Jean Baptiste de La Salle(1651-1719), nhaø giaùo duïc, ngöôøi saùng laäp Doøng Sö huynh caùc tröôøng Coâng giaùo, Thaùnh boån maïng caùc nhaø giaùo Coâng giaùo.

Muïc Luïc

I. Cuoäc ñôøi

II. Tö töôûng höôùng daãn

III. Phöông phaùp

IV. Doøng Sö huynh ôû Vieät Nam

V. Keát

VI. Ghi chuù

Tieåu Söû Thaùnh La San

I. Cuoäc Ñôøi

Jean-Baptiste de La Salle (Gioan Bao ti xi ta La San) sanh ngaøy 30 thaùng 4 naêm 1651 ôû thaønh phoá Reims trong moät gia ñình khaù giaû vaø quyù phaùi ñaõ laäp nghieäp laâu ñôøi trong vuøng Champagne naøy. Gioan La San theo hoïc tröôøng Colleøge des Bons Enfants cho ñeán khi xong baèng Cao hoïc Vaên chöông vaøo naêm 18 tuoåi (1669). Naêm sau oâng leân Paris, theo hoïc chuûng vieän Saint-Sulpice. Khi maãu thaân roài phuï thaân cuûa oâng keá tieáp nhau qua ñôøi, oâng phaûi trôû laïi nhaø chaêm soùc caùc em vaø quaûn trò taøi saûn gia ñình. OÂng vaãn theo ñuoåi ôn keâu goïi, vaø trôû laïi hoïc ôû chuûng vieän, sau khi ñaõ lo laéng xong cho caùc em. Thuï phong chöùc linh muïc ngaøy 9 thaùng 4 naêm 1678 vaø hai naêm sau, oâng hoaøn taát hoïc trình Tieán só Thaàn hoïc vaøo thaùng 6 naêm 1680. Trong thôøi gian naøy, oâng chòu aûnh höôûng cuûa Nicolas Roland, moät tu só vaø moät nhaø thaàn hoïc ôû Reims.

Theo di ngoân cuûa Nicolas Roland, Gioan La San nhaän giuùp caùc nöõ tu doøng Chuùa Gieâ Su Haøi ñoàng, trong vieäc giaûng daïy treû em ôû tröôøng doøng naøy. Nhôø ñoù, oâng laøm quen vôùi caùc phöông phaùp sö phaïm thôøi baáy giôø, vaø qua söï quan saùt caùc lôùp hoïc, oâng ñaõ thaáy caùc caûi caùch caàn thieát ñeå daïy treû em moät caùch coù hieäu quaû hôn. Do ñoù oâng coù yù höôùng thaønh laäp tröôøng hoïc daønh cho caùc em trai con nhaø ngheøo khoå.

Thôøi kyø ñoù ôû Phaùp (1), chæ coù moät soá ít ngöôøi soáng phong löu, nhaøn haï, coøn ña soá noâng daân, thôï thuû coâng, vaø daân cö ôû thaønh thò ñeàu thieáu thoán vaø ngheøo khoå. Trong hoaøn caûnh naøy khoâng coù nhieàu tröôøng hoïc vaø soá treû em ñöôïc ñi hoïc cuõng raát ít oûi. Thanh thieáu nieân haàu nhö khoâng coù töông lai. Tröôùc thaûm caûnh ñoù, Gioan La San töï nguyeän ñem heát söùc hoïc vaø khaû naêng cuûa mình ñeå giuùp caùc treû em thöôøng bò boû maëc beân leà cuoäc ñôøi vaø khoâng heà ñöôïc daïy doã. OÂng töø boû quyeàn thöøa keá gia taøi cuûa gia ñình, boá thí taát caû cuûa caûi ñaõ coù trong naïn ñoùi naêm 1681, vaø töø chöùc Cha sôû nhaø thôø, ñeå hoaøn toaøn hoøa mình soáng vôùi caùc thaønh vieân trong Doøng tu môùi. Doøng ñöôïc goïi laø Doøng Sö huynh caùc tröôøng Coâng giaùo (Freøres des EÙcoles chreùtiennes, thöôøng ñöôïc vieát taét laø FSC) cho ñeán ngaøy nay.

Nhöng nhieàu giôùi chöùc trong ñaïo khoâng haøi loøng veà doøng tu môùi do Gioan La San döïng neân. Hoï khoâng thích caùch thu duïng nhöõng ngöôøi "thöôøng" ñeå ñöa vaøo ñôøi soáng tu ñaïo, vaø hoï khoâng maáy haøi loøng khi thaáy muïc tieâu cuûa doøng laø vieäc giaùo duïc vaø daïy doã chöù khoâng phaûi laø thôø kính Thieân Chuùa, vaø toân kính Giaùo hoäi. Nhöõng ngöôøi trong ngaønh giaùo duïc thôøi ñoù thì khoâng theå chaáp nhaän loái daïy môùi do Gioan La San ñeà ra. Hoï laïi khoâng theå hieåu ñöôïc taïi sao doøng naøy laïi muoán daïy hoïc maø khoâng thaâu hoïc phí, vaø cuõng khoâng maøng bieát laø cha meï caùc hoïc sinh coù ñuû söùc traû tieàn hay khoâng. Ñaây laø böôùc ñaàu trong vieäc laäp neàn giaùo duïc cöôõng baùch vaø mieãn phí, moät trong nhöõng nhaân quyeàn caên baûn ñöôïc Lieân Hieäp quoác nhìn nhaän sau naøy.

Daàn daàn Doøng caùc Sö huynh do Gioan La San laäp ra thaønh hình vaø lôùn maïnh. Caùch daïy doã treû em theo loái duøng tieáng meï ñeû coù keát quaû raát toát, vaø coù aûnh höôûng saâu roäng trong xaõ hoäi. Nhieàu ngöôøi treû tuoåi ñaõ ñeán xin theo hoïc caùch daïy, cuõng nhö nhieàu hoï ñaïo gôûi ngöôøi ñeán ñeå hoïc hoûi. Naêm 1685, Gioan La San môû moät nhaø taäp ñeå ñoùn nhaän taát caû nhöõng ngöôøi naøy. Sau moät hay hai naêm vöøa hoïc, vöøa taäp söï caùch daïy, nhöõng ngöôøi do caùc hoï ñaïo gôûi ñeán seõ quay veà hoï ñaïo vaø môû tröôøng daïy theo caùch cuûa Gioan La San, khoâng phaûi vaøo Doøng. Nhöõng nguôøi treû khaùc seõ tuøy tröôøng hôïp, xin khaán nguyeän laøm Sö huynh, vaø soáng theo luaät cuûa Doøng. Nhaø taäp trôû thaønh tröôøng Sö phaïm ñaàu tieân ôû AÂu chaâu vaø ôû caû Myõ chaâu (xem phaàn III c)..

Gioan La San ñaõ cuøng caùc tu só trong doøng lieân tuïc laøm vieäc vaø môû roäng cöûa tröôøng thu nhaän hoïc sinh moïi giôùi. Trong doøng chæ coù oâng laø linh muïc, coù quyeàn haønh leã Mi-sa vaø coù quyeàn giaûi toäi. Gioan La San ñònh trao quyeàn ñieàu khieån Doøng laïi cho moät moân ñeä, vöøa laø Sö huynh, vöøa laø linh muïc neân gôûi Sö huynh Henri L'Heureux theo hoïc thaàn hoïc ôû Sorbonne. Nhöng ñeán thaùng 12 naêm 1690, Henri l'Heureux qua ñôøi tröôùc khi saép ñöôïc thuï phong linh muïc. Gioan La San xem vieäc naøy nhö yù muoán cuûa Thieân Chuùa neân quyeát ñònh seõ khoâng coù linh muïc trong Doøng Sö huynh.(2)

Gioan La San dôøi nhaø Doøng leân Paris khi thaáy Doøng caùc Sö huynh ñaõ ñöôïc vöõng chaéc vaø coù cô hoäi phaùt trieån trong coâng taùc giaùo duïc treû em cuõng nhö ngöôøi lôùn. Taïi ñaây, vaøo naêm 1699, Gioan La San môû tröôøng daønh cho ngöôøi lôùn ôû Saint-Sulpice, hoïc vaøo ngaøy chuû nhaät. Ngoaøi caùc moân hoïc ñoïc, vieát, vaø ñaïo lyù, tröôøng coøn daïy theâm toaùn, nhaát laø hình hoïc, hoäi hoïa vaø kieán truùc. Naêm 1705, Gioan La San veà Saint-Yon, Rouen ñeå môû tröôøng noäi truù trung hoïc ôû ñaây. OÂng ñaõ döïng theâm beân caïnh tröôøng naøy moät tröôøng kyõ thuaät, daïy ngheà vaø daïy thöông maïi, vaø moät khu vöôøn ñeå daïy theâm veà thöïc vaät, canh noâng. Ñaây laø tröôøng trung hoïc ñaàu tieân cuûa Doøng, vì töø luùc ñaàu caùc Sö huynh chæ chuyeân chuù daïy treû em con caùi caùc gia ñình ngheøo ôû caáp sô hoïc vaø tieåu hoïc. Döôøng nhö ñaây cuõng laø tröôøng ñaàu tieân maø caùc Sö huynh coù thaâu hoïc phí ñeàu ñaën moãi thaùng (Reisner, 1935, trang 23) Luùc ñaàu ôû Reims, roài qua Vaugirard (giôø naèm trong Paris), vaø sau cuøng ôû Saint-Yon, Gioan La San coøn môû moät nhaø, goïi laø Nhaø Chung, hay nhaø meï (Maison Meøre) ñeå ñaøo taïo caùc chuûng sinh, laø choã nghæ ngôi vaø boài döôõng khaû naêng sö phaïm cho caùc Sö huynh trong dòp heø, vaø cuõng laø nôi an döôõng cho caùc Sö huynh khi veà höu.

Cuoái theá kyû thöù 17, Gioan La San cöû hai Sö huynh sang Rome ñeå môû tröôøng. Moät Sö huynh bò beänh khoâng ñi ñöôïc, phaûi trôû veà Phaùp. Sö huynh Gabriel moät mình sang Rome, môû tröôøng vaø ra coâng daïy hoïc. Tröôøng hoaït ñoäng lieân tuïc trong 30 naêm. Hieän giôø Nhaø Meï cuûa Doøng ôû taïi Rome, vaø trôû thaønh truï sôû chính thöùc cuûa Doøng. Caùc ñòa phaän cuûa Doøng ñeàu coù cô sôû rieâng daønh laøm tieåu chuûng vieän vaø chuûng vieän, cuøng coù nhaø höu döôõng rieâng. (Leo, 1921)

Sau ñoù Gioan La San trao quyeàn ñieàu khieån Doøng cho Sö huynh Bartheùlemy, moät ngöôøi vöøa thoâng thaùi, vöøa ñöùc haïnh vaø veà soáng aån daät taïi Saint-Yon, Rouen, haøng ngaøy suy gaãm, haõm mình vaø vieát saùch. Voâ hình chung Gioan La San ñaõ thöïc hieän caùch soáng thanh cao cuûa nhöõng hieàn trieát AÙ ñoâng: "coâng thaønh, thaân thoaùi !" OÂng maát vaøo thöù saùu tuaàn Thaùnh, töùc ngaøy 7 thaùng 4 naêm 1719 taïi Saint-Yon, Rouen. Saùu naêm sau, vaøo thaùng 1 naêm 1725, Ñöùc Giaùo Hoaøng Benoyùt thöù 13 ñaõ chính thöùc coâng nhaän Doøng Sö huynh La San. Ngaøy 19 thaùng 2 naêm 1888, Gioan La San ñöôïc phong AÙ thaùnh, vaø ñöôïc phong Thaùnh vaøo ngaøy 24 thaùng 5, naêm 1900. Ñeán ngaøy 15 thaùng 5 naêm 1950, giaùo hoäi nhìn nhaän Gioan La San laø Quan thaày caùc nhaø giaùo duïc Coâng giaùo vì söï ñoùng goùp voâ giaù cuûa Doøng trong vieäc giaùo duïc treû em.

Khi Goan La San qua ñôøi, Doøng caùc Sö huynh ñaõ coù tröôøng daïy hoïc ôû Alois, Avignon, Boulogne, Calais, Chartres, Dijon, Grenoble, Guise, Laon, Marseille, Mende, Moulins, Paris (tröôøng tieåu hoïc, trung hoïc vaø tröôøng sö phaïm), Reims, Rouen (tröôøng kyõ thuaät, tröôøng trung hoïc), Saint-Denis, Troyes, Les Vans, vaø Versailles.

Naêm 1782, sau cuoäc Caùch maïng ôû Phaùp, caùc tröôøng Doøng cuõng nhö caùc tröôøng ñaïo bò caám chæ vaø Doøng bò giaûi taùn. Nhöng ñeán naêm 1801 , caùc Sö huynh ñaõ taäp hoïp nhau laïi, vaø naêm sau, ñaõ môû laïi caùc tröôøng ôû Lyon, ôû Paris, ôû Saint-Germain-en-Laye, vaø ôû Toulouse. (Vollet, 1885) Naêm 1808, chaùnh phuû nhìn nhaän Doøng vaø ñaët caùc Sö huynh döôùi quyeàn kieåm soaùt kyõ thuaät daïy hoïc cuûa Vieän tröôûng Vieän Ñaïi hoïc Phaùp quoác (3) . Giöõa theá kyû thöù 19, tröôùc khi sang Vieät nam, Doøng La san ñaõ coù 750 cô sôû, hôn 1350 tröôøng hoïc vaø khoaûng 275 ngaøn hoïc sinh. Ñeán naêm 1878, Doøng coù 9818 Sö huynh daïy trong 1064 tröôøng trung tieåu hoïc vaø 385 tröôøng nghóa thuïc. Doøng coù nhaø taäp (tieåu vaø ñaïi chuûng vieän) ôû Albano (YÙ), Alost (Bæ), Baltimore, New-York, Saint-Louis, San Francisco (Hoa kyø), Castletown (AÙi nhó lan), Colombo (Tích lan), El-Biar (Algeùrie), Madrid (Taây ban nha), Montreùal (Canada), Quito (Equateur), Ramleh (gaàn Alexandrie, Ai caäp), Saint-Denis (ñaûo Reùunion), Santiago (Chí lôïi), vaø Vienne (AÙo).

Vaøo theá kyû thöù 20, Doøng Sö huynh coøn coù cô sôû Tu thö, Librairie geùneùrale, vieát taét laø LiGel, toïa laïc oû soá 77 ñöôøng Vaugirard, Paris ñeå soaïn, in vaø phaùt haønh khaép theá giôùi saùch giaùo khoa caùc caáp tieåu vaø trung hoïc. Phaàn taùc giaû ñöôïc ghi chung laø Par une reùunion de professeurs - do moät nhoùm giaùo sö. Ñeán ñaàu theá kyû thöù 21, Doøng La san coù hôn 6000 Sö huynh, coäng vôùi 68 ngaøn giaùo chöùc vaø nhaân vieân haønh chaùnh, vaên phoøng, troâng nom vieäc daïy doã 800 ngaøn hoïc sinh caùc caáp, töø tieåu hoïc ñeán ñaïi hoïc trong 82 quoác gia. Taïi Hoa kyø, coù tröôøng Voõ bò (Acadeùmie Militaire) ôû Nöõu öôùc, do caùc Sö huynh ñieàu khieån. Ngoaøi ra coøn coù hôn 10 trieäu cöïu hoïc sinh vaø sinh vieân caùc tröôøng La san. (4)

<muïc luïc>

II. Tö töôûng höôùng daãn

Vì khoâng coù ñieàu kieän tra cöùu taän goác caùc saùch do Gioan La San ñaõ vieát neân khoâng daùm noùi ñeán lyù thuyeát hay tö töôûng chính yeáu laøm noøng coát cho Doøng Sö huynh La San, maø chæ toùm löôïc moät soá caùc tö töôûng quan troïng nhaát ñaõ höôùng daãn phöông phaùp daïy hoïc trong caùc tröôøng La San, vaø trong ñôøi soáng caùc Sö huynh Doøng naøy. Compayreù (1901), khi vieát veà lyù thuyeát vaø thöïc haønh trong ngaønh giaùo duïc, chæ daønh cho Gioan La San vaøi haøng, vì theo oâng, moái quan taâm chính cuûa Gioan La San laø vieäc toå chöùc vaø ñieàu haønh tröôøng cuøng lôùp hoïc chöù khoâng phaûi laø hoïc thuyeát giaùo duïc hay lyù thuyeát sö phaïm. Tröôùc ñoù Compayreù (1880) ñaõ daønh gaàn troïn moät chöông ñeå noùi veà phöông phaùp daïy hoïc cuûa Gioan La San. Raát mong ñöôïc söï chæ daãn cuûa quyù vò ñoäc giaû bieát roõ hôn lyù thuyeát giaùo duïc cuûa Gioan La San boå khuyeát cho söï thieáu soùt cuûa baøi naøy.

a. Daïy cho treû em, vì treû em, theo khaû naêng cuûa chuùng, duøng tieáng meï ñeû, vaø daïy cho hieåu

Gioan La San nhaém vaøo vieäc daïy doã treû em, muoán caùc em hoïc ñöôïc, nghóa laø caùch daïy phaûi thu huùt cho caùc em muoán hoïc vaø coù hieäu quaû. Vì vaäy Gioan La San taïo döïng moâi tröôøng hoïc thích hôïp, trong khoâng khí khuyeán khích söï hoïc, vaø taïo ñieàu kieän cho hoïc sinh deã hoïc cuõng nhö cho thaøy giaùo daïy ñöôïc deã daøng hôn. Lôùp hoïc cuûa Doøng caùc Sö huynh khaùc vôùi lôùp hoïc bình thöôøng thôøi ñoù, thaøy phaûi daïy hoïc troø coù nhieàu trình ñoä khaùc nhau raát xa. Caùc Sö huynh saép xeáp hoïc troø coù cuøng trình ñoä laïi thaønh moät lôùp, ñeå taát caû caùc em hoïc cuøng moät baøi, ñoïc chung moät saùch, troø deã chuù yù, thaày deã theo doõi.

Thaønh ra treû em môùi vaøo tröôøng baét ñaàu hoïc baèng tieáng meï ñeû (vernacular, langue vernaculaire) vaø trong tröôøng cuûa caùc Sö huynh thôøi ñoù laø tieáng Phaùp. Hoïc troø ñaõ quen tieáng meï ñeû, neân hoïc nhanh, nhôù deã, vaø khoâng naûn nhö khi hoïc tieáng La tinh, xa laï vaø khoù nhôù. Quan nieäm daïy cho treû em, vì treû em naøy gioáng nhö quan nieäm giaùo duïc nhaèm vaøo treû em (child centered education) maø caùc nhaø giaùo duïc töø Pestalozzi (1746-1827) ñeán Dewey (1859 - 1952), ñaõ phaùt trieån vaø thöïc haønh trong neàn giaùo duïc môùi, ñaïi chuùng vaø taân tieán.

Gioan La San cuõng nhaán maïnh ñeán vieäc giuùp treû töï hoïc, thaày khoâng neân laøm taát caû roài troø chæ caàn ghi nhôù vaø hoïc thuoâc loøng. Gioan La San ñaõ caên daën: "Let the teacher be careful not to lend his pupils too much help in resolving the questions that have proposed to them." (Thaày gíao phaûi heát söùc caån thaän ñeå khoâng giuùp ñôõ cho hoïc sinh quaù möùc trong vieäc giaûi ñaùp caùc caâu hoûi —hay baøi toaùn— ñaõ ñaët ñeå cho caùc em). (Fitzpatrick, trang 18) Vaø Gioan La san khuyeán khích hoïc sinh phaûi coá gaéng vaø trì chí trong vieäc tìm ra giaûi ñaùp chöù khoâng neân yû laïi vaøo thaøy hay baïn. Ngay trong vieäc hoïc toaùn, Gioan La San ñaõ khuyeán khích thaøy giaùo höôùng daãn cho hoïc troø hieåu lyù luaän ñeå töï laøm chöù khoâng chæ laøm baøi maãu roài cho hoïc troø ghi nhôù maø laøm theo.

b. Hoïc giaùo lyù

Gioan La San tin töôûng laø treû em sau khi ñöôïc khai môû trí oùc baèng caùch ñöôïc daïy ñoïc, daïy vieát, chæ coù theå trôû neân ngöôøi coù ích cho xaõ hoäi neáu caùc em ñöôïc daïy theâm ñaïo ñöùc laøm ngöôøi. Quan nieäm naøy chaéc khoâng xa maáy quan nieäm "tieân hoïc leã, haäu hoïc vaên" hay quan nieäm "coù hoïc phaûi coù haïnh" ôû Vieät nam ngaøy tröôùc. Vaøo thôøi ñoù, ôû Phaùp, ñaïo ñöùc laøm ngöôøi laø theo giaùo lyù coâng giaùo. Gioan La San raát chuù troïng ñeán vieäc giaûng daïy giaùo lyù, cho treû em thaám nhuaàn ñöùc tin coâng giaùo vaø loøng baùc aùi coâng giaùo. Sau khi ñaõ ñoïc vaø vieát thoâng thaïo tieáng meï ñeû, hoïc troø môùi hoïc theâm chöõ La tinh, ñuû ñeå theo doõi leã Mi-sa, öùng ñaùp caùc caâu thoâng thöôøng vôùi vò chuû teá, vaø haùt caùc baøi ñaïo ca baèng tieáng La tinh.

Trong chöông trình hoïc, moãi ngaøy ñeàu coù giôø caàu nguyeän khi vaøo lôùp vaø khi ra lôùp, cuøng nöûa giôø giaùo lyù, vaø döï leã Mi-sa. Chuû nhaät, hoïc sinh noäi truù ñi xem leã Mi-sa, hoïc giaùo lyù buoåi tröa, vaø chaàu mình Thaùnh buoåi chieàu. Caùc Sö huynh laø nhöõng ngöôøi daïy giaùo lyù cho hoïc sinh. Thaønh ra thaøy phaûi laøm göông ñaïo ñöùc cho hoïc troø noi theo. Gioan La San chæ daãn raønh reõ nhöõng ñieàu caùc Sö huynh phaûi theo, töø lôøi aên, tieáng noùi, ñeán cöû chæ vaø caùch cö xöû trong luùc giaûng daïy. Nhö:

He will never speak, either to any pupil in particular or to all in general, unless he has carefully thought about what he has to say and considers it necessary. (Reisner, 1935, trang 148)

Sö huynh seõ khoâng bao giôø noùi, duø rieâng reõ vôùi moät hoïc sinh, hay chung cho caû lôùp, neáu chöa coù suy nghó kyõ caøng veà ñieàu seõ noùi, hay chöa thaáy caàn phaûi noùi ñieàu ñoù.

c. Kyû luaät vaø thi haønh kyû luaät

Gioan La San nhaán maïnh ñeán vieäc duy trì kyû luaät trong lôùp ñeå taïo khoâng khí thuaän lôïi cho vieäc hoïc hoûi vaø tieáp thu. Ngay chính caùc Sö huynh cuõng laøm göông trong vieäc giöõ kyû luaät: aên trong im laëng, ñeå nghe moät Sö huynh ñoïc saùch trong böõa aên. Gioan La San quan taâm raát nhieàu ñeán vieäc thi haønh kyû luaät. Thôøi ñoù, ôû AÂu chaâu, vieäc duøng roi voït ñeå trò hoïc troø laø chuyeän thöôøng tình, vaø nhö ôû xaõ hoäi cuõ beân AÙ ñoâng, thaày coù quyeàn uy tuyeät ñoái, treân caû cha (Quaân, Sö, Phuï). Nhöng vôùi Gioan La San thì khaùc haún:

To avoid frequent punishments, which are a source of great disorder in a school, it is necessary to note well that silence, restraint, and watchfulness on the part of the teacher that establish and maintain good order in a class, and not harshness and blows. A constant effort must be made to act with skill and ingenuity in order to keep the pupils in order while making almost no use of punishments. (Reisner, 1935, trang 169)

Ñeå traùnh vieäc phaûi tröøng phaït lieân mieân, vì ñoù laø moät nguoàn taïo neân söï loän xoän lôùn trong tröôøng hoïc, ta caàn phaûi nhôù laø chính söï im laëng, söï töï cheá, vaø söï chaêm chuù cuûa ngöôøi thaøy giaùo môùi taïo ra vaø duy trì ñöôïc traät töï trong lôùp, chöù khoâng phaûi laø söï khaéc nghieät hay ñaùnh ñaám. Thaøy giaùo phaûi luoân luoân coá gaéng ñeå haønh ñoäng moät caùch taøi tình vaø kheùo leùo ñeå hoïc troø giöõ kyû luaät maø khoâng caàn phaûi duøng ñeán hình phaït.

Gioan La San ghi ra saùu tröôøng hôïp maø taùc phong vaø haønh ñoäng cuûa thaøy giaùo laøm cho hoïc troø khoâng ham thích hoïc, cuøng saùu tröôøng hôïp trong ñoù treû em seõ khinh lôøn maø khoâng chaêm chuù vaøo vieäc hoïc.

Gioan La San cuõng ñeà ra roõ raøng nhöõng phöông caùch thi haønh kyû luaät ñeå vieäc naøy coù taùc duïng höõu hieäu nhaát trong vieäc daïy doã treû em. Theo Gioan La San, vieäc tröøng phaït phaûi:

1. Pure and disinterested; without personal vengeance on the part of the teacher
2. Charitable, that is, both given and received for the salvation of a pupil's soul.
3. Just
4. Suitable to the fault being punished, both in nature and in degree... (Reisner, 1935, trang 170 - 2).

1. Thuaàn lyù vaø voâ tö; khoâng nhaèm ñeå thaøy giaùo traû thuø rieâng tö.
2. Nhaân aùi, nghóa laø chæ ñöa ra hình phaït ñeå nhaém vaøo söï cöùu roãi linh hoàn hoïc troø coù loãi.
3. Coâng baèng
4. Phuø hôïp vôùi möùc ñoä toäi phaïm, veà ñaëc tính cuõng nhö veà söï traàm troïng.

Vaø hình phaït phaûi theo caùc nguyeân taéc nhö chæ phaït khi naøo hình phaït thöïc söï coù hieäu quaû; khoâng ñöôïc phaït moät hoïc sinh chæ ñeà nhaèm raên ñe caùc hoïc sinh khaùc; ... vaø thaøy giaùo khoâng ñöôïc phaït khi ñang khoù chòu, giaän döõ, hay maát kieân nhaãn. Vaø khi phaït, chæ ñöôïc kheû tay maø thoâi. Khi xem caùch thi haønh kyû luaät trong caùc tröôøng coâng ôû AÂu chaâu cuõng nhö Baéc Myõ cho ñeán caùc thaäp nieân 1950, 1960, coù nhieàu tröôøng, nhieàu nhaø giaùo chöa ñöôïc nhö theá.

Compayreù (1843-1913), sau naøy laø Vieän tröôûng Vieän ñaïi hoïc Lyon khoâng ñoàng yù vôùi vieäc giöõ im laëng trong lôùp. OÂng cho raèng vieäc naøy laø moät phaûn öùng quaù möùc ñoái vôùi söï maát traät töï trong lôùp do vaøi treû em nghòch ngôïm gaây ra. Compayreù muoán lôùp hoïc coù moät khoâng khí vui töôi, coù tieáng cöôøi vaø moät söï sinh ñoäng laønh maïnh. Compayreù cuõng chæ trích vieäc thi haønh kyû luaät khaét khe trong caùc lôùp, khoâng töông öùng vôùi löùa tuoåi cuûa hoïc sinh. Nhöng Compayreù cuõng nhìn nhaän caùc ñoùng goùp heát söùc quan troïng cuûa Gioan La San nhö vieäc khôûi xöôùng caùc tröôøng sö phaïm, vieäc ñöa caùc tröôøng kyõ thuaät daïy ngheà vaøo chöông trình hoïc phoå thoâng, vaø vieäc toå chöùc caùch daïy ñoàng thôøi (instruction simultaneùe) ñeå naâng cao hieäu naêng cuûa giaùo duïc. (Compayreù, 1880, Baøi XII, trang 210 ñeán 231) OÂng coøn ñi xa hôn nöõa khi oâng nhìn nhaän söï ñoùng goùp cuûa Gioan La San trong vieäc giaùo duïc vaø oâng (1880) traùch giaùo hoäi ñaõ thôø ô chöa phong thaùnh cho Gioan La San (giaùo hoäi phong AÙ thaùnh cho Gioan La San naêm 1888, vaø phong thaùnh naêm 1900).

d. Thích öùng vôùi xaõ hoäi

Gioan La San quan nieäm daïy hoïc ñeå hoïc sinh trôû thaønh ngöôøi toát cho xaõ hoäi, cho giaùo hoäi. Ñöôøng höôùng giaùo duïc do ñoù coù tính caùch nhaäp theá nhieàu hôn, vì khoâng phaûi hoïc sinh naøo theo hoïc cuõng muoán trôû thaønh Sö huynh hay tu só. Vaø muoán nhaäp theá thì phaûi hieåu nhu caàu cuûa xaõ hoäi ñöông thôøi. Ngay vieäc daïy treû em bieát ñoïc vaø bieát vieát baèng tieáng meï ñeû ñaõ laø moät yù thöùc taân tieán thôøi ñoù. Daân Phaùp, nhaát laø giôùi bình daân - thôï thuû coâng ngheä vaø noâng daân - ñaâu coù noùi chuyeän vôùi nhau baèng tieáng La tinh trong cuoäc soáng haøng ngaøy ?

Tröôøng Doøng cuõng daïy ngheà cho hoïc sinh, giuùp cho hoïc sinh khi ra tröôøng coù moät ngheà löông thieän, ñuû soáng. Nhö theá vöøa ñaøo taïo ñöôïc nhöõng coâng daân coù ích, ñoùng goùp coâng söùc cho xaõ hoäi, ñoàng thôøi laøm giaûm bôùt söï ngheøo khoå, vaø xoùa boû nhöõng cô hoäi coù theå khieán con ngöôøi trôû neân voâ duïng hay coù haïi cho baûn thaân, cho coäng ñoàng vaø xaõ hoäi. Tö töôûng naøy döïa treân tinh thaàn nhaäp theá vaø baùc aùi coâng giaùo, khaùc vôùi moät soá doøng tu thôøi tröôùc, chæ hoaøn toaøn möu caàu söï cöùu roãi baèng caùch ñoïc kinh vaø suy ngaãm, cuøng chieâm ngöôõng Thieân Chuùa trong tu vieän.

<muïc luïc>

III. Phöông phaùp

a. Duøng tieáng meï ñeû daïy ñoïc vaø vieát

Phöông phaùp quan troïng nhaát laø duøng tieáng meï ñeû ñeå daïy treû em ñoïc vaø vieát. Cho ñeán thôøi ñoù, caùc lôùp tieåu hoïc vaãn duøng saùch vieát baèng tieáng La Tinh ñeå daïy treû em taäp ñoïc vaø taäp vieát. Gioan La San ñaõ nhaän xeùt:

The teaching of the art of reading, in primary and elementary schools, through the vernacular, is of greater and wider utility than by Latin texts. The vernacular is more easily taught to children, who already possess some knowledge of it, than the Latin of which they are wholly ignorant. [Br. Contantius, Annales de l'Institut, I (1883), p. 140].

Vieäc daïy ñoïc trong caùc tröôøng sô hoïc vaø tieåu hoïc baèng tieáng meï ñeû coù moät ích lôïi to vaø roäng hôn so vôùi caùch daïy caùc baøi ñoïc baèng chöõ La Tinh. Daïy tieáng meï ñeû cho treû em raát deã vì chuùng ñaõ quen phaàn naøo vôùi tieáng naøy, trong khi chuùng hoaøn toaøn khoâng bieát gì veà tieáng La Tinh.

Gioan La San ñaõ môû ñöôøng cho vieäc duøng tieáng meï ñeû ñeå daïy cho treû em. Duøng tieáng meï ñeû giuùp treû em taäp ñoïc vaø taäp vieát deã vaø nhanh hôn, giuùp caùc em coù theå tieáp tuïc tìm hieåu theâm sau khi ñaõ rôøi nhaø tröôøng. Khi caùc em veà nhaø, caùc em coù theå ñoïc saùch cho cha, meï, anh, chò, em hay nhöõng ngöôøi loái xoùm nghe vaø moïi ngöôøi ñeàu coù theå hieåu. Hôn theá, khi caùc em ñaõ ñoïc thoâng tieáng meï ñeû thì chæ caàn theâm moät thôøi gian ngaén laø caùc em coù theå ñoïc ñöôïc tieáng La Tinh. Caên baûn hieåu bieát tieáng meï ñeû seõ giuùp caùc em deã hoïc hôn vaø nhôù ñöôïc nhieàu hôn caùc ñieàu ñaõ hoïc, hôn haún caùch daïy baèng tieáng La Tinh. Ngöôøi Vieät nam chaéc cuõng coù kinh nghieäm veà vieäc hoïc nhö theá, khi so vieäc hoïc chöõ quoác ngöõ vôùi vieäc phaûi hoïc ngay töø ñaàu vôùi caùc cuoán Nhaát thieân töï, AÁu hoïc nguõ ngoân thi, hay Tam töï kinh baèng chöõ Nho.

b. Phöông phaùp daïy ñoàng thôøi

Phöông phaùp thöù hai laø aùp duïng ñöùng ñaén caùch daïy hoïc ñoàng thôøi "Meùthode simultaneùe." Caùch naøy ñaõ ñöôïc Comenius (5) ñeà xöôùng. Comenius ñoøi hoûi thaøy giaùo phaûi daïy "semel et omnes simul," (taát caû nhö nhau vaø cuøng moät luùc). Giaùm muïc de Nesmond (1629-1715) ñaõ duøng phöông phaùp naøy. Trong Noäi quy daønh cho caùc nöõ tu chuyeân daïy treû em hoïc, thuoäc doøng Hoäi Ñöùc Baø ôû Reims, thaùnh Peter Fourier (1565-1640) ñaõ nhaéc nhôû, caàn phaûi saép xeáp ñeå trong moãi lôùp hoïc, treû em hoïc cuøng moät nöõ tu phaûi duøng cuøng moät loaïi saùch taäp ñoïc, ñeå chæ caàn moät em ñoïc baøi cho coâ giaùo nghe, laø caùc em khaùc coù theå nhaãm ñoïc theo vaø cuøng hoïc vôùi nhau. Tröôùc ñoù, moät thaày hay coâ giaùo thöôøng phaûi daïy moät nhoùm hoïc troø coù nhieàu trình ñoä khaùc nhau. Trong moät lôùp nhö theá, caùc troø coù trình ñoä cao, chaêm soùc vaø chæ baûo caùc troø coù trình ñoä thaáp hôn. Thaày hay coâ tuøy theo trình ñoä cuûa töøng troø maø daïy ñoïc, hay cho baøi hoïc. Lôùp ñoâng hoïc troø, söï chaêm soùc vaø theo doõi seõ khoâng coù hieäu quaû laém, vaø keát quaû thöôøng laø hoïc troø phaûi maát nhieàu thì giôø hôn ñeå ñaït moät trình ñoä kha khaù(6). Caùc giaùo só Doøng Teân (Jeùsuites) chia moãi lôùp hoïc thaønh töøng nhoùm, moãi nhoùm coù trình ñoä gaàn nhö nhau, vaø coù moät hoïc troø khaù hôn goïi laø decurion (nhö tröôûng toaùn) daãn daét. Caùc hoïc troø trong nhoùm traû baøi vôùi decurion, trong khi thaày giaùo daïy rieâng moät vaøi hoïc troø hay hoûi baøi moät vaøi em khaùc. Gaàn cuoái ngaøy hoïc, thaøy giaûng baøi chung cho caû lôùp.

Gioan La San ñi xa hôn trong caùch aùp duïng phöông phaùp ñoàng thôøi naøy. Naêm 1682 trong caùc tröôøng cuûa Doøng, caùc Sö huynh ñaõ aùp duïng phöông phaùp ñoàng thôøi ôû moïi lôùp vaø trong moïi moân hoïc, töø hoïc ñaùnh vaàn, roài taäp ñoïc ñeán hoïc giaùo lyù, hoïc toaùn trong chöông trình sô hoïc. Gioan La San cuõng ñaët ít nhaát laø hai Sö huynh troâng nom moät tröôøng hoïc, chöù khoâng chaáp nhaän chæ giao cho moät Sö huynh daïy moät tröôøng coù nhieàu trình ñoä khaùc nhau. OÂng ñaõ ghi raát roõ caùc nguyeân taéc cuûa phöông phaùp maø caùc Sö huynh aùp duïng khi giaûng daïy:

The Brothers shall pay special attention to three things in class:
(1) During the lessons, to correct every word that the pupil who is reading pronounces badly;
(2) To make all who read in the same lesson to follow therein;
(3) To have silence strictly observed in the school. (Br. Contantius, UMAEL, De la Salle, Common Rules)

Caùc Sö huynh phaûi ñaëc bieät chuù taâm ñeán ba ñieàu naøy trong lôùp:
(1) Khi moät ngöôøi hoïc troø ñoïc baøi, phaûi söûa ngay nhöõng chöõ maø troø naøy ñoïc sai;
(2) Phaûi ñeå taát caû caùc troø ñoïc cuøng baøi naøy theo doõi;
(3) Taát caû phaûi giöõ söï yeân laëng trong lôùp.

Nhö theá taát caû hoïc troø trong lôùp cuøng hoïc chung moät baøi, chaêm chuù theo doõi moät ngöôøi ñoïc baøi, vaø thaøy giaùo söûa ngay caùc choã ñoïc sai cho caû lôùp cuøng nhaän thaáy. Sau naøy, phöông phaùp treân coøn ñöôïc khai trieån ñeå bao goàm caùc moân hoïc khaùc.

c. Môû tröôøng sö phaïm

Muoán phoå bieán hai phöông phaùp treân Gioan La San ñaõ laäp ra tröôøng ñaøo taïo giaùo vieân ôû Reims vaøo naêm 1685. Ñaây laø tröôøng sö phaïm ñaàu tieân vaø Gioan La San ñöôïc xem nhö laø ngöôøi saùng laäp ra caùc tröôøng Sö phaïm (7). Gioan La San cho raèng daïy hoïc phaûi coù phöông phaùp vaø oâng ñaõ neâu ra phöông phaùp daïy ñoàng thôøi vaø phaûi baét ñaàu daïy ñoïc cuøng daïy vieát vôùi tieáng meï ñeû. Nhöng nhö theá chöa ñuû. OÂng neâu ra nhöõng leà luaät veà daïy hoïc trong quyeån Conduite des eùcoles chreùtiennes, moät baûn in ôû Avignon ñeà naêm 1724 8.

Tröôøng Sö phaïm do chính Gioan La San daïy lyù thuyeát vaø phöông phaùp. Tröôøng môû ngay beân caïnh tröôøng tieåu hoïc ñeå caùc giaùo sinh thöïc taäp luoân, do ñoù coù cô hoäi aùp duïng lyù thuyeát vaø phöông phaùp ñaõ hoïc. Gioan La San coøn ñi xa hôn, vì sau khi hoïc ôû tröôøng Sö phaïm moät hay hai naêm, giaùo sinh ñöôïc rôøi tröôøng, ñi daïy ôû moät tröôøng Doøng, neáu laø Sö huynh, vaø ôû tröôøng cuûa hoï ñaïo, neáu do hoï ñaïo gôûi ñeán. Nhöng sau khi ñi daïy moät vaøi naêm, caùc Sö huynh hay thaøy giaùo ñeàu ñöôïc trôû laïi laïi tröôøng Sö phaïm ñeå boài döôõng khaû naêng vaø hoïc theâm nhöõng ñieàu môùi. Caùc tröôøng Sö phaïm thôøi nay ôû AÂu chaâu cuõng nhö ôû Baéc Myõ ñeàu coù chöông trình ñaøo taïo caên baûn, vaø caùc chöông trình boài döôõng, tinh tieán gioáng nhö theá.

Ban ñaàu, Doøng caùc Sö huynh ñöôïc thaønh laäp ñeå daïy treû em baäc sô hoïc vaø tieåu hoïc, nhöng ñeå hoïc troø coù theâm khaû naêng haàu theo hoïc tröôøng sö phaïm, Gioan La San ñaõ môû theâm tröôøng ôû Saint-Yon (naêm 1705) vaø ôû Passy sau ñoù, daïy baäc trung hoïc. Ñoù cuõng laø moät söï caûi tieán xaõ hoäi (social reform), giuùp con em nhaø ngheøo thoaùt ra khoûi söï ngheøo tuùng truyeàn kieáp baèng caùch theo hoïc ñöôïc laøm moät ngheà töï do.

Chuùng toâi chöa coù ñuû taøi lieäu veà vieäc ñaøo taïo caùc Sö huynh, töø vieäc thaâu nhaän nhöõng hoïc sinh coù ôn keâu goïi, ñeán vieäc thöû thaùch, daïy quy luaät Doøng cuøng vôùi chöông trình trung hoïc trong tieåu chuûng vieän, vaø vieäc hoïc cuøng thöïc haønh phöông phaùp sö phaïm trong ñaïi chuûng vieän. Phaàn naøy chaéc phaûi nhôø caùc Sö huynh ñaõ coù thôøi kyø hoïc ôû Nha Trang chæ daãn giuùp.

Ñoàng thôøi vôùi vieäc môû tröôøng sö phaïm, Gioan La San coøn chuù troïng ñeán vieäc môû tröôøng kyõ thuaät daïy ngheà (eùcole technique). Compayreù (1885) cho bieát Gioan La San ñaõ môû tröôøng trung hoïc ñeä nhaát caáp ôû Saint-Yon daïy cho thieáu nieân hoïc taát caû nhöõng gì hoï coù theå hoïc ñöôïc, ngoaïi tröø La-tinh. Hoï hoïc ñeå ra laøm vieäc trong caùc ngaønh thöông maïi, kyõ ngheä, vaø haønh chaùnh. Gioan La San cuõng môû caùc tröôøng caûi huaán vò thaønh nieân phaïm phaùp (maisons de redressement), giuùp caùc thanh thieáu nieân trôû laïi cuoäc soáng bình thöôøng vaø trôû neân ngöôøi coù ích cho xaõ hoäi.

<muïc luïc>

IV. Doøng Sö huynh La San ôû Vieät Nam

a. Löôïc söû

(1) Thôøi kyø môû ñaàu

Naêm 1892, Phaùp chieám saùu tænh mieàn Nam vaø thieát laäp cheá ñoâ thuoäc ñòa ôû treân phaàn ñaát naøy. Chaùnh quyeàn Phaùp raát caàn thoâng ngoân ñeå laøm trung gian giöõa caùc quan cai trò ngöôøi Phaùp vaø daân thuoäc ñòa. Muoán coù ngöôøi ñi hoïc laøm thoâng ngoân, chaùnh quyeàn Phaùp caàn môû tröôøng ñeå daïy tieáng Phaùp vaø tieáng Vieät (chöõ quoác ngöõ) cho treû em, ñeå chuaån bò moät ñoäi nguõ coù theå vaøo hoïc tröôøng thoâng ngoân. Vì theá, khoaûng cuoái naêm 1865 coù saùu Sö huynh rôøi Toulon sang Vieät Nam. Khi ñeán Saøi goøn vaøo ñaàu naêm 1866 caùc Sö huynh ñaõ baét tay ngay vaøo vieäc ñieàu khieån tröôøng Trung hoïc Adran (Colleøge d'Adran) (9) voán ñaõ ñöôïc caùc linh muïc thuoäc Hoäi Thöøa sai môû ôû Saøi goøn töø naêm 1861. Moïi chi phí aên ôû, giaûng daïy (tröôøng sôû, taäp saùch vaø trôï huaán cuï) cuûa caùc Sö huynh vaø hoïc sinh ñeàu do Hoäi Thöøa sai ñaøi thoï. (Xin xem Nguyeãn vaên Trung ñeå bieát theâm vì sao Phaùp daïy chöõ quoác ngöõ).

Vì daïy tieáng Vieät (chöõ quoác ngöõ) maø khoâng daïy chöõ nho neân vieäc daïy hoïc cuûa caùc Sö huynh coù keát quaû raát toát. Nhieàu nôi nhö Chôï Lôùn, Myõ tho ñaõ xin môû tröôøng vaøo naêm 1867, roài Vónh Long vaø Soùc traêng, vaøo naêm 1869. Chaùnh quyeàn Phaùp ôû thuoäc ñòa ñaõ taøi trôï phaàn naøo caùc tröôøng môùi môû vaø caáp hoïc boång cho hoïc sinh. Nhöng ñeán naêm 1879, chaùnh quyeàn ôû Phaùp thay ñoåi chaùnh saùch vôùi caùc tröôøng tö. Chaùnh quyeàn thuoäc ñòa ngöng caáp hoïc boång vaø khoâng taøi trôï nöõa. Tröôøng Adran phaûi ñoùng cöûa vaøo khoaûng 1887.

Vaøo naêm 1873, linh muïc Kerlan coù môû moät tröôøng nghóa thuïc daïy caùc treû bò boû rôi, trong soá ñoù coù nhieàu treû lai. Tröôøng ñöôïc goïi theo teân Giaùm muïc Taberd, giaùm muïc ñòa phaän Nam Vieät töø 1830 ñeán 1840. Khi tröôøng Adran ñoùng cöûa, cha meï hoïc sinh tröôøng naøy ñem con ñeán theo hoïc tröôøng Taberd. Linh muïc Kerlan thaáy khoâng ñuû söùc lo cho nhöõng hoïc troø môùi lieàn môøi caùc Sö huynh Doøng La San trôû qua giuùp oâng. Naêm 1889 coù chín Sö huynh töø Marseille qua. Naêm sau ñoù, caùc Sö huynh tieáp nhaän tröôøng Taberd, luùc ñoù coù khoaûng 160 hoïc sinh maø moät nöûa ôû noäi truù. Soá hoïc troø theo hoïc taêng nhanh, neân naêm 1891 coù theâm naêm Sö huynh theo qua, môû theâm moät tröôøng nghóa thuïc naèm ngay caïnh tröôøng Taberd. Caùc Sö huynh laïi môû theâm moät chi nhaùnh ôû Vuõng taøu. Do söï saép xeáp cuûa linh muïc Kerlan, Hoäi Thöøa sai gaùnh chòu traùch nhieäm taøi chaùnh ñoái vôùi nhöõng tröôøng do caùc Sö huynh ñieàu haønh vaø giaûng daïy.

Naêm 1894, hai Sö huynh ra Haø noäi môû tröôøng. Soá hoïc sinh taêng leân raát nhanh. Giaùm muïc Haø noäi laø Gentreau phaûi mua moät thöûa ñaát roäng hôn ñeå xaây caát tröôøng môùi. Tröôøng ñöôïc khaùnh thaønh naêm 1897, coù 400 hoïc sinh, vaø ñöôïc ñaët teân laø Tröôøng Puginier, teân vò Giaùm muïc tieàn nhieäm. Tröôùc ñoù, vaøo thaùng 1 naêm 1896, caùc Sö huynh ôû Ñoâng Döông ñöôïc taùch ra khoûi Tænh Doøng AÁn ñoä ñeå thaønh laäp Tænh Doøng Saøi goøn.(10) Naêm 1897, tröôøng Taberd ñöôïc môû roäng theâm. Naêm 1898, Doøng môû tröôøng ñaøo taïo thaøy giaùo ôû Thuû Ñöùc, caïnh tieåu chuûng vieän ñaõ ñöôïc môû naêm tröôùc ñoù nhaèm ñaøo taïo caùc Sö huynh töông lai cho Doøng.

(2) Thôøi kyø khueách tröông vaø cuûng coá

Ñeán thôøi ñieåm naøy, Doøng La San ôû Vieät nam ñaõ coù saùu tröôøng, 76 Sö huynh, 17 ngöôøi taäp söï hoïc ôû nhaø taäp sö phaïm, vaø 6 chuûng sinh. Chaùnh quyeàn Phaùp ôû Ñoâng Döông ñaõ ngöng yeåm trôï caùc nhaø tröôøng vaø khoâng taøi trôï cho Doøng nöõa. Tuy theá, caùc Sö huynh ñaõ khoâng ngöøng nghæ, laïi phaùt trieån caùc coâng taùc giaûng daïy cuûa Doøng.

Naêm 1904, môû tröôøng Pellerin (sau naøy goïi laø tröôøng Bình Linh) ôû Hueá;

naêm 1906, tröôøng St. Joseph (Thaùnh Giu se) ôû Haûi phoøng vaø tröôøng Doøng ôû Battambang (Cao meân);

naêm 1908, môû tröôøng St. Joseph (Thaùnh Giu se) ôû Myõ tho;

naêm 1911, môû tröôøng Miche ngay trong thuû ñoâ Nam vang cuûa Cao meân.

Naêm 1924, môû tröôøng Thomas d'Aquin ôû Nam ñònh;

1932, tröôøng Thaùnh Louis ôû Phaùt Dieäm vaø tröôøng Gagelin ôû Bình Ñònh.

Ñeán naêm 1933 laäp ra Nhaø taäp (goàm tieåu chuûng vieän vaø chuûng vieän) ôû Nha trang, toïa laïc treân ñoài La San, heát söùc yeân tónh.

Naêm 1934, laäp ra "nhaø taäp söï" (probatorium) ôû Buøi Chu vaø

naêm 1941, thaønh laäp tröôøng Adran ngay beân röøng AÙi aân, Ñaø laït. Ngoaøi ra coøn tröôøng La San Ñöùc Minh ôû Taân Ñònh, tröôøng La San Kyõ thuaät ôû Ñaø laït, vaø tröôøng Baù Ninh (teân AÙ thaùnh Beùnilde) ôû Nha trang khoâng roõ laø ñöôïc môû vaøo nhöõng naêm naøo. Rieâng tröôøng Thaùnh Franaäois Xavier (Phan xi coâ Xa vieâ) ôû Soùc traêng, khoâng roõ coù phaûi ñaõ ñöôïc môû töø naêm 1869 khoâng.

Vaøo naêm 1955, taát caû caùc tröôøng La San ôû mieàn Baéc ñöôïc chuyeån vaøo Nam, hoïc sinh caùc tröôøng naøy tuøy vò trí ñònh cö maø theo hoïc caùc tröôøng ñang coù trong Nam. Rieâng hoïc sinh caùc tröôøng Puginier ôû Haø noäi, tröôøng Thaùnh Giu se ôû Haûi phoøng ñöôïc theo hoïc ôû tröôøng Taberd, Saigoøn.

Naêm 1956, môû tröôøng La San Kim Phöôùc ôû Kontum;

naêm 1957, tröôøng La San Bình Lôïi ôû Qui nhôn;

1958, La San Ban meâ thuoät. La San Nghóa Thuïc ôû goùc ñöôøng Nguyeãn Thoâng vaø Yeân Ñoã, Saøi goøn döôøng nhö cuõng ñöôïc môû vaøo naêm naøy. Tröôøng naøy thaâu hoïc phí raát haï, daønh cho treû em ngheøo. Chi phí tröôøng ñöôïc caùc Sö huynh tröôøng Taberd duøng hoïc phí thu ôû Taberd, giuùp ñôõ. Taïi tröôøng La San Nghóa thuïc cuõng coù caùc lôùp toái, do Ñoaøn Thaùnh maãu Sinh Vieân tröôøng Taberd caét cöû caùc sinh vieân naêm thöù ba caùc tröôøng Ñaïi hoïc ôû Saøigoøn ñaûm traùch vieäc giaûng daïy. Cuõng gioáng nhö La San Nghóa thuïc laø tröôøng La San Chaùnh Höng vaø caùc tröôøng thaâu hoïc phí thaät nheï nhö Xoùm Boùng ôû Nha trang, Tuk Lak ôû Nam Vang, vaø Phuù Vang ôû Hueá.

Ñeán cuoái thaäp nieân 1960, vì chieán tranh, thieáu thaøy giaùo, tröôøng Taberd vaø moät soá tröôøng khaùc phaûi nhôø caùc nöõ giaùo sö coù Cöû nhaân giaùo khoa (11) hay ñaõ ñöôïc Boä Giaùo duïc coâng nhaän, ñaûm nhaän vieäc giaûng daïy trong nhieàu lôùp hoïc.

Caùc tröôøng La San khoâng ngöøng phaùt trieån, cuøng naâng cao phaåm chaát ñaøo taïo.

Vaøo ñaàu naêm 1975, Doøng La San ôû Vieät nam ñaõ coù 300 Sö huynh, vaø khoaûng 15 chuûng sinh. Ngoaøi caùc tröôøng hoïc, Doøng coøn coù Trang traïi Mai thoân ôû beân kia caàu saét Thanh Ña, ñeå caùc Sö huynh lôùn tuoåi veà höu döôõng ôû ñaây, vaø cuõng laø nôi ñeå caùc Hoäi ñoaøn caám phoøng. Caùc Sö huynh ñieàu khieån 23 tröôøng goàm töø tieåu hoïc ñeán trung hoïc vaø kyõ thuaät, coù tröôøng coøn coù noäi truù, vaø moät trung taâm daïy treû em muø cuøng moät tröôøng ñaøo taïo giaùo chöùc. Hoïc sinh phaàn lôùn laø ngöôøi Vieät cuøng moät soá thuoâc caùc saéc daân thieåu soá. Trong caùc tröôøng do nhaø Doøng quaûn lyù, hoïc sinh ngoaøi giôø hoïc vaên hoùa vaø theå duïc, coøn tham gia caùc hoaït ñoäng Coâng giaùo Tieán haønh (Action catholique), qua caùc ñoaøn theå nhö Thanh Sinh Coâng (JEC), Hieäp hoäi Thaùnh maãu ôû caáp trung hoïc, Huøng taâm vaø Nghóa só Chuùa Haøi ñoàng ôû caáp tieåu hoïc.

Töø 1961, Hieäp hoäi Thaùnh maãu Taberd coù theâm Ñoaøn Thaùnh Maãu Sinh vieân (do SH Adrien toå chöùc), tham gia hoaït ñoäng trong khuoân khoå Coâng giaùo Tieán haønh vôùi Toång hoäi Sinh vieân Coâng giaùo Saøi goøn (döôùi söï höôùng daãn cuûa Linh muïc Nguyeãn vaên Laäp).

Trong nhöõng naêm ñaàu thaäp nieân 1970, SH Theùophile ñöa hoïc sinh Taberd caùc lôùp 9 vaø 10, haèng tuaàn ñi thaêm vieáng caùc khu lao ñoäng ngheøo, hôùt toùc cho caùc em nhoû vaø phaùt thuoác cho nhöõng ngöôøi ñeán khaùm beänh ôû nhöõng traïm chaån beänh mieãn phí nhö ôû La San Chaùnh Höng (theo toa caùc baùc só vaø caùc sinh vieân y khoa). Sö huynh Vincent phuï traùch daïy caùc hoïc sinh lôùp 9 vaø 10, moät soá ngheà nhö chuïp hình, röûa aûnh, söûa radio ...

(3) Tình traïng caùc tröôøng hoïc coâng vaø tö ôû Vieät Nam trong thôøi gian naøy

Ñeán ñaây xin ñöôïc noùi sô qua veà caùc tröôøng hoïc ôû Vieät Nam thôøi ñoù. Trong suoát thôøi gian naøy, xaõ hoäi Vieät nam traûi qua nhieàu thay ñoåi vaø xaùo troän, nhöng vieäc hoïc vaãn ñöôïc thöïc hieän trong chieàu höôùng thuaän lôïi cho ñaïi ña soá ngöôøi Vieät. Trong nhöõng naêm giöõa hai Theá chieán, ñaõ coù raát nhieàu tröôøng Tieåu hoïc vaø Trung hoïc treân haàu heát ba mieàn Nam, Trung, vaø Baéc. Sau Ñaïi chieán thöù Hai, caùc tröôøng tieáp tuïc sinh hoaït, vaø haàu heát ôû caùc tænh vaø thaønh phoá, ñeàu coù nhöõng tröôøng coâng laäp cuõng nhö tö thuïc vôùi ñoäi nguõ giaùo chöùc taän taâm daïy doã, vaø hoïc troø leã pheùp, sieâng hoïc trong tinh thaàn kyû luaät cao.

Taïi Saøi goøn ñaõ coù caùc tröôøng coâng laäp danh tieáng nhö Peùtrus Kyù daønh cho nam sinh, Gia Long, daønh cho nöõ sinh, coøn coù caùc tröôøng tö thuïc Chaán Thanh, Leâ Baù Cang, Vöông gia Caàn ... daïy nhieàu veà chöông trình Vieät. Caùc tröôøng daïy chöông trình Phaùp nhö Chasseloup-Laubat (sau ñoåi teân laø Jean Jacques Rousseau, sau cuøng laø Leâ Quyù Ñoân), Marie-Curie cuøng Colette vaø Saint-Exupeùry ñeàu do chính phuû Phaùp ñaøi thoï moïi chi phí. Ngoaøi hai tröôøng La San ñaõ ghi ôû treân, coøn coù caùc tröôøng Couvent des Oiseaux, Regina Pacis, Regina Mundi, Thieân Phöôùc ... daønh cho nöõ sinh, thuoäc nhoùm caùc tröôøng Coâng giaùo. Tröôøng Nguyeãn Baù Toøng daïy caû nam laãn nöõ do giaùo hoäi Coâng giaùo ñieàu khieån. Lyceum Cöûu Long vaø Les Lauriers laø hai tö thuïc daïy chöông trình Phaùp. ÔÛ gaàn tröôøng Peùtrus Kyù coù tröôøng Baùc AÙi (Colleøge Fraterniteù) daïy chöông trình Phaùp vaø Vieät cho hoïc sinh phaàn ñoâng laø con em ngöôøi Hoa. Caùc tö thuïc Huyønh Khöông Ninh, Huyønh thò Ngaø daïy caû nam laãn nöõ. Hai tröôøng Nguyeãn Tröôøng Toä (trung hoïc ñeä nhaát caáp) vaø Cao Thaéng (trung hoïc ñeä nhò caáp) laø tröôøng coâng laäp kyõ thuaät.

Myõ tho coù tröôøng Nguyeãn Ñình Chieåu

Caàn Thô coù tröôøng Phan Thanh Giaûn laø nhöõng tröôøng coâng laäp raát coù uy tín ñöôïc laäp töø laâu.

Sau 1955, hai tröôøng coâng laäp danh tieáng ôû Haø noäi laø Chu vaên An (nam sinh) vaø Tröng vöông (nöõ sinh) dôøi vaøo Saøi goøn. Gia ñònh coù hai tröôøng coâng Hoà ngoïc Caån (nam sinh) vaø Leâ vaên Duyeät (nöõ sinh), hoïc sinh xuaát saéc khoâng thua gì caùc tröôøng coâng laäp lôùn ôû Saøi goøn vaø coù tröôøng Don Bosco daïy ngheà cho thanh thieáu nieân ngheøo.

Tröôøng Voõ Taùnh ôû Nha Trang, hai tröôøng Quoác Hoïc vaø Ñoàng Khaùnh ôû Hueá, cuøng vôùi tröôøng Sö phaïm Qui nhôn ñeàu laø nhöõng tröôøng coù tieáng daïy gioûi.

ÔÛ Ñaø laït coù Lyceùe Yersin cuûa Phaùp, Couvent des Oiseaux daïy nöõ sinh do caùc nöõ tu coâng giaùo, ngoaøi caùc tröôøng Doøng La San ghi tröôùc.

Hai tröôøng Böôûi vaø Albert Sarrault coøn ôû laïi Haø noäi sau 1955.

Taïi Saøigoøn veà sau naøy coøn coù tröôøng Boà Ñeà laø tröôøng do Phaät giaùo ñieàu haønh. Ngoaøi ra coøn coù caùc tröôøng daïy treû em bò khuyeát taät, nhö tröôøng Hoaøng Thuïy Naêm (daïy treû em bò muø), tröôøng caâm ñieác ôû Laùi thieâu. Trong phaïm vi baøi vieát naøy, chuùng toâi khoâng theå ñeà caäp ñeán caùc tröôøng ñaïi hoïc ôû Vieät nam. Toùm laïi, caàn ghi nhaän laø trong thôøi gian naøy, sinh hoaït giaùo duïc ôû Vieät nam raát phong phuù, vaø thaày hay, troø gioûi, ôû thaønh phoá, ôû vuøng ven bieån, hay ñoàng baèng, ñaâu ñaâu cuõng coù.

(4) Sau 1975

Sau 1975, caùc tröôøng bò tröng thu, bieán thaønh tröôøng coâng, do chaùnh phuû quaûn lyù vaø boå nhieäm ngöôøi daïy. Tröø naêm hay saùu Sö huynh coøn ñöôïc löu duïng, taát caû caùc Sö huynh khaùc phaûi rôøi tröôøng, nôi ñaõ ñöôïc caùc vò daøy coâng xaây döïng vaø vun queùn. Caùc tröôøng do chaùnh phuû quaûn cheá, vaø boå nhieäm giaùo chöùc, thu nhaän hoïc sinh nam vaø nöõ. Hoaït ñoäng cuûa caùc Sö huynh trong Doøng bò haïn cheá raát nhieàu. Cô sôû chæ coøn Nhaø Mai thoân ôû Thanh Ña. Moät soá Sö huynh rôøi nöôùc, ra ngoaøi, tieáp tuïc coâng vieäc giaûng daïy ôû Nouvelle Caleùdonie, Thaùi lan, Phaùp, vaø Hoa kyø ... Nhöõng Sö huynh ôû laïi chaêm soùc laãn nhau vaø tieáp tuïc, laøm taát caû nhöõng gì laøm ñöôïc theo lôøi nguyeän, trong hoaøn caûnh khoù khaên. Vaø Sö huynh, khoâng queân lôøi nguyeän, ñaõ laøm ñöôïc raát nhieàu vieäc, nhö daïy ngheà, keøm daïy toaùn, ñoàng thôøi daïy giaùo lyù. Khi tình hình Ñoåi Môùi coù hôi saùng suûa moät chuùt, Sö huynh Deùsireù ñaõ boân ba caùc nôi gaây quyõ, ñem tieàn veà môû tröôøng daïy treû em ngheøo ôû Caùi Nhum, vaø tieáp tuïc lan ra caùc nôi khaùc.

b. AÙp duïng phöông phaùp daïy hoïc cuûa Doøng

Caùc tröôøng Doøng La San ôû Vieät Nam aùp duïng ñöùng ñaén lyù thuyeát do Gioan La San laäp ra..

(1) kyû luaät vaø thi haønh kyû luaät

Tröôøng hoïc giöõ kyû luaät nghieâm vaø minh, moïi quy luaät ñöôïc ghi ra roõ raøng vaø thöôøng ñöôïc nhaéc nhôû luoân. Ñeán giôø vaøo lôùp, hoïc sinh xeáp haøng ñoâi raát traät töï ôû ngoaøi saân, lôùp naøo theo lôùp ñoù, roài tuaàn töï theo nhau ñi vaøo lôùp, khi di chuyeån khoâng coù noùi chuyeän. Vaøo ñeán lôùp, hoïc sinh ñöùng vaøo choã, ñoïc kinh xong, coù leänh cuûa Sö huynh daïy, môùi ngoài xuoáng. Trong lôùp giöõ traät töï, ngoài ñaâu, yeân ñoù, laøm baøi trong yeân laëng, vaø giöõ im laëng khi coù hoïc sinh ñoïc baøi cho caû lôùp, hoaëc nghe theo Sö huynh hoaëc thaøy hay coâ giaùo ñoïc roài laäp laïi chung vôùi nhau khi hoïc ngoaïi ngöõ. Ñeán giôø ra chôi coù chuoâng baùo hieäu. Hoïc troø ñöùng leân, saép haøng roài ñi ra lôùp moät caùch coù traät töï, ñeán saân chôi môùi tan haøng, chôi ñuøa vôùi nhau. Nhôø vaøo söï duy trì kyû luaät maø nhaø tröôøng taïo ñöôïc khoâng khí hoïc taäp chín chaén, hoïc sinh bieát roõ nhöõng gì troâng ñôïi nôi mình, ra söùc hoïc haønh, vaø höôûng ñieàu kieän thích hôïp cho vieäc hoïc. Trong mhöõng tröôøng khi coøn coù noäi truù, hoïc sinh noäi truù cuõng theo kyû luaät hôïp vôùi löùa tuoåi vaø hôïp vôùi trình ñoä hoïc. Giôø aên, giôø nguû, giôø hoïc ñöôïc saép xeáp raát quy cuû. Moãi tuaàn coù ngaøy thu quaàn aùo giaët, coù saùng thöù naêm ñi leã mi-sa, toái thöù saùu chaàu Thaùnh theå (hay chaàu pheùp laønh), vaø cuoái tuaàn veà thaêm nhaø hay ra phoá chôi. Toái chuû nhaät coù chieáu boùng.

Hình phaït ôû caùc lôùp tröôøng Taberd, nheï nhö laøm oàn aøo trong lôùp hay lo ra, hoaëc khoâng thuoäc baøi thöôøng bò baét ñöùng xaây maët vaøo moät goùc, hay bò cheùp phaït. Naëng hôn nhö taäp saùch ñeå dô, laøm baøi quaáy quaù maø khoâng söûa ñoåi sau khi bò la raày vaøi laàn seõ bò caám tuùc, khoâng ñöôïc ôû nhaø nghæ maø phaûi vaøo tröôøng buoåi chieàu thöù baûy. Sau khi bò caám tuùc ba laàn, seõ bò khieån traùch coâng khai tröôùc ban, nhö tieåu hoïc, trung hoïc ñeä nhaát caáp ... Naëng nhaát laø bò ñuoåi hoïc, nhöng trong khoaûng hôn möôøi naêm töø 1949 ñeán 1960, chæ thaáy coù hai tröôøng hôïp ñuoåi hoïc maø thoâi. Vieäc thi haønh kyû luaät döôøng nhö naëng veà raên daïy chöù khoâng coù taùnh caùch nghieâm khaéc.

(2) Trí , ñöùc, vaø theå duïc

Caùc Sö huynh chuù troïng ñeán caû ba phaàn trí duïc, ñöùc duïc vaø theå duïc. Lôùp hoïc khang trang, saùch hoïc ñaày ñuû vaø caäp nhaät theo chöông trình, Phaùp cuõng nhö Vieät. Taäp hoïc ñöôïc bao theo moät maøu rieâng reõ cho töøng moân hoïc, vaø ñieàu naøy ñöôïc giöõ cho ñeán heát baäc trung hoïc ñeä nhaát caáp. Haøng ngaøy ñeàu coù giôø giaùo lyù, vaø khi leân ñeä nhò caáp, coøn ñöôïc giaûng daïy caùch ñoái xöû khi vaøo ñôøi, khi laäp gia ñình, trong tinh thaàn coâng giaùo.

Caùc tröôøng cuûa Doøng ñeàu coù saân boùng chuyeàn vaø boùng roå, vaø moãi lôùp ñeàu coù ñaày ñuû banh cho hai moân theå thao naøy. Khi nhoû, coù chôi troø daønh banh trong vaøi naêm, veà sau naøy, coù dòp ra ôû xöù ngoaøi, môùi bieát laø moân rugby theo Anh vaø Phaùp. Saân boùng roå laùt xi maêng, ñoâi khi coøn coù coïc ñeå giaêng löôùi, trôû thaønh saân quaàn vôït. Trong phoøng theå thao, coù baøn ñeå ñaùnh boùng baøn. Leâ vaên Tieát (voâ ñòch Phaùp quoác) vaø Huyønh vaên Ngoïc laø nhöõng cao thuû moân naøy. Caû hai xuaát thaân töø tröôøng Taberd, döôùi söï dìu daét ban ñaàu cuûa Sö huynh Gaeùtan, trong nhöõng naêm ñaàu thaäp nieân 1950. Thôøi gian naøy tröôøng Taberd haèng naêm vaãn toå chöùc caùc giaûi boùng baøn Bridgestone, coù nhieàu danh thuû thôøi ñoù nhö Mai vaên Hoøa (voâ ñòch AÙ chaâu), Traàn vaên Ñöùc, Nguyeãn Kim Haèng vaø Traàn vaên Lieãu döï tranh.

Tröôøng chuù troïng nhieàu hôn ñeán caùc moân theå thao ñoàng ñoäi nhö boùng roå, boùng chuyeàn vaø boùng troøn. Hoïc sinh coøn ñöôïc khuyeán khích trau doài bôi loäi, tröôøng Mossard Thuû ñöùc coù saân ñaù banh vaø hoà bôi. Treillis, naêm 1953 ñoaït giaûi bôi loäi caùc tröôøng tieáng Phaùp ôû Saøi goøn trong haïng tuoåi cuûa anh. Huyønh keá Nhôn ñoaït huy chöông vaøng bôi loäi hoïc sinh do boä Quoác gia Giaùo duïc toå chöùc vaøo cuoái thaäp nieân 1950. Caû hai ñeàu laø hoïc sinh tröôøng Taberd.

Thaùng naêm (quanh ngaøy 15), thöôøng coù leã Thaùnh Gioan La San. Naêm 1958, leã naøy ñaõ ñöôïc toå chöùc caùch troïng theå trong saân Tao Ñaøn, vôùi hoïc sinh nhieàu tröôøng ñeán döï khaùn. Hoïc sinh Taberd coù trình dieãn nhieàu tieát muïc theå duïc ñoàng dieãn raát ngoaïn muïc, vaø laàn ñaàu tieân, bieåu dieãn moân nhaûy ngöïa goã (12) do Sö huynh Roland, moät ngöôøi Canada (tröôùc ôû Ñaïi hoïc Laval, Queùbec) höôùng daãn. Trong nhöõng naêm ñaàu thaäp nieân 1950, tröôøng Taberd coøn daïy moân ñaùnh kieám. Trong caùc ñeâm vaên ngheä nhaân dòp Giaùng sinh hay Teát, coù trình dieãn nhu ñaïo. Phöông chaâm caùc tröôøng vaãn laø "Tinh thaàn minh maãn trong thaân theå traùng kieän."

(3) OÂn luyeän thöôøng xuyeân

Veà vieäc hoïc, caùc Sö huynh theo nguyeân taéc oân luyeän thöôøng xuyeân vaø luùc naøo cuõng saün saøng. Baøi hoïc, baøi laøm ñöôïc kieåm haøng ngaøy, vaø hoïc sinh taäp ñöôïc thoùi, moãi ngaøy hoïc ñaày ñuû baøi hoïc trong ngaøy hoâm ñoù, maø khoâng ñôïi ñeán gaàn kyø thi môùi hoïc gaáp. Caùc tröôøng phaùt phieáu ñieåm haøng tuaàn cho caùc lôùp tieåu hoïc vaø hai tuaàn moät laàn cho caùc lôùp trung hoïc. Hoïc sinh hoïc ñeàu ñaën, khoâng daùm beâ treã. Moãi naêm hoïc thi ba laàn baùn tam caù nguyeät, vaø ba laàn tam caù nguyeät. Keát quaû thi baùn tam caù nguyeät (sau saùu tuaàn hoïc) ñöôïc coâng boá trong caùc lôùp cuøng côû, keát quaû thi tam caù nguyeät (sau ba thaùng hoïc) ñöôïc coâng boá trong ban (tieåu hoïc, trung hoïc ñeä nhaát, ñeä nhò caáp). Cuoái naêm hoïc coù leã phaùt phaàn thöôûng toå chöùc cho toaøn tröôøng, coù phuï huynh tham döï. Hoïc sinh xuaát saéc ñöôïc nhieàu phaàn thöôûng raát coù giaù trò.

Trong dòp nghæ heø, caùc Sö huynh vaãn cho baøi taäp laøm theo tuaàn, vaø khi nhaäp hoïc phaûi noäp caùc baøi laøm. Nhôø theá maø hoïc sinh nhôù dai, khoâng maát quaõng, khoâng bò thieáu soùt trong chöông trình hoïc. Nhöng oân luyeän thöôøng xuyeân vaãn ñöôïc caùc Sö huynh xem xeùt theo söùc cuûa hoïc sinh, vaø nhaém vaøo vieäc oân taäp cho nhuaàn nhaõ, chöù khoâng phaûi nhoài nheùt. Caùc baøi taäp, baøi hoïc trong lôùp theo chöông trình hoïc haøng naêm, nhöng thöôøng thöôøng trong nhöõng tuaàn ñaàu, thaùng ñaàu, caùc Sö huynh ñeàu giaûng baøi chaäm vaø thaät kyõ, cuøng hoûi baøi kieåm nhieàu hôn ñeå chaéc chaén laø caû lôùp ñaõ thoâng hieåu caùc phaàn cô baûn quan troïng. Sau ñoù môùi theo söùc hoïc sinh maø naâng caùch giaûng, cuøng möùc ñoä khoù theo ñuùng chöông trình vaø hôïp vôùi neàn moùng hieåu bieát ñaõ ñaït ñöôïc. Nhôø theá maø vieäc hoïc coù keát quaû cao.

(4) Daïy vaø hoïc giaùo lyù

Ngoaøi caùc moân hoïc theo chöông trình, nieàm haõnh dieän cuûa caùc Sö huynh laø daïy giaùo lyù. Moân naøy do Sö huynh phuï traùch lôùp ñaûm nhieäm, vaø thöôøng ñöôïc daïy vaøo tieát ñaàu tieân, moãi ngaøy hoïc. Nhöõng ngaøy leã lôùn caû tröôøng cuøng leân nhaø nguyeän döï leã Mi-sa. Thaùng hai, thöôøng leân chaàu Mình Thaùnh trong dòp leã Ñöùc Baø. Trong caùc dòp leã khaùc, tröôøng toå chöùc caùc tuaàn cöûu nhaät, taïo moät khoâng khí suøng kính vaø ñaïo ñöùc trong toaøn tröôøng.

Vaøo nhöõng naêm 1955-59, tröôøng Taberd cuõng toå chöùc nhieàu cuoäc caám phoøng do caùc Linh muïc ôû nhieàu nôi ñeán giaûng. Hoïc sinh coù dòp nghe Linh muïc Jean Marie Nguyeãn vaên Thích, vaø Linh muïc Gagnon (OP), teân Vieät nam laø Nhaân, moät ngöôøi AÂu noùi tieáng Vieät raønh reõ hôn nhieàu hoïc sinh Vieät nam giaûng trong caùc cuoäc caám phoøng. Nhöõng cuoäc caám phoøng naøy nhaèm cuûng coá ñöùc tin, vaø cuõng nhaèm höôùng daãn hoïc sinh ñaùp öùng vôùi caùc tình huoáng ngoaøi ñôøi, chöù khoâng chæ nhaèm rieâng vaøo vieäc rao giaûng ñaïo Coâng giaùo. Hieäp hoäi Thaùnh Maãu Sinh vieân cuõng toå chöùc caám phoøng trong khuoân vieân Traïi Mai thoân. Caùc ñoaøn vieân sinh vieân cuõng tham döï nhieàu cuoäc sinh hoaït traïi do Lieân Ñoaøn Sinh vieân Coâng giaùo, Vieän Ñaïi hoïc Saøi goøn toå chöùc.

Nhöng chæ hoïc giaùo lyù thoâi, chöa ñuû. Tröôøng Doøng caùc Sö huynh coøn môøi nhöõng nhaø chuyeân laøm vieäc töø thieän ñeán noùi chuyeän vôùi hoïc sinh, ñoàng thôøi taïo cô hoäi cho hoïc sinh tham gia caùc coâng taùc xaõ hoäi. Caûm ñoäng nhaát laø vaøo naêm 1958, oâng Raoul Follereau ñeán noùi chuyeän ôû tröôøng Taberd veà noãi baát haïnh cuûa nhöõng ngöôøi bò phung cuøi. Sau ñoù hoïc sinh tröôøng ñaõ thaêm vieáng beänh vieän Chôï quaùn, soá hoïc sinh tham döï ñoâng ñaûo hôn taát caû caùc laàn khaùc beänh vieän ñaõ ñöôïc ngöôøi ñeán vieáng thaêm vaø uûy laïo.

(5) Tinh tieán luoân

Caùc Sö huynh cuõng hieåu daïy hay, khoâng gì baèng laøm göông. Chính caùc Sö huynh neâu göông kyû luaät. Trong giôø aên, caùc Sö huynh aên yeân laëng, vaø moät Sö huynh ñaõ duøng böõa tröôùc, ñöùng ôû buïc ñoïc moät chöông saùch. Caùc Sö huynh cuõng tham gia theå duïc, theå thao. Naêm 1960, theo thoâng baùo, ñoäi boùng roå tröôøng Taberd seõ tranh taøi vôùi ñoäi XYZ, khoâng bieát töø tröôøng naøo ñeán Ñeán buoåi ñaáu môùi roõ XYZ laø caùc Sö huynh cuûa tröôøng.

Caùc Sö huynh coøn neâu cao göông tinh tieán khoâng ngöøng trong vieäc hoïc. Naêm 1955, Sö huynh Reùmi du hoïc veà nhaïc lyù, trôû veà nöôùc, gaây moät aán töôïng ñeïp trong loøng hoïc sinh, vaø khôi daäy loøng ham thích nhaïc. Sö huynh Casimir, sau thôøi gian laøm giaùm hoïc ñeä nhaát caáp Phaùp, ñaõ du hoïc, trôû veà vôùi baèng Tieán só Trieát hoïc naêm 1958. Sö huynh Humbert trình luaän aùn cao hoïc veà Thöïc vaät hoïc, ñeà taøi "Taûo doïc theo soâng Saigoøn," taïi Ñaïi hoïc Khoa hoïc Saøigon vaøo ñaàu naêm 1960. Sö huynh Gagelin Taâm du hoïc vaø ñaït hoïc vò Tieán só Giaùo duïc trong giöõa thaäp nieân 1960. Ngoaøi ra coøn nhieàu Sö huynh khaùc tu nghieäp Anh ngöõ ôû Peùnang, hay Anh quoác (nhö caùc Sö huynh Bonnard, Sö huynh Maximin) hôaëc toaùn vaø khoa hoïc (nhö caùc Sö huynh Maurice Trieàu, Sö huynh Georges). Ñaëc bieät laø Sö huynh Romuald, moät ngöôøi Phaùp vui tính vaø chaân thaät, ñaõ ghi danh theo hoïc caùc chöùng chæ Vieät nam ôû tröôøng Ñaïi hoïc Vaên khoa taïi Saøigoøn trong caùc naêm 1958, 59, tröôùc khi trôû veà Phaùp.

(6) Giöõ muïc tieâu cuûa Doøng maø thích öùng vôùi caùc thay ñoåi trong xaõ hoäi

Caùc tröôøng Doøng La San ñaõ thích öùng vôùi hoaøn caûnh xaõ hoäi ñöông thôøi. Nhö vieäc boå nhieäm caùc Sö huynh Vieät nam vaøo nhöõng chöùc vuï ñieàu khieån khi Vieät Nam trôû thaønh moät quoác gia ñoäc laäp. Caùc tröôøng Doøng ñaõ môû ngay ban trung hoïc daïy chöông trình Vieät khi coù ñieàu kieän, vaø phaùt trieån song song ban naøy vôùi ban trung hoïc chöông trình Phaùp. Caùc tröôøng cuõng môû phoøng thöïc taäp khoa hoïc vaø trang bò ñaày ñuû caùc trôï huaán cuï. Tröôøng Taberd coøn coù chöông trình Thöông maïi, daïy baèng tieáng Phaùp, goïi laø Section (ban) Commerciale do S.H. Anathanase daïy. Hoïc sinh ban naøy ñi thi laáy Certificat d'aptitude professionnelle (chöùng chæ khaû naêng thöông maïi) do Phaùp toå chöùc (töùc laø hoïc ngheà, khi hoïc sinh khoâng coù khaû naêng theo hoïc leân ñeä nhò caáp (caáp ba).

Ngay trong nhöõng naêm cuoái thaäp nieân 1950, caùc tröôøng ñaõ thaønh laäp Hoäi Phuï huynh hoïc sinh taïi töøng tröôøng, taïo moái lieân laïc chaët cheõ giöõa tröôøng hoïc vaø gia ñình. Tröôùc ñoù, taïi Taberd, tröôøng ñaõ phaùt haønh baùo Lieân San, phaùt cho hoïc sinh töø naêm 1958, ñeå coù söï lieân laïc thöôøng xuyeân giöõa tröôøng vaø gia ñình. Baùo cuõng laø nôi ñeå hoïc sinh, thöôøng hoïc ñeä nhò caáp trau doài Vieät ngöõ. Phuï traùch Lieân San trong nhöõng naêm ñaàu laø hai anh Traàn Töû Huyeàn (con Nghò só Traàn vaên Tuyeân, VNCH) vaø anh Traàn theá Ñoä. Ngay khi nhaïc treû thònh haønh vaø trôû neân nguoàn giaûi trí cho thanh thieáu nieân, tröôøng Taberd cuõng toå chöùc caùc buoåi ñaïi hoäi nhaïc treû trong thính ñöôøng môùi cuûa tröôøng trong nhöõng naêm 1965, 1966.

Ñeán cuoái thaäp nieân 1960, caùc Sö huynh ñaõ thay moân giaùo lyù trong caùc lôùp töø lôùp 8 trôû leân. Caùc Sö huynh phuï traùch lôùp ñaõ duøng giôø ñoù noùi veà chuyeän ñôøi - daán thaân, neàn taûng gia ñình, ñaïo ñöùc coå hoïc, trieát, cuøng caùc vaán ñeà y teá cuøng söùc khoûe. Caùc ñeà taøi tuøy tieän, khoâng goø boù, nhöng thöïc teá, vaø caùc buoåi thaûo luaän raát côûi môû, töï do. Naêm 1971, nhaän thöùc ñöôïc söï khoâng troïn veïn cuûa vieäc phaân bieät vaø taùch rôøi nam, nöõ trong neàn giaùo duïc coâng giaùo, Taberd vaø Couvent des Oiseaux ôû Saøi goøn ñaõ toå chöùc ñeå hoïc sinh caùc lôùp 12 (classes terminales) hai tröôøng (nam, Taberd, vaø nöõ Couvent) gaëp nhau vaøo saùng thöù baûy, trong 2 hay 3 giôø ñoàng hoà. Moãi laàn gaëp ñeàu coù ñeà taøi ñeå thaûo luaän.

Ñieàu quan troïng nhaát khi Gioan La San thaønh laäp Doøng laø nhaém vaøo vieäc daïy doã treû em ngheøo. Caùc tröôøng Doøng luùc ban ñaàu ñeàu daïy mieãn phí, khoâng thaâu tieàn hoïc. Ñieàu naøy coù theå laøm ñöôïc trong hoaøn caûnh xaõ hoäi thôøi baáy giôø vaø ñaùp öùng ñöôïc caùc ñoøi hoûi trong caùch giaùo duïc thôøi ñoù. Caøng veà sau naøy, caùc chi phí caàn thieát cho vieäc daïy hoïc taêng raát cao, nhu caàu veà trôï huaán cuï vaø caùc chi phí khaùc veà y teá, veà phoøng oác, veà traùch nhieäm daân söï cuûa nhaø tröôøng (nhö baûo hieåm, baûo hoä lao ñoäng) cuõng taêng cao. Ngoaïi tröø ôû moät vaøi quoác gia nhö Canada, chaùnh phuû tænh bang ñaøi thoï chi phí cho caùc tröôøng coâng laäp daân chính vaø coâng laäp coâng giaùo baäc tieåu vaø trung hoïc neân caùc tröôøng naøy khoâng phaûi thu hoïc phí, coøn ôû caùc quoác gia khaùc, caùc tröôøng hoïc ñeàu phaûi thu hoïc phí. Taïi nhöõng nôi ñoù, caùc tröôøng Doøng La San ñeàu thu hoïc phí, nhöng caùc Sö huynh vaãn tuaân giöõ muïc ñích cuûa Doøng. Trong moät soá tröôøng caùc Sö huynh thu hoïc phí cao hôn hay baèng caùc tröôøng khaùc. Nhöng trong caùc tröôøng naøy vaãn coù moät soá hoïc sinh ñöôïc giaûm haún heát hay moät phaàn hoïc phí tuøy theo ñieàu kieän gia caûnh. Nhieàu ñòa haït hay giaùo phaän, theo ñeà nghò cuûa Giaùm muïc, cuõng gôûi caùc hoïc sinh öu tuù maø ngheøo theo hoïc caùc tröôøng La San. Caùc hoïc sinh naøy ñöôïc mieãn hoïc phí, vaø trong vaøi tröôøng hôïp, ñöôïc ôû haún noäi truù maø khoâng phaûi ñoùng tieàn.

Caïnh nhöõng tröôøng treân, caùc Sö huynh luoân luoân môû tröôøng Nghóa thuïc, vôùi hoïc phí nheï, daønh cho con em caùc gia ñình coù lôïi töùc thaáp. Ñaây laø phöông phaùp chia seû theo tinh thaàn coâng giaùo, döïa treân söï coâng baèng vaø nhaân aùi, thöïc hieän coâng taùc caûi caùch xaõ hoäi moät caùch roõ raøng vaø heát söùc oân hoøa. Trong taát caû caùc tröôøng naøy, caùc Sö huynh ñoùn nhaän con em caùc gia ñình theo ñuû moïi toân giaùo. Caùc Sö huynh vaãn giaûng ñaïo baèng caùch laøm göông, vaø laøm vieäc Toâng ñoà moät caùch khoâng cöôõng eùp, vôùi yù nieäm laø taïo ñieàu kieän ñeå hoïc sinh ñöôïc bieát ñeán tinh thaàn coâng giaùo.

Tinh thaàn naøy khoâng nhöõng ñöôïc phoå caäp trong phaïm vi cuûa tröôøng, maø coøn ñöôïc ñöa ra ngoaøi coäng ñoàng. Caùc trung taâm chaån beänh vaø phaùt thuoác mieãn phí phuïc vuï ñoàng baøo caùc khu lao ñoäng ngheøo, khoâng phaân bieät toân giaùo hay tín ngöôõng. Hoïc sinh caùc tröôøng trong nhöõng buoåi du ngoaïn vaãn ñi thaêm vieáng caùc cô sôû toân giaùo khaùc. Tröôøng thaùnh Phan-xi-coâ Xa-vieâ ôû Soùc traêng thöôøng toå chöùc du ngoaïn vaøo ngaøy thöù naêm ñaàu thaùng. Ngaøy ñoù, hoïc sinh thöôøng ñi boä ñeán caùc nôi quanh ngoaøi tænh lî, nhö Baõi Xaøu, Xaøy Caù Naõ, Ñaïi ngaõi ... Thöôøng gheù vaøo nghæ vaø aên tröa trong ñaát thuoäc caùc chuøa Mieân. Nhôø ñoù hoïc sinh coù dòp xem caùc chuù tieåu Mieân traû baøi, ñoïc kinh baèng tieáng Phaïn. Quanh chuøa thöôøng coù caùc caây coå thuï, coù raát nhieàu coø vaø dieäc laøm oå. Hoïc sinh coù dòp soáng moät caùch thöïc teá vieäc toân troïng vaø hoøa ñoàng vôùi caùc tín ngöôõng khaùc.

Tuy kyû luaät Doøng chaët cheõ vaø söï trau luyeän, thöû thaùch tröôùc khi trôû thaønh moät Sö huynh raát khaét khe, nhöng taïi vaøi nôi, vaãn coù nhöõng ngöôøi khoâng keàm giöõ ñöôïc taùnh xaáu. Taïi moät soá nôi, nhaát laø ôû Baéc Myõ, trong nhöõng naêm gaàn ñaây, coù nhieàu vuï kieän tuïng, vaø toá caùo caùc haønh ñoäng baïo löïc, baïo haønh trong caùc tröôøng vaø hoï ñaïo Coâng giaùo hoaëc Anh giaùo, hay Tin Laønh. Coù moät soá tröôøng hôïp lieân quan ñeán vaøi Sö huynh Doøng La San. Nhöng daân chuùng chæ leân aùn nhöõng ngöôøi phaïm toäi chöù khoâng vô ñuõa caû naém. Ngoaøi ra caùc vuï toá caùo ñeàu ñöôïc ñöa ra toøa aùn ñeå ñieàu tra vaø phaân xöû coâng minh. Caùc naïn nhaân ñöôïc boài thöôøng theo aùn leänh Toøa. Ngöôøi daân thôøi ñaïi naày nhìn nhaän laø trong moãi coäng ñoàng ñeàu coù vaøi ngöôøi, hay moät thieåu soá xaáu. Caàn thaúng thaén chæ trích caùi xaáu, vaø nhìn nhaän coù caùi xaáu, thì daàn daàn nhöõng phaàn töû khoâng toát seõ coù cô hoäi töï taân, hoaëc bò ñaøo thaûi. Ñieàu naøy khoâng traùi vôùi nhaân tính vaø söï coâng baèng.

Caùc Sö huynh Doøng giöõ ñuùng quy luaät laø ngöôøi tu haønh coù khaán nguyeän nhöng khoâng laøm linh muïc. Coù vaøi Sö huynh, sau khi ôû trong Doøng moät thôøi gian, ñaõ xin ñöôïc pheùp trôû laïi chuûng vieän hoïc thaàn hoïc, vaø sau ñoù, thuï phong linh muïc. Doøng khoâng ngaên trôû. Rieâng taïi moãi tröôøng thuoäc Doøng Sö huynh, vieäc daâng leã, giaûi toäi, vaø caùc nghi thöùc coâng giaùo khaùc nhö Röûa toäi, Theâm söùc (Confirmation) ñeàu do moät linh muïc tuyeân uùy (Aumoânier) phuï traùch. Caùc tuyeân uùy cho tröôøng Taberd aên ôû luoân trong tröôøng, coù phoøng aên rieâng, khoâng duøng chung phoøng aên taäp theå vôùi caùc Su huynh. Linh muïc Paulus Möôøi coù leõ laø Tuyeân uùy laâu nhaát trong tröôøng Taberd. Linh muïc ñaõ giaûng daïy phaàn giaùo lyù cho caùc lôùp 12 chöông trình Phaùp töø 1959 (Terminales) vaø coøn coù maët ôû tröôøng khi caùc phi haønh gia ñoå boä laàn ñaàu tieân leân maët traêng.

Toùm laïi, caùc tröôøng Doøng La San khoâng bao giôø laø moät moâi tröôøng kheùp kín, rieâng bieät. Tröôøng côûi môû, ñoùn nhaän moät caùch thaän troïng nhöng chí tình, caùc thay ñoåi trong xaõ hoäi, thöïc hieän phöông chaâm "hoaø mình ñeå cuøng nhau ñi leân," haàu hoaøn thaønh thieân chöùc cuûa con ngöôøi. Coù leõ nhôø theá neân tuy ña soá hoïc sinh caùc tröôøng Doøng laø ngöôøi khoâng theo ñaïo coâng giaùo, aûnh höôûng cuûa tröôøng Doøng raát saâu ñaäm trong loøng caùc cöïu hoïc sinh. Trong tieäc gaây quyõ cuûa nhoùm Caùnh EÙn toå chöùc taïi Paris thaùng 10 naêm 2003, khaùch döï ñaõ ñeán, khoâng nhöõng töø caùc nöôùc AÂu chaâu nhö Bæ, Ñöùc, Hoøa Lan, YÙ, Thuïy só ... maø coøn caû töø Hoa kyø vaø Canada. Ñoù cuõng laø moät chöùng tích.

<muïc luïc>

V. Keát

Hy voïng trong moät töông lai khoâng xa laém, caùc Sö huynh laïi seõ coù dòp goùp phaàn vaøo vieäc ñaøo taïo theá heä töông lai, xaây döïng ñaát nöôùc giaøu maïnh, vaø truyeàn baù tình thöông ñeán moïi taàng lôùp xaõ hoäi, trong tinh thaàn töï do vaø nhaân aùi. Hoïc sinh cuõ cuûa caùc Sö huynh, coù raát nhieàu ngöôøi thaønh coâng ôû trong nöôùc vaø ôû haûi ngoaïi, chaéc chaén seõ ñoùng goùp taän tình coâng söùc vaø taøi chaùnh vaøo vieäc naøy. Treân theá giôùi, cöïu hoïc sinh caùc tröôøng Doøng La San ñaõ hoïp thaønh moät Hoäi AÙi höõu quoác teá, ñaõ nhoùm hôïp maáy laàn, vinh danh caùc thaày daïy cuõ. Hoäi mang teân Union Mondiale des Anciens EÙleøves Lasalliens (vieát taét laø UMAEL). (13) Caùc hieäp hoäi Cöïu hoïc sinh töøng tröôøng La San ôû Vieät Nam cuõng coù nhöõng hoaït ñoän töông trôï vaø coù giuùp caùc Sö huynh coøn ôû Vieät Nam. Töông lai chaéc seõ töôi saùng hôn, cho treû em Vieät Nam, cho Doøng La San, vaø cho ñaát nöôùc.(14)

<muïc luïc>

VI. Ghi chuù

* Hình Thaùnh Gioan La San - Image credit : With the gracious permission from the UMAEL's President, Mr.Joseù Ramoùn Batiste Peyõaranda. E-mail 15 July 2005, @ 19:07:35.

(Ñieän thö Thöù saùu 15/7/ 2005 hoài 19:07:35 +0200)

1. Nöôùc Phaùp döôùi thôøi vua Louis thöù 13 (1610-1643) gaëp nhieàu khoù khaên ôû trong cuõng nhö ngoaøi nöôùc. Noâng daân ñaõ lieân tuïc noåi loaïn ôû nhieàu nôi nhaèm choáng söu cao thueá naëng, ñeå roài bò binh lính nhaø vua ñaøn aùp vaø taøn saùt daõ man. Daân chuùng laïi bò loâi vaøo caùc cuoäc noäi chieán giöõa phe nhaø vua, Coâng giaùo, vaø caùc thaønh phoá theo ñaïo Tin laønh ôû trong nöôùc. Beân ngoaøi, gaëp cuoäc chieán tranh 30 naêm (Guerre de Trente ans) giöõ Phaùp vôùi Taây ban nha, Thuïy ñieån, Phoå vaø AÙo. Louis thöù 14 leân ngoâi naêm 1643, luùc môùi hôn 4 tuoåi, trieàu ñình do Hoaøng Thaùi Haäu Anne d'Autriche vaø Hoàng y giaùo chuû Mazarin ñieàu khieån, sau khi deïp yeân cuoäc noåi loaïn cuûa phe quyù phaùi theo Duc d'Orleùans, trieàu ñình tieáp tuïc theo ñuoåi chieán tranh. Sau khi Mazarin qua ñôøi, vua Louis thöù 14 laïi duøng quaân söï giaûi quyeát caùctranh chaáp bieân giôùi, vaø phí phaïm coâng quyõ vaøo caùc coâng trình xaây döïng ñoà soä. Daân Phaùp gaàn nhö kieät queä khi oâng maát.

2. Vì leõ naøy maø caùc Sö huynh khoâng hoïc tieáng La tinh ôû caáp cao nhö caùc linh muïc. Ñoâi khi ngöôøi ñôøi cheá gieãu, goïi caùc Sö huynh laø Ignorantins (doát). Nhöng cuõng coù nhieàu Sö huynh hoïc theo chöông trình coå ñieån, cuõng raát thoâng thaïo tieáng La tinh vaø tieáng Hy laïp. ÔÛ tröôøng Taberd, Saøigoøn, Vieät nam coù Sö huynh Roger vaø Sö huynh Theùophane Keá raát gioûi tieáng La tinh.

3. Universiteù de France — Vieän naøy do Napoleùon Ñeä nhaát thaønh laäp naêm 1805 chuyeân veà haønh chaùnh vaø quaûn trò giaùo duïc caùc caáp töø tieåu hoïc ñeán ñaïi hoïc.

4. Taøi lieäu trong baøi noùi chuyeän cuûa Sö huynh Toång quyeàn AÙlvaro Rodríguez Echeverría, vaøo naêm 2003, taïi Ñaïi hoäi theá giôùi Cöïu hoïc sinh La san -UMAEL- kyø III, taïi Mexico City, thuû ñoâ Mexique.

5. John Amos Comenius (teân La tinh laø Jan Amos Komensky) sinh ngaøy 28 thaùng 3 naêm 1592, taïi Uhersky-Brod, moät thaønh phoá nhoû thuoäc vuøng Moravia, nay naèm trong Coäng hoøa Tieäp (Czech Republic). ÔÛ AÂu chaâu, nhaát laø ôû Baéc AÂu, ngöôøi ta xem oâng laø "Cha ñeû cuûa neàn giaùo duïc taân thôøi." OÂng laø ngöôøi ñaàu tieân ñaõ xöôùng leân thuyeát caàn daïy treû em baèng tieáng meï ñeû. Naêm 1658 oâng ñaõ soaïn vaø cho in quyeån Orbis selisualium pictus (Le monde des choses sensibles illustreù = The Visible World In Pictures = Hình veõ caùc söï vaät trong theá giôùi thaáy ñöôïc). OÂng tin giaùo duïc laø moät coâng taùc phaûi ñöôïc thöïc hieän toaøn dieän (holistic approach), vaø con ngöôøi, töø beù ñeán giaø, luùc naøo cuõng caàn hoïc. OÂng cuõng ñöa ra ñeà nghò cho caùc em beù gaùi vaø phuï nöõ ñi hoïc, moät yù töôûng chöa ai nghó ñeán vaøo thôøi ñoù. OÂng muoán keát hôïp thaàn hoïc, trieát hoïc vaø giaùo duïc thaønh moät khoa duy nhaát. OÂng ñeå laïi 154 quyeån saùch veà trieát lyù, quan nieäm vaø phöông phaùp giaùo duïc. UNESCO ñaõ vinh danh oâng baèng caùch taïo ra Huy chöông Comenius daønh cho caùc nhaø giaùo duïc. Trong giôùi giaùo chöùc AÂu chaâu, ñaây laø danh döï cao quyù nhaát.

6. Caùch daïy naøy khoâng khaùc gì caùch daïy trong caùc tröôøng ôû Vieät nam hoài xöa (töø theá kyû thöù 12 ñeán ñaàu theá kyû 20). Caùc thaøy ñoà vaãn daïy moät lôùp coù nhieàu trình ñoä khaùc nhau. Hoïc troø ñaõ theo hoïc laâu chæ baûo caùc hoïc troø môùi vaøo, taäp ñoïc. Vaø cuõng hoïc vieát chöõ Nho, chæ ñöôïc caùi laø ñoïc chöõ Nho theo caùch phaùt aâm Vieät, tieáng meï ñeû, chöù khoâng ñoïc theo caùch phaùt aâm cuûa ngöôøi Trung quoác (coù leõ vì ngay ngöôøi Trung quoác cuõng coù nhieàu caùch phaùt aâm theo töøng ñòa phöông).

7. Tröôùc ñoù, ngöôøi bieát chöõ, bieát ñoïc laø coù theå laøm thaøy giaùo hay coâ giaùo. Ngay ôû Hoa kyø, caùc tröôøng coâng laäp ñöôïc môû töø thaäp nieân 1630 nhöng maõi ñeán ñaàu theá kyû thöù 19 môùi coù vaøi tröôøng daïy sô qua ñeå ngöôøi hoïc ñaït trình ñoä trung hoïc vaø coù theå ra ñi daïy. Tröôøng sö phaïm tö ñaàu tieân do Samuel R. Hall môû naêm 1823, vaø tröôøng sö phaïm tieåu bang ñaàu tieân ôû Myõ ñöôïc môû ôû Massachusett naêm 1839. Taïi AÂu chaâu, Gioan La San laø ngöôøi khai phaù, môû tröôøng ñaëc bieät ñaøo taïo thaøy giaùo (tröôøng sö phaïm) vaøo naêm 1685. Sau ñoù, caùc tröôøng sö phaïm phaùt trieån roäng raõi nhôø August Hermann Francke vaø Johann Pestalozzi. Francke ñöôïc xem nhö ngöôøi ñoàng haønh vôùi Gioan La San trong giaùo hoäi Tin Laønh. Chöông trình hoïc chaùnh thöùc cuûa tröôøng sö phaïm ñöôïc thieát laäp vaøo thaäp nieân 1820 ôû Ñöùc. Beân Anh maõi ñeán giöõa theá kyû thöù 19, Ñaïi hoïc Cambridge môùi coù tröôøng Sö phaïm do coâng saùng laäp cuûa Oscar Browning, moät giaùo sö daïy ôû ñaïi hoïc Eton, vaø King College thuoäc ñaïi hoïc Cambridge. Cambridge cuõng coù tröôøng sö phaïm daønh cho phuï nöõ, môû naêm 1885.

8. Gioan La San ñaõ quy ñònh caùc leà luaät sau ñaây trong vieäc leân lôùp giaûng daïy :
(1) Thaøy giaùo xaùc ñònh möùc thoâng minh töông ñoái cuûa töøng hoïc sinh trong lôùp.
(2) Thaøy giaùo duøng ngoân ngöõ vaø caùch giaûng baøi phuø hôïp vôùi trình ñoä chung cuûa lôùp, nhöng vaãn chuù yù ñeán caùc troø keùm nhaát.
(3) Thaøy phaûi chaéc chaén laø caùc hoïc sinh hieåu roõ chöõ caùc em duøng.
(4) Baøi giaûng ñi töø deã ñeán khoù, töø ñieàu ñôn giaûn ñeán ñieàu phöùc taïp.
(5) Thaøy nhaán maïnh ñeán caùc phaàn caên baûn töøng baøi, töøng moân hoïc. Chæ sang qua baøi tieáp khi hoïc troø ñaõ hieåu baøi ñang hoïc.
. . .
(9) Moãi laàn, chæ giaûng moät vaøi ñieåm chaùnh, maø phaûi giaûng cho thaáu ñaùo.
(10) Giaûng cho hoïc troø nghe, vieát cho hoïc troø thaáy. Phaûi taän duïng taám baûng ñen.
(11) Phaûi chuaån bò moãi baøi daïy moät caùch kyõ löôõng.
(12) Giaûng roõ raøng, khoâng sai traät, vaø phaûi trình baøy moät caùch caån thaän, duøng chöõ ñuùng ñaén vaø ñuùng meïo luaät vaên phaïm.
. . .
(19) Luùc naøo cuõng nhôù ñaët caâu hoûi ñeå xem hoïc troø coù hieåu, coù theo doõi baøi hay khoâng.
(Reisner, 1935, Chöông. V, ñoaïn. ii, trang 31-33) .

9. Theo chöông trình Phaùp, Colleøge laø tröôøng daïy heát baäc Trung hoïc ñeä nhaát caáp, Lyceùe laø tröôøng daïy daïy Trung hoïc ñeä nhò caáp (thi Tuù taøi). Ngoaøi ra coøn coù söï phaân bieät chi phí Colleøge do quyõ Thuoäc ñòa taøi trôï (töùc Nam Vieät), coøn Lyceùe do quyõ Quoác gia (töùc laø cuûa Phaùp) taøi trôï. Tröôøng Adran luùc ñoù ôû gaàn Thaûo Caàm Vieân, Saøi goøn.

10. Sau naøy, Sö huynh Cyprien Gaãm laø Sö huynh Vieät Nam ñaàu tieân laøm Giaùm tænh Tænh Doøng naøy (1956), sau khi cuõng laø Hieäu tröôûng Vieät nam ñaàu tieân cuûa tröôøng Taberd (1952 ?) thay theá Sö huynh Venant. Caùc Sö huynh hieäu tröôûng sau ñoù laø SH Alloysius, SH Bernard Böôøng (sau laøm Giaùm tænh), SH Feùlicien Löông, SH Deùsireù .... Moät SH Giaùm tænh sau 1975 laø SH Maurice Trieàu.

11. Chöông trình giaùo duïc baäc Ñaïi hoïc ôû Vieät nam luùc ñoù (1960) coøn theo cheá ñoä Phaùp. Coù hai loaïi cöû nhaân: giaùo khoa (licence d'enseignement) vaø töï do (licence libre). Muoán coù baèng cöû nhaân phaûi ñaäu ñuû moät soá chöùng chæ (saùu ôû Khoa hoïc, hay naêm ôû Vaên khoa - rieâng Luaät tính hoïc trình laø ba naêm). Muoán ñaäu ñuû caùc chöùng chæ ñaõ ñöôïc quy ñònh tröôùc seõ ñöôïc baèng cöû nhaân giaùo khoa, coøn khoâng seõ ñöôïc baèng cöû nhaân töï do. Sau 1960, coù nhieàu söûa ñoåi. Taïi Ñaïi hoïc Khoa hoïc, chia ra nhieàu chöùng chæ nhoû hôn, nhö chöùng chæ Toaùn Vi tích phaân chia ra laøm Toaùn 1 vaø Toaùn 2, neân coù thay ñoåi veà soá löôïng chöùng chæ. Taïi ñaïi hoïc Vaên khoa chia ra töøng Ban, moãi Ban coù moät quy cheá rieâng veà baèng cöû nhaân giaùo khoa vaø töï do trong Ban ñoù.

12. Bieåu dieãn ngöïa goã luùc ñoù goïi laø "Cheval d'Araäon," nhöng ñuùng ra laø "Cheval de voltige" vì khoâng coù hai tay quay ñeå naém treân thaân goã.

13. UMAEL: Union Mondiale des Anciens Eleøves Lasalliens : http://www.umael-lasalle.org/

14. Chuùng toâi khoâng ñöôïc bieát nhieàu veà caùc hoaït ñoäng khaùc cuûa nhöõng Sö huynh Doøng La San coøn ôû laïi Vieät nam sau 1975. Ñoäc giaû muoán bieát theâm coù theå lieân laïc vôùi

Vietnamese Youth & Culture Association
Nhaø La San Vieät Nam
1103 Maxey Court
San Jose, CA 95132
http://www.lasan.org

Hoaëc vaøo xem moät vaøi trang Web sau ñaây:

La San ôû British Columbia, Canada

http://www.lasan.org/lasan-overseas/region-usa/lasan-family/ls-canada/ls-can.htm

Gia ñình La San ôû Canada, Belgique, USA (ra tröôøng caùc naêm 71, 72, vaø 73).

http://taberd7123.net/

http://www.lasalle2.org/French/Resources/Publications/PDF/Education/Cahier12.pdf

http://www.jesusmarie.com/jean_baptiste_de_la_salle_conduite_ecoles_chretiennes.pdf

Taøi lieäu tham khaûo:

Battersby, W. J. 1949. De la Salle: A pioneer of Modern Education. London: Longmans, Green and Company.

Cole, Luella. 1950. A History of Education: Socrates to Montessori. New York: Holt, Rinehart and Winston. (Chöông XIII, trang 356 - 397).

Compayreù, Gabriel. 1901. Cours de peùdagogie theùorique et pratique. Paris: Librairie classique Paul Delaplane

1880. Histoire de la peùdagogie. Paris : Malloteùe. Baøi XII. - Les origines catholiques de l'enseignement primaire. La Salle et les freøres des EÙcoles chreùtiennes.

Contantius, Brother - Trans. by M. Barrett. St. John Baptist de la Salle. UMAEL. Ñoïc ôû trang

http://www.umael-lasalle.org/en.asp. Cuûa Union mondiale des anciens eùleøves lasalliens.

hay http://www.newadvent.org/cathen/08444a.htm - baûn tieáng Anh.

De la Salle, Jean-Baptiste. 1720. Les Douze Vertus d'un bon mayùtre. La Graviteù, le Silence, l'Humiliteù,, la Prudence, la Sagesse, la Patience, la Retenue, la Douceur, le Zeøle, la Vigilance, la Pieùteù et la Geùneùrositeù. Noùi veà 12 ñöùc tính cuûa thaøy giaùo: nghieâm trang, im laëng, khìeâm nhöôøng, deø daët, khoân ngoan, kieân nhaãn, kín ñaùo, dòu daøng, haêng say, thaän troïng, thaønh kính, vaø roäng löôïng. Chæ coøn coù baûn sao, khoâng ñaày ñuû.

Encyclopeùdie de l'Agora:

http://agora.qc.ca/mot.nsf/Dossiers/Jean-Baptiste_de_La_Salle

Fitzpatrick, Edward A. 1951. La Salle Patron of All Teachers. Milwaukee:

The Bruce Publishing Company

http://www.lasan.org

Baøi tieáng Anh "District of Vietnam," baûn in ra töø Internet ngaøy 5 thaùng 7 naêm 2005, vaø baøi tieáng Vieät "Tænh Doøng La San" baûn in ra töø Internet trong naêm 1996.

http://www.lasalle-fec.org/5institut/fond/novateur.php - baûn tieáng Phaùp.

Jaud, (Abbeù) L. 1950. Vie des Saints pour tous les jours de l'anneùe. Tours: Mame.

Leo, Brother. 1921. The Story of St. John Baptist de la Salle. New York: P.J. Kennedy & Sons.

Mulhern, James. 1946. A History of Education. New York: The Ronald Press Company. (Chöông VII vaø VIII, trang 233 - 301).

Nguyeãn vaên Trung. 1974. Chöõ vaên Quoác ngöõ. Los Alamitos, CA: Xuaân Thu in laïi naêm 1989. Theo baûn in naêm 1974 cuûa Nam Sôn Publisher.

Reisner Edward H. (gen. ed.) 1935. The Conduct of the Schools of Jean-Baptiste de la Salle. Dòch töø quyeån Conduite des eùcoles chreùtiennes. AÁn baûn do Doøng Sö huynh cung caáp, baûn in 1724, tuy baûn ñaàu tieân ñöôïc bieát coù töø naêm 1706. New York: McGraw-Hill Education Classics. Xin xem saùch do Gioan La San tröôùc taùc.

Vollet E. H. 1885. "EÙcoles chreùtiennes" La Grande Encyclopeùdie. Paris, 1885-1902, Tome XXI.

Vaø tö lieäu cuûa taùc giaû, cuøng söï ñoùng goùp cuûa TNK, vaø cuûa vaøi baïn hoïc cuõ.

Phuï baûn: Caùc taùc phaåm vaø thö tín cuûa Gioan La San

Saùch veà giaùo duïc

Conduite des eùcoles. Baûn ñaàu tieân ñöôïc bieát laø baûn vieát tay, ñeà naêm 1706, ñöôïc taøng tröõ trong Thö vieän Quoác gia Phaùp, maõ soá "Fr. 11759." Baûn in ñaàu tieân ñöôïc nhaø Chastanier ôû Avignon, xuaát baûn naêm 1720. Baûn tieáng Anh do nhaø McGraw-Hill & Co., ôû New York, xuaát baûn naêm 1935 döôùi söï troâng nom cuûa Edward H. Reisner.

Les Devoirs d'un chreùtien, en deux parties et avec une troisieøme partie contenant un traiteù du culte exteùrieur et pratique. Baûn in ñaàu tieân ra ñôøi naêm 1703. Moät baûn sao aán baûn naøy ñöôïc giöõ trong Thö vieän Quoác gia Phaùp, maõ soá "D. 13295." Baûn naøy goàm ba quyeån, quyeån 1 daøy 494 trang, quyeån hai, 305 vaø quyeån ba coù 301 trang, Thö vieän British Museum ôû London, UK coù baûn in naêm 1772.

Les Reøgles de la bienseùance et de la civiliteù chreùtiennes. Baûn xöa nhaát coøn giöõ ñöôïc laø baûn in naêm 1729, coøn giöõ ôû British Museum coù ghi teân Gioan La San laø taùc giaõ..

Exercices de pieùteù pour l'usage des EÙcoles chreùtiennes. Baûn naøy do C. de Percelles, tröôøng Ñaïi hoïc Sorbonne duyeät ngaøy 7 thaùng 6 naêm 1697. Baûn xöa nhaát coøn laïi ñöôïc in sau naêm 1730 vaø giöõ ôû Vaên khoá ôû Vatican, Rome — tình traïng khoâng ñöôïc toát laém.

Caùc saùch khaùc

Instructions et Prieøres pour la Sainte Messe. Baûn vieát tay ñöôïc tröôøng Sorbonne duyeät thuaän vaøo ngaøy 16 thaùng 1, naêm 1704. Baûn xöa nhaát coøn ñöôïc giöõ trong Vaên khoá laø baûn in naêm 1785.

Reøgles communes de l'Institut des Freøres des EÙcoles chreùtiennes. Thö vieän Avignon coøn giöõ moät baûn vieát tay ñeà naêm 1705, maõ soá 747 trong khu baûo taøng Calvet. Vaên khoá Rome coù giöõ baûn do Gioan La San duyeät laïi vaø gôûi cho caùc nhaø cuûa Doøng naêm 1718, coù chöõ kyù cuûa SH Bartheùlemy, Sö huynh Toång quyeàn luùc ñoù.

Reøgles du Freøre Directeur d'une Maison de l'Institut. — Trong Vaên khoá chæ coøn khoaûng 10 trang coù mang chöõ kyù cuûa SH Bartheùlemy vaø ñeà naêm 1717.

Ngoaøi ra coøn khoaûng 85 böùc thö vaø 8 vaên kieän khaùc do Gioan La San kyù, coøn giöõ trong Vaên khoá.