12 Leã Teát
1. Teát Nguyeân Ñaùn
Moät naêm, ngöôøi Vieät coù nhieàu leã, teát, rieâng Teát Nguyeân Ñaùn (ñuùng moàng moät thaùng gieâng aâm lòch) laø ngaøy teát lôùn nhaát neân coøn ñöôïc goïi laø taát caû. Ñaây laø thôøi ñieåm keát thuùc muøa maøng, moïi ngöôøi raûnh roãi nghæ ngôi vui chôi, thaêm vieáng laãn nhauï vaø cuõng laø luùc giao thôøi cuûa ñoâng taøn xuaân tôùi.
Theo phong tuïc coå truyeàn VN, Teát Nguyeân Ñaùn tröôùc heát laø teát cuûa gia ñình. Chieàu 30 teát, nhaø nhaø laøm leã cuùng "röôùc" gia tieân vaø gia thaàn, theå hieän tình caûm uoáng nöôùc nhôù nguoàn. Trong 3 ngaøy teát dieãn ra 3 cuoäc gaëp gôõ lôùn ngay taïi moät nhaï Thöù nhaát laø cuoäc "gaëp gôõ" cuûa caùc gia thaàn: Tieân sö hay Ngheä sö - vi toå ñaàu tieân daïy ngheà gia ñình mình ñang laøm. Thoå coâng - thaàn giöõ ñaát nôi mình ôû vaø Taùo quaân - thaàn coi vieäc naáu aên cuûa moïi ngöôøi trong nhaø.
Thöù hai laø cuoäc "gaëp gôõ" toå tieân, oâng baï nhöõng ngöôøi ñaõ khuaát. Nhaân daân quan nieäm höông hoàn ngöôøi ñaõ khuaát cuõng veà vôùi con chaùu vaøo dòp Teát.
Thöù ba laø cuoäc gaëp gôõ cuûa nhöõng ngöôøi trong nhaï Nhö moät thoùi quen linh thieâng vaø beàn vöõng nhaát, moãi naêm teát ñeán, duø ñang ôû ñaâu laøm gò haàu nhö ai cuõng mong muoán vaø coá gaéng trôû veà ñoaøn tuï vôùi gia ñình.
2. Teát Khai haï
Theo caùch tính cuûa ngöôøi xöa, ngaøy muøng
Moät thaùng Gieâng öùng vaøo gaø, muøng Hai - choù, muøng Ba - lôïn muøng,
Boán - deâ, muøng Naêm - traâu, muøng Saùu ngöïa, muøng Baûy - ngöôøi,
muøng Taùm - luùaï Trong 8 ngaøy ñaàu naêm cöù, ngaøy naøo saùng suûa thì
coi nhö gioáng thuoäc veà ngaøy aáy caû naêm ñöôïc toát.
Vì vaäy, ñeán muøng Baûy, thaáy trôøi taïnh raùo thì ngöôøi ta tin caû
naêm moïi ngöôøi seõ gaëp may maén, haïnh phuùc. Muøng Baûy keát thuùc Teát
Nguyeân Ñaùn thì cuõng laø luùc baét ñaàu Teát Khai haï - Teát môû ñaàu
ngaøy vui ñeå chaøo muøa Xuaân môùi.
3. Teát Thöôïng nguyeân
Teát Thöôïng nguyeân (Teát Nguyeân tieâu) vaøo ñuùng raèm thaùng Gieâng-ngaøy traêng troøn ñaàu tieân cuûa naêm. Teát naøy phaàn lôùn toå chöùc taïi chuøa chieàn vì Raèm thaùng Gieâng coøn laø ngaøy vía cuûa Phaät toä Thaønh ngöõ: Leã Phaät quanh naêm khoâng baèng Raèm thaùng Gieâng" xuaát phaùt töø ñoï Sau khi ñi chuøa, moïi ngöôøi veà nhaø hoïp maët cuùng gia tieân vaø aên coã.
4. Teát Haøn thöïc
"Haøn thöïc" nghóa laø aên ñoà nguoäò Teát naøy, vaøo ngaøy muøng Ba thaùng Ba (aâm lòch).
Thôøi Xuaân Thu ôû Trung Quoác, Coâng töû Trung Nhó (veà sau laø vua Taán Vaên Coâng) khi gaëp caûnh loaïn laïc, ñoùi quaù, ñöôïc Giôùi Töû Thoâi caét thòt ñuøi mình naáu daâng cho aên. Sau 19 naêm phieâu baït, Trung Nhó laïi trôû veà naém giöõ vöông quyeàn nöôùc Taàn. Vua ban thöôûng cho taát caû nhöõng ngöôøi ñaõ cuøng mình neám maät naèm gai, nhöng laïi queân maát Töû Thoâi! Töû Thoâi ñöa meï vaøo soáng ôû nuùi Ñieàn. Luùc vua nhôù ra, cho ngöôøi tôùi môøi maø khoâng ñöôïc. Vua sai ñoát röøng ñeå Töû Thoâi phaûi raï Nhöng Töû Thoâi khoâng chòu vaø hai meï con cuøng cheát chaùy! Ñau xoùt, vua sai laäp mieáu thôø treân nuùò Hoâm aáy ñuùng ngaøy muøng Ba thaùng Ba.
Ngöôøi ñôøi thöông Töû Thoâi neân moãi naêm, ñeán ngaøy ñoù thì kieâng ñoát löûa maø chæ aên ñoà nguoäi ñaõ naáu saün. Töø thôøi Lyù (1010 - 1225) nhaân daân ta ñaõ tieáp nhaäp Teát naøy vaø thöôøng laøm baùnh troâi, baùnh chay ñeå thay cho ñoà nguoäi. Nhöng muïc ñích chuû yeáu laø ñeå cuùng gia tieân chöù ít ai roõ chuyeän Giôùi Töû Thoâi! Hieän nay, Teát naøy vaãn coøn ñaäm neùt ôû mieàn Baéc, nhaát laø taïi caùc vuøng thuoäc tænh Haø Taây.
5. Teát Thanh Minh
"Thanh Minh trong tieát thaùng Ba
Leã laø taûo moä, hoäi laø ñaïp thanh"
(truyeän Kieàu)
"Thanh Minh" coù nghóa laø trôøi trong saùng. Nhaân coù ngöôøi ta ñi thaêm moà maû cuûa nhöõng ngöôøi thaân. Teát Thanh minh -thöôøng vaøo thaùng Ba aâm lòch - trôû thaønh leã taûo moâ Ñi thaêm moä, neáu thaáy coû raäm thì phaùt quang, ñaát khuyeát lôû thì ñaép laïi cho ñaàî roài veà nhaø laøm coã cuùng gia tieân.
6. Teát Ñoan ngoï
Teát Ñoan ngoï (Teát Ñoan döông) vaøo muøng Naêm thaùng Naêm (aâm lòch).
Khuaát Nguyeân - nhaø thô, moät vò trung thaàn - do can ngaên vua Hoaøi Vöông khoâng ñöôïc, ñaõ uaát öùc gieo mình xuoáng soâng Mòch La töï vaãn. Hoâm aáy ñuùng laø muøng Naêm thaùng Naêm. Thöông tieác ngöôøi trung nghóa, moãi naêm cöù ñeán ngaøy ñoù, daân Trung Quoác xöa laïi laøm baùnh, quaán chæ nguõ saéc beân ngoaøi (yù laøm cho caù sôï, khoûi ñôùp maát) roài bôi thuyeàn ra giöõa soâng, neùm baùnh xuoáng cuùng Khuaát Nguyeân. ÔÛ Vieät Nam, ít ngöôøi bieát chuyeän Khuaát Nguyeân, maø chæ coi muøng Naêm thaùng Naêm laø "Teát gieát saâu boï"- vì trong giai ñoaïn chuyeån muøa, chuyeån tieát, dòch beänh deã phaùt sinh. Vaøo ngaøy naøy, daân gian coù nhieàu tuïc tröø truøng phoøng beänh. Laáy laù ngaûi cöùu (moät vò thuoác Nam), naêm naøo thì keát hình con vaät töôïng tröng naêm ñoù (naêm Thaân - keát con khæ vaø goïi laø Haàu Töû, naêm Daàn -keát con coïp vaø goïi laø Ngaøi Hoä) treo leân giöõa nhaø ñeå tröø taø. Veà sau, khi coù beänh, laáy laù ñoù saéc laøm thuoác. Laïi coù tuïc ñi haùi laù thuoác moàng naêm (ích maãu, maâm xoâi, coái xay, voái) saéc uoáng vaøo giôø Ngoï, coøn ñeå daønh naáu uoáng quanh naêm.
7. Teát Trung nguyeân
Teát Trung nguyeân vaøo Raèm thaùng Baûî Ngöôøi xöa tin theo saùch Phaät, coi hoâm aáy laø ngaøy vong nhaân ñöôïc xaù toäi, ngaøy baùo hieáu cha me neân taïi caùc chuøa thöôøng laøm chay chaån teá vaø caàu kinh Vu lan. Vaøo ngaøy Raèm thaùng 7 aâm lòch coù 2 ngaøy leã cuùng:
- Leã cuùng ñöôïc truyeàn tuïng laâu ñôøi trong daân gian: "Thaùng 7, ngaøy raèm xaù toäi vong nhaân" (tha toäi cho taát caû ngöôøi cheát), nhieàu ngöôøi goïi laø cuùng coâ hoàn caùc ñaúng. Quan nieäm daân gian cho raèng ñaây laø leã cuùng nhöõng linh hoàn vaät vôø lang thang khoâng nôi nöông töïa, khoâng coøn ngöôøi thaân ôû traàn gian ñeå thôø phuïng hoaëc thaát laïc, hoaëc vì moät oan khieân naøo ñoù.
- Cuõng ngaøy Raèm thaùng Baûy coøn coù leã Vu lan, xuaát phaùt töø tích truyeän Ñaïi Muïc Kieàu Lieân. Vu lan ñöôïc coi laø leã caàu sieâu giaûi thoaùt cho oâng baø cha meï baûy ñôøi, xuaát phaùt töø loøng baùo hieáuï Trong nhöõng naêm gaàn ñaây, trong leã Vu lan coøn coù tuïc "Boâng Hoàng caøi aùo" theå hieän loøng hieáu thaûo cuûa con ñoái vôùi cha meï.
8. Teát Trung thu
Teát Trung thu vaøo Raèm thaùng Taùm. Trung thu laø teát cuûa treû con nhöng ngöôøi lôùn cuõng nhaân ñaây maø hoïp maët, uoáng röôïu, uoáng traø, ngaém traêng... Thöôøng ban ngaøy ngöôøi ta laøm leã cuùng gia tieân, toái môùi baøy hoa quaû, baùnh keïo, cheø chaùo ñeå treû con vui chôi, phaù coã, troâng traêng, röôùc ñeøn...
9. Teát Truøng cöûu
Muøng Chín thaùng Chín (aâm lòch) laø Teát Truøng cöûu. Teát naøy baét nguoàn töø söï tích cuûa ñaïo Laõoï Thôøi Haùn, coù ngöôøi teân goïi laø Hoaøn Caûnh, ñi hoïc pheùp tieân. Moät hoâm thaày baøo Hoaøn Caûnh khuyeân moãi ngöôøi trong nhaø neân may moät tuùi luïa ñöïng hoa cuùc, roài leân choã cao maø truù nguï. Quaû nhieân, ngaøy Chín thaùng Chín coù luït to, ngaäp heát laøng maïc. Nhôø laøm theo lôøi thaày, Hoaøn Caûnh vaø gia ñình thoaùt naïn.
Töø xöa, nho só nöôùc ta ñaõ theo leã naøy, nhöng laïi bieán thaønh cuoäc du ngoaïn nuùi non, uoáng röôïu cuùc - goïi laø thöôûng Teát Truøng döông.
10. Teát Truøng thaäp
Ñaây laø Teát cuûa caùc thaày thuoác. Theo saùch Döôïc leã thì ñeán ngaøy Möôøi thaùng Möôøi, caây thuoác môùi tuï ñöôïc khí aâm döông, môùi keát ñöôïc saéc töù thôøi, trôû neân toát nhaát. Ôôû noâng thoân Vieät Nam, ñeán ngaøy ñoù ngöôøi ta thöôøng laøm baùnh daøy, naáu cheø kho ñeå cuùng gia tieân roài ñem bieáu nhöõng ngöôøi thaân thuoäc chöù khoâng quan taâm maáy ñeán chuyeän caây thuoác, thaày thuoác!
11. Teát Haï nguyeân
Teát Haï nguyeân (Teát Côm môùi) vaøo Raèm hay muøng Moät thaùng Möôøi. ÔÛ noâng thoân, Teát naøy ñöôïc toå chöùc raát lôùn vì ñaây laø dòp naáu côm gaïo môùi - tröôùc ñeå cuùng toå tieân, sau ñeå töï thöôûng coâng caøy caáy.
12. Teát Taùo quaân
Teát Taùo quaân vaøo ngaøy 23 thaùng Chaïp - ngöôøi ta coi ñaây laø ngaøy "vua beáp" leân chaàu Trôøi ñeå taâu laïi vieäc beáp nuùc, laøm aên, cö xöû cuûa gia ñình trong naêm qua. Theo truyeàn thuyeát, xöa coù hai vôï choàng ngheøo khoå quaù, phaûi boû nhau. Sau ñoù, ngöôøi vôï laáy ñöôïc choàng giaøuï Moät hoâm, ñang ñoát vaøng maõ ngoaøi saân, thaáy moät ngöôøi vaøo aên xin, nhaän ra chính laø choàng cuõ neân ngöôøi vôï ñoäng loøng, ñem côm gaïo, tieàn baïc ra cho. Ngöôøi choàng môùi bieát chuyeän, nghi ngôø. Ngöôøi vôï ñaâm khoù xöû, lao vaøo beáp löûa töï vaãn. Ngöôøi choàng cuõ naëng tình, cuõng nhaûy vaøo löûa cheát theo. Ngöôøi choàng môùi aân haän, ñaâm ñaàu vaøo löûa noát! Trôøi thaáy ba ngöôøi ñeàu coù nghóa neân phong cho hoï laøm "vua beáp". Töø tích ñoù môùi coù tuïc thôø cuùng "Taùo quaân" vaø trong daân gian coù caâu: "Theá gian moät vôï moät choàng, khoâng nhö vua beáp hai oâng moät baø."
Ngaøy nay cöù ñeán phieân chôï 23 thaùng Chaïp haøng naêm, moãi gia ñình thöôøng mua hai muõ oâng, moät muõ baø baèng giaáy vaø 3 con caù laøm "ngöïa" (caù cheùp hoùa roàng) ñeå Taùo quaân leân chaàu trôøi. Sau khi cuùng trong beáp, muõ ñöôïc ñoát vaø 3 con caù cheùp ñöôïc mang thaû ôû ao, hoà, soâng...