Chia Seû - Suy Tö

menu

40 naêm sau COÂNG ÑOÀNG VATICAN II

Moät trong nhöõng caûi toå lôùn lao vaø saâu xa trong Giaùo Hoäi ngaøy nay laø Coâng Ñoàng Vatican II. Coâng Ñoàng ñaõ xaûy ra caùch ñaây 40 naêm, nhöng cho tôùi nay, döôøng nhö tinh thaàn cuûa Coâng Ñoàng Vatican II chöa ñöôïc nghieân cöùu vaø aùp duïng moät caùch saâu roäng trong ñôøi soáng caù nhaân cuõng nhö coäng ñoaøn cuûa Giaùo Hoäi Vieät Nam. Thieát töôûng vaøo dòp kyû nieäm Coâng Ñoàng Vatican II vöøa troøn 40 naêm, ta neân tìm hieåu laïi veà Coâng Ñoàng ñeå theo kòp nhöõng ñoåi môùi cuûa Thaùnh Thaàn trong vieäc soáng ñôøi Ki-toâ höõu cuõng nhö trong vieäc toå chöùc Giaùo Hoäi.

NGUYEÃN CHÍNH KEÁT

Thieân Chuùa noùi vôùi con ngöôøi moãi thôøi moãi caùch

Theo thaùnh Phao-loâ, thì «thuôû xöa, nhieàu laàn nhieàu caùch, Thieân Chuùa ñaõ phaùn daïy cha oâng chuùng ta qua caùc ngoân söù; nhöng vaøo thôøi sau heát naøy, Thieân Chuùa ñaõ phaùn daïy chuùng ta qua Thaùnh Töû Gieâ-su» (Dt 1,1-2a). Thaät vaäy, Thieân Chuùa ñaõ maïc khaûi cho con ngöôøi maø cuï theå laø daân Do Thaùi qua caùc toå phuï (A-bra-ham, I-sa-aùc, Gia-coùp…), roài qua Moâ-seâ vaø Gio-sueâ, roài qua caùc phaùn quan, caùc vua, roài qua caùc ngoân söù (khôûi ñaàu laø EÂ-li-a, EÂ-li-deâ, roài A-mos, OÂ-deâ, roài I-sa-i-a, v. v…), vaø sau cuøng laø qua Ñöùc Gieâ-su, Con Thieân Chuùa. Caû moät lòch söû daøi maáy ngaøn naêm naêm nhö vaäy, moãi laàn moãi caùch Thieân Chuùa maïc khaûi cho con ngöôøi moät ít. Ñoù laø phöông phaùp sö phaïm cuûa Thieân Chuùa, vì con ngöôøi khoâng theå tieáp thu moät luùc quaù nhieàu kieán thöùc veà Thieân Chuùa, cuõng nhö moät hoïc sinh khoâng theå tieáp thu trong moät tuaàn kieán thöùc cuûa caû moät naêm hoïc, laïi caøng khoâng theå tieáp thu chöông trình cuûa caû moät caáp. Ngay caû tôùi thôøi Ñöùc Gieâ-su, tuy duø maïc khaûi cuûa Ñöùc Gieâ-su laø maïc khaûi vieân maõn, nhöng vieân maõn ôû ñaây khoâng coù nghóa laø maïc khaûi taát caû nhöõng gì lieân quan ñeán Thieân Chuùa, maø chæ ñöôïc hieåu laø taát caû nhöõng gì caàn thieát vaø ñuû ñeå con ngöôøi ñöôïc cöùu roãi. Vì con ngöôøi tìm hieåu theá giôùi höõu haïn naøy suoát caû maáy chuïc theá kyû maø môùi chæ bieát ñöôïc moät phaàn tyû so vôùi nhöõng gì chöa bieát, leõ naøo kieán thöùc veà Thieân Chuùa voâ haïn laïi coù theå goùi goïn trong moät soá lôøi goàm maáy traêm caâu noùi cuûa Ñöùc Gieâ-su. Chính Ñöùc Gieâ-su ñaõ töøng noùi: «Thaày coøn nhieàu ñieàu phaûi noùi vôùi anh em. Nhöng baây giôø, anh em khoâng coù söùc chòu noåi» (Ga 16,12). Chính vì theá, ñeå tieáp tuïc coâng vieäc maïc khaûi cho con ngöôøi, Ngaøi môùi höùa: «Khi naøo Thaàn Khí söï thaät ñeán, Ngöôøi seõ daãn anh em tôùi söï thaät toaøn veïn» (Ga 16,13).

Thaùnh Thaàn noùi vôùi con ngöôøi thôøi ñaïi qua caùc Coâng Ñoàng chung

Nhöng khoâng ngôø, naêm 1959, Ñöùc Gioan XXIII, duø tuoåi giaø söùc yeáu, laïi coù tö töôûng muoán trieäu taäp Coâng Ñoàng chung Vatican II, vaø cuoái naêm 1961, ngaøi chính thöùc quyeát ñònh seõ trieäu taäp Coâng Ñoàng Vatican II vaøo ngaøy 2-2-1962.

1. Theá giôùi ñaõ vaø ñang thay ñoåi ngaøy caøng nhanh choùng

2. Nhieàu noã löïc höôùng ñeán hieäp nhaát Ki-toâ giaùo

Caùc nöôùc treân theá giôùi ñang coá xích laïi gaàn nhau hôn, tìm caùch giao löu, hôïp taùc vôùi nhau veà nhieàu maët, chaúng leõ caùc giaùo phaùi Ki-toâ giaùo – voán chæ chieám 1/3 daân soá theá giôùi – laïi cöù tieáp tuïc chia reõ nhau? Vì theá, caùc giaùo phaùi Ki-toâ giaùo, döôøng nhö cuõng yù thöùc ñöôïc söï chia reõ sai traùi cuûa mình suoát bao theá kyû nay, caûm thaáy caàn phaûi xích laïi gaàn nhau hôn. Töø ñoù, trong moïi giaùo phaùi, luoân luoân phaùt sinh nhöõng con ngöôøi coå voõ vaø hoaït ñoäng cho söï hieäp nhaát caùc giaùo phaùi Ki-toâ giaùo. Vì theá, hôn bao giôø heát, qua Coâng Ñoàng Vatican II, Giaùo Hoäi quan taâm tôùi söï hieäp nhaát Ki-toâ giaùo hôn bao giôø heát

Dieãn tieán cuûa Coâng Ñoàng chung Vatican II

1. Chuaån bò xa (1959-1960)

2. Chuaån bò gaàn (1960-1962)

3. Caùc khoaù hoïp cuûa Coâng Ñoàng (1962-1965)

Ngaøy sau heát cuûa Coâng Ñoàng ñöôïc ñaùnh daáu baèng moät söï kieän lòch söû: vaøo ngaøy 7-12-1965, trong tinh thaàn tieán tôùi hieäp nhaát, Ñöùc Phao-loâ VI taïi Roâ-ma vaø Ñöùc Thöôïng Phuï Athenagoras taïi Istanbul, cuøng moät luùc xoùa boû aùn tuyeät thoâng laãn nhau. AÙn tuyeät thoâng naøy do hai vò laõnh ñaïo hai giaùo phaùi lôùn cuûa Ki-toâ giaùo ñaõ ra cho nhau naêm 1054, gaây neân söï ly khai giöõa Giaùo Hoäi Coâng giaùo Roâ-ma vaø Giaùo Hoäi Chính Thoáng giaùo Ñoâng Phöông. Ñaây laø thaønh quaû toát ñeïp vaø giaù trò nhaát cuûa Coâng Ñoàng Vatican II.

1. Tinh thaàn Giaùo Hoäi

2. Tinh thaàn hieäp nhaát

Vì theá, Coâng Ñoàng Vatican II ñaùnh daáu moät böôùc vó ñaïi tieán veà söï hieäp nhaát trong töông lai cuûa caùc giaùo phaùi Ki-toâ giaùo. Söï vieäc Ñöùc Phao-loâ VI vaø Ñöùc Thöôïng Phuï Athenagoras xoùa boû aùn tuyeät thoâng laãn nhau khi Coâng Ñoàng keát thuùc laø moät daáu chæ laïc quan cho söï hieäp nhaát aáy.

Keát luaän

muïc luïc

BA LAN HOÂM QUA & VIEÄT NAM HOÂM NAY

VUÏ THAÛM SAÙT  MOÄT LINH MUÏC BA LAN
(Traàn Phong Vuõ chuyeån ngöõ vaø toùm löôïc,
Nguyeät San Ñöôøng Soáng soá phaùt haønh 30-4-1986. Nguyeân taùc baûn töôøng trình cuûa John Fox "Murder of a Polish Priest", Reader’s Digest thaùng 12-1985)

"Cha Jerzy, Cha coù nghe chaêng tieáng chuoâng Töï Do ñang ngaân vang?"

Tieáng Goïi Ñònh Meänh

Töø haûi caûng Baltic tôùi nhöõng moû than Silesian, taäp theå coâng nhaân Ba Lan nhaát teà ñöùng daäy. Baát chaáp moïi ñe doïa cuûa ñieän Caåm Linh, Coâng Ñoaøn Ñoaøn Keát ñaõ ra ñôøi. Vaøo tuaàn leã choùt thaùng 8/1980, sau khi ñaït ñöôïc thaéng lôïi veà quyeàn töï do nghieäp ñoaøn cuõng nhö nhöõng caûi caùch caên baûn khaùc, caùc coâng nhaân Ba Lan mong muoán thaùnh leã ñöôïc cöû haønh ngay trong xöôûng thôï... Vaø Cha Jerzy Popieluszko ñaõ ñaùp öùng lôøi môøi goïi cuûa hoï.

Khi vò Linh Muïc treû böôùc qua coång coâng xöôûng, Cha coù caûm töôûng nhö moät nhaân vaät quan troïng naøo ñoù ñang ñi beân caïnh, vì tröôùc maët Cha laø moät bieån ngöôøi vôùi nhöõng khuoân maët vöøa khoùc vöøa cöôøi vaø nhöõng traøng phaùo tay vang doäi. Khi nhìn thaáy baøn thôø vaø moät caây Thaùnh Giaù lôùn ñöôïc döïng leân ngay trung taâm cô xöôûng, Cha Jerzy chôït hieåu nhöõng gioït leä vaø nhöõng tieáng voã tay hoan hoâ chaøo ñoùn cuûa ñaùm coâng nhaân laø ñeå daønh cho baûn thaân Cha, vò Linh Muïc ñaàu tieân ñaùp lôøi môøi goïi cuûa hoï. Vaø tieáng haùt töø ñaùm ñoâng caát leân caûm ñoäng hôn taát caû bao giôø.

Keå töø giaây phuùt aáy, Cha Popieluszko trôû thaønh ngöôøi baïn nghóa thieát cuûa coâng nhaân Ba Lan. Ñaáy laø moät choïn löïa ñònh meänh, bieán Cha thaønh vò Linh Muïc cuûa quaàn chuùng Ba Lan, moät ngöôøi con cöng cuûa Ñöùc Thaùnh Cha vaø laø thuû laõnh tinh thaàn cuûa phong traøo Coâng Nhaân Ñoaøn Keát - ñoàng thôøi cuõng laø moät khuoân maët khieán caû Varsovie vaø Maïc Tö Khoa uùy kî vaø tìm heát caùch ñeå huûy dieät.

Laøm Vieäc Khoâng Ngöøng Nghæ

Khoå ñau khoâng phaûi laø ñieàu môùi meû ñoái vôùi Cha Jerzy. Ra ñôøi naêm 1947 trong moät gia ñình noâng daân ngheøo tuùng, ngay töø thôøi thô aáu, caäu beù Jerzy ñaõ neám muøi thieáu thoán beänh taät. Nhöng khoâng bao giôø caän toû daáu phaøn naøn. Jerzy chòu aûnh höôûng saâu xa taám göông cuûa Cha Maximilian Kolbe, moät vò Linh Muïc ñaõ hy sinh maïng soáng cuûa mình ñeå cöùu moät tuø nhaân cuøng bò giam giöõ vôùi Ngaøi ôû Auschwitz. Theo chaân Cha Kolbe, caäu beù Jerzy ñaõ choïn con ñöôøng tu trì sau khi toát nghieäp trung hoïc, baát chaáp nhöõng ñe doïa veà phía chính quyeàn Coäng Saûn. Sau moät naêm ôû chuûng vieän, Jerzy bò ñoäng vieân vaø chính thôøi gian naøy, caäu ñaõ trôû thaønh naïn nhaân cuûa cheá ñoä.

Vì kieân cöôøng khoâng chòu boû thoùi quen laàn chuoãi vaø höôùng daãn baïn ñoàng nguõ caàu nguyeän, Jerzy ñaõ bò haønh haï taøn nhaãn, bò bieät giam moät thaùng khieán söùc khoeû bò kieät queä ñeán noãi phaûi vaøo beänh vieän ngoùt moät naêm vaø traûi qua moät cuoäc giaûi phaãu nhöng vaãn khoâng caûi thieän ñöôïc tình traïng suy yeáu veà tim vaø thaän, keát quaû cuûa hai naêm bò ñoïa ñaày trong quaân nguõ. Khi vò Linh Höôùng toû daáu lo ngaïi veà töông lai muïc vuï cuûa Jerzy vaø muoán Jerzy phaûi nghæ ngôi thì ñöôïc nghe traû lôøi: "Ngöôøi ta seõ khoâng bao giôø thaáy ñau khoå khi ngöôøi ta chaáp nhaän ñau khoå vì Chuùa Kitoâ." Naêm 1972, Cha Jerzy haêng haùi lao mình vaøo cuoäc ñôøi Linh Muïc vaø khoâng bao laâu ñaõ giaønh ñöôïc caûm tình cuûa moïi giôùi. Cha ñaõ trôû thaønh ngöôøi baïn thieát nghóa cuûa caùc sinh vieân Y khoa taïi ñaïi hoïc Varsovie. Moät sinh vieân ñaõ noùi veà Cha Jerzy nhö sau: "Cha lo laéng cho toâi hôn caû chính toâi lo laéng cho toâi."

ÔÛ Cha Jerzy coøn laø söï can ñaûm khaùc thöôøng. Trong dòp Ñöùc Thaùnh Cha Gioan Phaoloâ II vieáng thaêm Ba Lan laàn ñaàu, Cha Jerzy ñaõ lieàu lónh laáy laïi moät böùc thö trong tay boïn Coâng An Nhaø Nöôùc... Böùc thö naøy voán cuûa moät coâ beù vieát ra vôùi yù ñònh daâng leân Ñöùc Thaùnh Cha nhöng ñaõ bò Coâng An töôùc ñoaït. Nhôø Cha Jerzy, böùc thö cuûa coâ beù ñaõ tôùi ñöôïc tay vò thuû laõnh toái cao cuûa Giaùo Hoäi Coâng Giaùo.

Vì laøm vieäc nhieàu Cha Jerzy bò ngaõ beänh trôû laïi vaø moät laàn ñaõ bò ngaát xæu trong khi cöû haønh thaùnh leã. Thaùng 6/1980, Cha ñöôïc ñöa tôùi moät nôi daønh cho caùc Linh Muïc höu döôõng. Nhöng ñònh meänh ñöa ñaåy, Cha Jerzy ñaõ khoâng ñöôïc yeân nghæ tröôùc tieáng keâu môøi cuûa taäp theå coâng nhaân nhaø maùy theùp Varsovie.

Nhöõng Khuoân Maët Ñeïp

Moät nguoàn sinh löïc môùi ñaõ traøn vaøo cô theå Cha Jerzy khi Cha lao mình vaøo vôùi giôùi coâng nhaân. Cha haêng say thuyeát giaûng veà "danh döï cuûa ngöôøi lao ñoäng." Cha chæ cho caùc coâng nhaân thaáy raèng söï beâ tha röôïu cheø cuõng laø moät hình thöùc noâ leä. Nhôø theá, teä traïng say söa giaûm bôùt haún.

Trong suoát 15 thaùng töï do nöûa vôøi cuûa Coâng Ñoaøn Ñoaøn Keát, Coâng An chìm Nhaø Nöôùc luoân chieáu coá Cha Jerzy. Nhöõng lôøi caûnh caùo, nhöõng ñe doïa maïng soáng ñöôïc lieân tieáp ñöa ra neáu Cha khoâng caét ñöùt moïi lieân heä vôùi coâng nhaân.

Muøa thu naêm 1981, cheá ñoä vaãn töø khöôùc khoâng chòu thi haønh nhöõng thoûa hieäp vôùi coâng nhaân. Hieån nhieân Coâng Ñoaøn Ñoaøn Keát ñaõ trôû thaønh moät thaùch ñoá ñoái vôùi Varsovie vaø Maïc Tö Khoa. Thaùng 10-1981, Cha Jerzy qua Myõ döï ñaùm taùng moät baø coâ. Taïi ñaây nhieàu ngöôøi khuyeân Cha xin tî naïn chính trò, nhöng Cha töø choái: "Toâi khoâng theå töø boû nhöõng ngöôøi baïn coâng nhaân cuûa toâi luùc hoï ñang bò laâm nguy. Hoï caàn toâi vaø toâi cuõng caàn hoï." Vaø Cha Jerzy ñaõ trôû laïi Ba Lan ngay sau khi tang leã hoaøn taát.

Khi cheá ñoä Coäng Saûn ban boá "tình traïng chieán tranh" vaøo ngaøy 12 thaùng 12 naêm 1981, caùc laõnh tuï Coâng Ñoaøn phaûi ruùt vaøo boùng toái vì nhöõng ñôït khuûng boá man rôï cuûa löïc löôïng Coâng An. Vaø caùc coâng nhaân nhaø maùy Varsovie thoaùt khoûi maøng löôùi Coâng An ñaõ voâ cuøng nhaïc nhieân khi phaùt hieän söï coù maët töøng ngöôøi taïi caên phoøng cuûa Cha Jerzy. Moät ngöôøi leân tieáng: "Quaû laø moät söï phaûn xaï. Khi gaëp phieàn phöùc laø tìm tôùi Jerzy."

Hoï tôùi vôùi Cha vì Cha khoâng heà sôï haõi. Treân vaùch caên Apartment cuûa Cha treo saün moät taám baûn ñoà Ba Lan vó ñaïi, treân ñoù ñaùnh daáu taát caû nhöõng traïi giam giöõ caùc caùn boä Coâng Ñoaøn. Khi coù ngöôøi hoûi laø thöïc hieän moät taám baûn ñoà nhö theá Cha khoâng sôï sao, thì Cha Jerzy traû lôøi: "Chæ nhöõng keû caàm quyeàn ñaõ döïng neân nhöõng traïi tuø môùi laø keû phaûi sôï haõi."

Ñoái vôùi Cha Jerzy, tình traïng cuøng quaãn cuûa ngöôøi daân Ba Lan khoâng phaûi chæ laø vaán ñeà chính trò maø coøn laø moät phaàn cuûa thieân chöùc Linh Muïc.

Sau khi leänh thieát quaân luaät ñöôïc ban haønh, Cha Jerzy treo böùc hình chuïp môùi nhaát cuûa song thaân leân. Baø Coá toû daáu khoâng haøi loøng, noùi vôùi Cha Jerzy: "Con thaáy ñaáy, boá meï luùc naøy sao troâng thieåu naõo vaø ñau khoå bieát maáy!" Vaø Cha Jerzy traû lôøi: "Thöa meï, con thaáy ñoù chính laø nhöõng khuoân maët ñeïp tuyeät vôøi!"

Cha baét ñaàu len loûi vaøo nhöõng hang cuøng ngoõ heûm trong thaønh phoá ñeå an uûi, tieáp cöùu nhöõng ngöôøi thieáu thoán cuøng quaãn, nhaát laø vôï con caùc caùn boä Coâng Ñoaøn taïi ñaøo. Chính laõnh tuï Coâng Ñoaøn Lech Walesa ñaõ noùi veà Cha Jerzy nhö sau: "Quaû thöïc Cha ñaõ queân haún thaân mình." Vò Linh Muïc treû ñaõ phaân phaùt ñi haøng taán quaàn aùo trong khi chính trang phuïc cuûa Cha thì loâi thoâi, raùch naùt. Moät nhaø baùo teân tuoåi voán laø cöïu ñaûng vieân Coäng Saûn ñaõ meänh danh Cha Jerzy laø "moät ngöôøi baïn thaùnh cuûa chuùng toâi taïi giaùo ñöôøng St. Stanislaw."

Vöôït Thaéng Söï Döõ

Cha Jerzy bieát raèng tai maét Nhaø Nöôùc hieän dieän trong caên phoøng cuûa Cha qua nhöõng trang cuï ñieän töû. Coâng An cuõng baét ñaàu haêm doïa caû cha meï vaø baïn beø Cha. Nhöng Cha Jerzy ñaõ ñi xa hôn baèng caùch baøy toû nieàm tin caû vôùi nhöõng nhaân vieân an ninh Nhaø Nöôùc trong coá gaéng ñaùnh ñoäng löông taâm töøng ngöôøi. Baát chaáp leänh giôùi nghieâm trong ñeâm Giaùng Sinh ñaàu tieân, Cha len loûi trong boùng ñeâm, ngöøng laïi tröôùc moãi ñôn vò Coâng An ñaëc bieät ñöôïc boá phoøng khaép thuû ñoâ Varsovie. Dó nhieân, trong ñieàu kieän aáy, Cha coù theå bò baén taïi choã. Trong khi Cha Jerzy tieán tôùi caùc oå suùng vôùi baùnh Giaùng Sinh, moät soá nhaân vieân an ninh quay ñi, moät soá ñaõ nhaän baùnh vaø lôøi chuùc bình an cuûa Cha. Coù ngöôøi quaù caûm ñoäng ñaõ rôi leä.

Leänh thieát quaân luaät ñaõ khoùa mieäng caû trieäu ngöôøi daân Ba Lan. Rieâng Linh Muïc Jerzy Popieluszki vaãn tieáp tuïc leân tieáng. Cha baét ñaàu cöû haønh "Thaùnh leã caàu cho queâ höông" haøng thaùng daønh cho taát caû caùc naïn nhaân cuûa cheá ñoä. Moät soá coâng nhaân haàm moû töø mieàn Nam Ba Lan quaù caûm ñoäng khi hay tin veà Thaùnh Leã ñaëc bieät naøy ñaõ ñaùnh lieàu tìm ñöôøng veà tham döï. Nhöng khi hoï nhìn voùc daùng nhoû thoù cuûa Cha Jerzy treân baøn thôø thì hoï caûm thaáy nhö bò ñaùnh löøa. Vò Linh muïc naøy khoâng coù veû gì laø ngöôøi anh huøng maø hoï ñaõ veõ ra trong trí töôûng töôïng.

Nhöng khi Cha Jerzy baét ñaàu thuyeát giaûng thì gioïng noùi dòu daøng nhoû nheï cuûa Cha trôû neân coù moät söùc maïnh tuyeät vôøi. Cha noùi khoâng giaáu gieám nhöõng ñieàu maø hoï thöïc taâm caûm thaáy maø khoâng theå noùi ra. Hoï muoán "vuøng daäy moät laàn nöõa sau nhöõng ñôùn ñau, eâ cheà vaø tuûi nhuïc" nhö lôøi Cha Jerzy noùi vôùi hoï "bôûi vì caùc baïn chæ quyø goái tröôùc maët moät mình Thieân Chuùa maø thoâi." Töø laâu cheá ñoä ñaõ caám chæ khoâng ai ñöôïc noùi tôùi Coâng Ñoaøn Ñoaøn Keát, nhöng Cha Jerzy tuyeân boá: "Lieân ñôùi coù nghóa laø duy trì söï töï do noäi taâm cho duø phaûi soáng trong tình traïng noâ leä: Haõy vöôït thaéng sôï haõi." Nhöõng coâng nhaân nhaø maùy theùp Varsovie ñaõ lôùn tieáng tuyeân xöng trong moät thaùnh leã taïi giaùo ñöôøng Stanislaw raèng: "Tieáng noùi cuûa Cha Jerzy laø tieáng noùi trung thöïc cuûa chuùng toâi." Nhaø vaên Adam Michnik, moät caây vieát haøng ñaàu trong vaên giôùi Ba Lan ñaõ phaùt bieåu nhö sau: "Cha Jerzy ñaõ mang laïi nhöõng giaây phuùt nhieät thaønh ñaëc bieät veà nieàm hy voïng cho ngöôøi daân thuû ñoâ Varsovie."

"Thaùnh leã caàu cho queâ höông" trôû thaønh moät bieán coá coù taàm voùc quoác gia. Ngöôøi daân Ba Lan töø khaép nôi ñoå veà tham döï, trong ñoù ngoaøi thaønh phaàn coâng nhaân coøn coù caû caùc giôùi vaên nhaân, ngheä só, trí thöùc. Maëc daàu maøng löôùi Coâng An truøng ñieäp trong ngoaøi thaùnh ñöôøng Stanislaw, moïi ngöôøi ñeàu chia seû vôùi nhau trong nieàm giao caûm môùi meû veà söï thinh laëng vaø hieäp nhaát. Vaø Cha Jerzy baét ñaàu giaûng veà ñeà taøi "ñaïo ñöùc phaûi thaéng gian taø". Caû traêm ngaøn laù thö göûi veà baøy toû loøng bieát ôn vò Linh Muïc treû ñaõ giuùp hoï hoài phuïc nieàm tin. Moät coâng nhaân vieát: "Toâi laø moät con ngöôøi hoaøn toaøn töï do trong suoát hai tieáng ñoàng hoà nghe Cha Jerzy giaûng." Moät coâng nhaân khaùc boäc loä: "Toâi caûm thaáy taâm hoàn bình an khi ôû gaàn Cha."

Nhöõng baøi thuyeát giaûng cuûa Cha Jerzy ñöôïc aán haønh, ñöôïc thu baêng, ñöôïc chuyeàn tay sang qua sang laïi vaø ñöôïc phoå bieán roäng raõi khaép laõnh thoå Ba Lan tröôùc nhöõng bieän phaùp ngaên chaën voâ hieäu cuûa Coâng An Nhaø Nöôùc. AÛnh höôûng cuûa Cha Jerzy lôùn ñeán noãi moät soá coâng an vieân Varsovie ñaõ töø choái khoâng tham döï haønh vi choáng laïi Cha. Nhaân söï töø khaép nôi trong laõnh thoå Ba Lan ñaõ ñöôïc vaän duïng. Caùc coâng nhaân noùi vôùi Cha Jerzy: "Jurek! (caùch xöng hoâ thaân maät cuûa baïn beø vaø coâng nhaân luùc baáy giôø khi noùi vôùi Cha Jerzy) Cha khoâng coøn laø cuûa Cha nöõa. Cha ñaõ thöïc söï laø ngöôøi cuûa quaàn chuùng roài."

Nhöng "Thaùnh leã caàu nguyeän cho queâ höông" caøng thaønh coâng vaø loâi cuoán ñöôïc nhieàu ngöôøi tham döï bao nhieâu thì bieän phaùp ngaên caûn, nhöõng thö töø haêm doïa ñeán vôùi vò Linh Muïc can tröôøng cuûa Ba Lan ngaøy caøng taêng theâm thaäp boäi. Nhöng Cha Jerzy vaãn khoâng luøi böôùc vì luoân xaùc tín raèng: "Laø Linh Muïc thì phaûi theo ñuoåi con ñöôøng coâng chính cho ñeán cuøng." vaø cuõng vì ngay töø thôøi nieân thieáu Cha ñaõ thaám nhuaàn lôøi Phuùc AÂm Thaùnh Luca: "Cha sai con ñi ñeå möu caàu töï do cho nhöõng ngöôøi bò aùp cheá!" Vaø tröôùc söï lo aâu cuûa thaân nhaân, baèng höõu, Cha Jerzy thaûn nhieân noùi: "Ñieàu teä haïi nhaát maø hoï coù theå gaây ra cho toâi laø gieát choùc veà theå xaùc!"

Chaün moät naêm sau ngaøy ban haønh leänh thieát quaân luaät, Cha Jerzy ngaõ beänh vaøo luùc 2 giôø saùng vì quaù kieät söùc trong khi chuaån bò nhöõng goùi quaø Giaùng Sinh cho treû em trong beänh vieän. Chuoâng nhaø thôø ngaân vang nhöng Cha Jerzy khoâng göôïng daäy ñöôïc, vaø cuõng chính nhôø theá maø Cha ñaõ thoaùt cheát trong moät cuoäc möu saùt taøn baïo, vì ngay ít phuùt sau ñoù moät traùi bom noå tung trong phoøng beân caïnh laøm beå naùt cöûa soå nôi Cha Jerzy thöôøng ñöùng moãi saùng tröôùc khi ra nhaø thôø haønh leã.

Vuï möu saùt ñaàu tieân naøy ñaõ cho Cha Jerzy thaáy roõ tính caùch traàm troïng cuûa vaán ñeà, nhöng Cha vaãn luoân taâm nieäm laø chuû chieân khoâng theå taùch lìa ñaøn chieân cuûa mình. Kieåm ñieåm laïi danh saùch nhöõng thaønh vieân yeåm trôï phong traøo coâng nhaân bò ñaùnh ñaäp, baét coùc thuû tieâu, bò "tai naïn" hoaëc "töï töû" do moät aâm möu saép xeáp bí maät naøo ñoù, phoái hôïp vôùi vuï möu saùt traéng trôïn vöøa xaåy ra, Cha Jerzy baèng loøng ñaët mình döôùi söï baûo veä cuûa anh em. Töø ñaáy caùc coâng nhaân nhaø maùy theùp thay phieân nhau baùm saùt Cha Jerszy 24/24 giôø "gioáng nhö baûo veä moät kho baùu, moät ngöôøi anh em baûo veä anh em mình", nhö lôøi taâm söï cuûa moät coâng nhaân.

AÂm Möu

Moät hoâm, moät coâng nhaân tìm tôùi Cha Jerzy vôùi neùt maët buoàn raàu tuyeät voïng. Anh thuù nhaän vôùi vò Linh Muïc treû laø vì aùp löïc vaø ñe doïa anh ñaõ phaûi kyù vaøo bieân baûn nhaän laøm chæ ñieåm vieân cho Coâng An Nhaø Nöôùc. Sau khi thoûa thuaän veà phöông thöùc giaûi quyeát ñeå gôõ roái cho ngöôøi coâng nhaân, Linh Muïc Jerzy ñaõ duøng chính caâu chuyeän cuûa anh ñeå ñöa vaøo baøi thuyeát giaûng hình aûnh cuûa loøng trung tín vaø söï phaûn boäi. OÂng lôùn tieáng keâu goïi Coâng Ñoaøn Ñoaøn Keát baûo veä ngöôøi coâng nhaân can ñaûm vaø tieáp tay vôùi anh trong vieäc khöôùc töø nhöõng nhöôïng boä tinh thaàn, vì theo Cha Jerzy, ñeå "chieán thaéng aùp böùc caàn phaûi chieán thaéng söï sôï haõi." Moät khi noäi vuï ñöôïc coâng khai hoùa, Coâng An Nhaø Nöôùc ñaønh ngaäm mieäng laøm ngô, boû qua söï vieäc. Töø ñaáy möu toan khoùa mieäng Cha Jerzy ñöôïc saép ñaët kyõ caøng hôn vôùi söï quan taâm cuûa ñích thaân Toång Tröôûng Noäi Vuï Ba Lan.

Moät chieán dòch tuyeân truyeàn boâi nhoï ñöôïc Nhaø Nöôùc phaùt ñoäng nhaèm vaøo Cha Jerzy. Thoâi thì ñuû thöù toäi danh ñaõ ñöôïc gaùn cho vò Linh Muïc quaû caûm naøy. Vì lo sôï Cha Jerzy coù theå bò baét ñi thaåm cung, giaùo daân ñaõ phoái hôïp vôùi coâng nhaân lieân thuû canh chöøng nôi cö nguï cuûa Cha. Nhöng roài Cha Jerzy vaãn khoâng thoaùt khoûi baøn giaáy Coâng An khi chính quyeàn Coäng Saûn ñaït ñöôïc söï thoaû hieäp vôùi Giaùo Hoäi Ba Lan cho pheùp thaåm vaán Linh Muïc. Chính luùc vöøa chaám döùt cuoäc tra khaûo cuûa Coâng An thì Cha Jerzy nhaän ñöôïc tin caên phoøng cuûa Cha bò khaùm xeùt. (Caên phoøng naøy voán laø quaø taëng cuûa ngöôøi coâ ruoät ôû Myõ luùc baø coøn sinh thôøi). Cha Jerzy toû daáu thaûn nhieân vì nôi cö nguï cuûa Ngaøi chaúng coù gì coù theå bò coi laø quoác caám. Nhöng khi Cha Jerzy cuøng vôùi caùc giôùi chöùc Coâng An tôùi nôi thì caùc duïng cuï chuïp hình, quay phim cuûa Caûnh Saùt vaø ñaøi truyeàn hình Ba Lan ñaõ tuùc tröïc saün saøng. Vaøo ñeán trong nhaø, khoâng caàn khaùm xeùt luïc loïi, chæ trong voøng vaøi ba phuùt, Coâng An ñaõ tìm ra ñöôïc ñuû thöù töø löïu ñaïn, chaát noå tôùi suùng oáng ñaïn döôïc, vaø nhöõng truyeàn ñôn keâu goïi moät cuoäc voõ trang noåi daäy!

Keát quaû laø Cha Jerzy bò ñaåy vaøo tuø giöõa ngaøy kyû nieäm naêm thöù hai leänh thieát quaân luaät. Cha ñaõ bò giam chung vôùi boïn troäm cöôùp, trong ñoù coù caû moät teân saùt nhaân. Maëc daàu söùc khoûe yeáu keùm, Cha Jerzy vaãn khoâng bò ngaõ guïc tröôùc côn thöû thaùch nhö söï chôø ñôïi cuûa Nhaø Nöôùc Coäng Saûn. Chæ trong giaây laùt Cha ñaõ chinh phuïc ñöôïc söï kính troïng cuûa nhöõng phaïm nhaân khaùc trong tuø. Vaø ngay caû teân saùt nhaân cuõng baét ñaàu côûi môû vôùi Cha. Hai ngöôøi taâm söï vôùi nhau suoát saùng. Daàn daø Cha Jerzy nhaän ra nhöõng ñoåi thay nôi keû gieát ngöôøi. Ñeán gaàn raïng ñoâng, ngöôøi ñaøn oâng baät khoùc vaø xin laõnh bí tích hoøa giaûi vôùi Thieân Chuùa qua Cha Jerzy. Vì khoâng coù phöông tieän cho hoái nhaân röôùc leã, Cha Jerzy ñaõ laøm pheùp maåu baùnh trong nhaø giam vaø trao cho anh. Saùng sôùm hoâm sau, Cha Jerzy ñöôïc phoùng thích. Cha noùi vôùi keû saùt nhaân laø Cha raát vui vì ñöôïc traûi qua moät ñeâm khoâng nguû thaät nhieàu yù nghóa.

Ñieàu baát haïnh cho Cha Jerzy laø vieäc laøm cuûa Cha ñaõ khoâng ñöôïc söï taùn trôï cuûa Ñöùc Hoàng Y Glemp, ngöôøi caàm ñaàu Giaùo Hoäi Ba Lan. Quan ñieåm cuûa vò Hoàng Y naøy laø baèng moïi giaù phaûi duy trì cuoäc ñoái thoaïi vôùi cheá ñoä vaø vaán ñeà toân troïng nhaân quyeàn phaûi ñaët caên baûn treân nhöõng moái lieân heä toát vôùi cheá ñoä (!) Trong khi aáy, nhaø caàm quyeàn CS Ba Lan ñaõ chuyeån tôùi tay Hoàng Y Glemp moät danh saùch lieät keâ 69 giaùo só thuoäc thaønh phaàn choáng phaù xaõ hoäi chuû nghóa, trong ñoù dó nhieân Cha Jerzy Popieluszko laø ngöôøi ñöùng ñaàu. Ngay sau ñoù, moät soá Linh Muïc ñaõ bò thuyeân chuyeån tôùi nhöõng vuøng xa xoâi heûo laùnh. Phaàn Cha Jerzy cuõng ñöôïc vò Giaùo Chuû Ba Lan chuaån bò cho rôøi nhieäm sôû.

Giöõa tình traïng tuyeät voïng nhö theá thì hai ñieäp vaên töø Vatican göûi qua. Ñöùc Thaùnh Cha Gioan Phaoloâ II göûi tôùi Cha Jerzy pheùp laønh Toøa Thaùnh vaø chuoãi Moâi Khoâi ñaëc bieät keøm theo lôøi khích leä laø "haõy cho Cha Jerzy hay laø taâm hoàn Ta luoân ôû beân Cha." Vôùi Hoàng Y Glemp, vò laõnh ñaïo toái cao cuûa theá giôùi Coâng Giaùo vieát: "Haõy baûo veä Cha Jerzy Popieluszko, neáu khoâng coù ngaøy hoï seõ tìm thaáy vuõ khí ngay taïi baøn giaáy moãi Ñöùc Giaùm muïc..."

Vò Giaùo Chuû Cuûa Coâng Nhaân

Giôùi höõu traùch Ba Lan thöøa hieåu raèng Ñöùc Giaùo Hoaøng Gioan Phaoloâ II raát öu aùi Cha Jerzy, bôûi leõ caû hai cuøng chia seû moät caùch saâu ñaäm veà moät cuoäc caùch maïng luaân lyù baát baïo ñoäng. Cha Jerzy luoân luoân trích daãn lôøi Ñöùc Thaùnh Cha. Veà phaàn vò Cha Chung raát ngöôõng phuïc vieäc laøm cuûa vò Linh Muïc treû, ñieàu maø chính Ngaøi ñaõ töøng laøm. Treân bình dieän roäng raõi hôn laø cuoäc thöû löûa giöõa Vatican vaø Maïc Tö Khoa, tinh thaàn Cha Jerzy ñaõ laøm vui loøng vò Giaùo Hoaøng goác Ba Lan.

Thaùng 5 naêm 1984, Töôùng Wojeiech Jaruzelski chuû tòch Nhaø Nöôùc Ba Lan qua Nga hoäi ñaøm vôùi caùc nhaø laõnh ñaïo ñieän Caåm Linh, trong ñoù bao goàm caû ñöông kim Toång Bí Thö Mikhail Gorbachev. Ñoái vôùi Maïc Tö Khoa, vò Linh Muïc thôï coù gioïng noùi meàm moûng laø moät bieåu töôïng nguy hieåm cho ñeá quoác Soâ Vieát. Trôû veà Ba Lan, Jaruzelski chæ thò cho baùo chí môû chieán dòch coâng kích Cha Jerzy vaø caùc Linh Muïc ñöôïc coi laø "cöïc ñoan" khaùc. Nhöõng thö töø vaø nhöõng cuù ñieän thoaïi haêm doïa tôùi taáp ñeán vôùi Cha Jerzy. Baát cöù nôi naøo Cha Jerzy thuyeát giaûng, Coâng An chìm ñeàu xaâm nhaäp, raûi truyeàn ñôn khích ñoäng, vôùi duïng yù xuùi giuïc quaàn chuùng baïo ñoäng ñeå coù côù tieâu dieät uy tín Cha Jerzy. Vaø chæ trong voøng nöûa naêm ñaàu 1984, giôùi chöùc an ninh ñaõ thaåm vaán Cha Jerzy 13 laàn.

Trong "Thaùnh leã caàu cho queâ höông" thaùng 5 naêm 1984, vôùi treân 10.000 ngöôøi tham döï, Cha Jerzy ñaõ leân tieáng ca ngôïi loøng can ñaûm cuûa 11 laõnh tuï cuûa Coâng Ñoaøn Ñoaøn Keát hieän ñang bò giam giöõ, khi nhöõng nhaân vaät naøy cöông quyeát baùc boû moät cuoäc maëc caû cuûa cheá ñoä trong ñoù coù caû ñaïi dieän cuûa Giaùo Chuû Ba Lan laø hoï seõ ñöôïc traû töï do neáu chòu töø boû nhöõng hoaït ñoäng cuûa Coâng Ñoaøn. Cha Jerzy ca ngôøi loøng can ñaûm cuûa caùc tuø nhaân löông taâm naøy vì hoï "ñaõ khoâng phaûn boäi lyù töôûng chung."

Söï kieän treân ñaõ choïc giaän vò Giaùo Chuû vaø caùc coá vaán cuûa Ngaøi. Do ñoù ñaõ coù moät thoûa hieäp vôùi cheá ñoä nhaèm khoùa mieäng Cha Jerzy. Nhöng thoûa hieäp ñaõ trôû neân voâ hieäu vì thaùi ñoä cöông quyeát cuûa vò Linh Muïc treû. Cha noùi: "Neáu toâi im tieáng coù nghóa laø toäi aùc ñaõ thaéng." Taám göông cuûa Cha Jerzy vaø söï taùn thöôûng cuûa Ñöùc Giaùo Hoaøng Gioan Phaoloâ II ñaõ thuùc ñaåy nhieàu Linh Muïc khaùc ñöùng ra toå chöùc caùc "Thaùnh leã caàu cho queâ höông", taïi ñòa sôû cuûa hoï. Phaàn Cha Jerzy ñaõ ñöôïc môøi ñi thuyeát giaûng khaép nôi trong nöôùc. Trong caùc xí nghieäp, ngöôøi ta meänh danh Cha laø "Vò Giaùo Chuû cuûa coâng nhaân."

Ñôïi Chôø Ñieàu Teä Haïi Xaûy Ñeán

Muøa Heø 1984, caû Coâng Ñoaøn vaø Giaùo Hoäi ñeàu nhaän ñöôïc tin laø Coâng An maät ñang phaùc hoïa chöông trình haï saùt moät trong ba Linh Muïc choáng cheá ñoä, trong ñoù coù Cha Jerzy. Ngöôøi ta ñöôïc bieát keå töø sau khi thieát quaân luaät, Giaùm Muïc Kazimierz Kluz, ngöôøi ñöôïc coi laø cöông tröïc hay noùi thaúng vaø tu só Honoriusz Kowalezyk ñaõ bò gieát trong nhöõng tai naïn xe hôi coù boùng daùng cuûa Coâng An maät. Rieâng Cha Jerzy, trong naêm 1984 cuõng ñaõ thoaùt hieåm hai laàn trong nhöõng "tai naïn" töông töï.

Caùc coâng nhaân taêng cöôøng gaáp ñoâi vieäc baûo veä Cha Jerzy. Nhieàu xe an ninh Nhaø Nöôùc vaø caû xe nhaø binh ñaäu quanh nhaø vò Linh Muïc naøy. Caên Apartment cuûa Cha giôø ñaây khoâng coøn laø nôi môû ra ñeå giuùp ñôõ nhöõng ngöôøi thieáu thoán cuøng khoå nöõa. Buø laïi, Cha Jerzy maëc duø heát söùc meät moûi vaãn tìm caùch thaêm vieáng gia ñình cuûa caùc coâng nhaân bò tuø hoaëc bò sa thaûi khoûi xí nghieäp. Cha tieáp tuïc mang ñoà cöùu trôï giuùp nhöõng ngöôøi ngheøo ñoùi, beänh taät quanh vuøng thuû ñoâ Varsovie. Cha coøn lo ñöa Mình Thaùnh tôùi taän nhaø cho nhöõng ngöôøi giaø caû yeáu ñau trong hoï ñaïo. Haèng ñeâm Cha Jerzy bò maát nguû vì thaàn kinh caêng thaúng. Trong moät Thaùnh Leã, sau phaàn caàu nguyeän thöôøng leä Cha quay veà phía giaùo daân noùi: "Luùc naøy toâi caàn tôùi lôøi caàu nguyeän cuûa anh chò em."

Nhaø Nöôùc ñöa ra moät lôøi maëc caû vôùi Cha Jerzy laø neáu chòu ngöng caùc "Thaùnh leã caàu cho queâ höông" thì ñoåi laïi Cha seõ ñöôïc Nhaø Nöôùc xoùa boû moïi "toäi loãi". Ngaøy 26 thaùng 8 naêm 1984, Cha Jerzy ñaõ khaúng khaùi tuyeân boá tröôùc coäng ñoaøn giaùo daân ñoâng ñaûo nhaát ñôøi Cha laø: "Chuùng ta khoâng sôï ñieàu gì. Chuùng ta chæ sôï söï phaûn boäi!" Vôùi daùng veû xanh xao nhöng quyeát lieät, Cha noùi tieáp: "Coâng Ñoaøn Ñoaøn Keát tieáp tuïc soáng coøn vì noù laø nieàm khao khaùt trong tim moïi ngöôøi, nieàm khao khaùt yeâu thöông, hoøa bình vaø chaân lyù." Vaø Nhaø Nöôùc ñaõ leân tieáng caûnh caùo Giaùo Hoäi Ba Lan laø cuoäc ñoái thoaïi giöõa ñoâi beân seõ bò ñe doïa neáu Giaùo Hoäi coøn che chôû nhöõng Linh Muïc cöïc ñoan nhö theá.

Caùc cuoäc hoïp baøn giöõa nhöõng thaønh phaàn toái cao trong Ñaûng ñöôïc trieäu taäp maø muïc tieâu chính vaãn laø Cha Jerzy. Caùc tay truøm an ninh sôï raèng neáu ñuïng tôùi caùc giaùo só khaùc tröôùc seõ khieán vieäc baûo veä Cha Jerzy ñöôïc caùc coâng nhaân taêng cöôøng coù theå ñeán möùc Cha trôû thaønh nhaân vaät "baát khaû xaâm phaïm". Cuõng ñaõ coù söï daøn xeáp ñeå Cha Jerzy ñi du hoïc ôû La Maõ nhöng Cha töø choái.

Vaøo luùc giôùi höõu traùch xieát chaët voøng vaây thì Cha Jerzy veà thaêm laøng cuõ. Taïi ñaây Cha noùi vôùi Linh Muïc baûn sôû laø Cha saün saøng "chôø ñôïi ñieàu teä haïi nhaát... nhöng khoâng coù gì ñaùng sôï ngoaøi söï phaûn boäi." Khaùc vôùi nhöõng laàn vieáng thaêm tröôùc ñaây, laàn naøy Cha Jerzy tha thaån thaêm töøng xoù xænh trong nhaø. OÂng môøi cha meï giaø tham döï "Thaùnh leã caàu cho queâ höông." Thaân maãu Cha nhìn ngöôøi con trai Linh Muïc daïo böôùc treân caùnh ñoàng gioáng nhö ñang noùi lôøi giaõ bieät!

Tai Naïn Ñeïp Maét

Ngaøy 12 thaùng 9 naêm 1984, tôø Söï Thaät tung ra chieán dòch coâng kích Cha Jerzy. Maïc Tö Khoa leân aùn Cha ñaõ caáu keát vôùi "nhöõng keû phaûn Caùch Maïng." Ngaøy 17 thaùng 9, Toång Tröôûng Toân Giaùo Vuï göûi cho giaùo quyeàn Ba Lan moät vaên thö vôùi nhöõng lôøi leõ töông töï. Jerzy Urban, coá vaán thaân caän cuûa Chuû Tòch Nhaø Nöôùc goïi Cha Jerzy laø "teân phuø thuûy chính trò." Sau naøy, qua phaùt giaùc cuûa nhöõng nhaân chöùng luùc Cha Jerzy ñaõ bò thaûm saùt, ngöôøi ta ñöôïc bieát ngay luùc aáy Coâng An maät ñaõ phaùc hoïa keá hoaïch "taïo moät tai naïn löu thoâng ngoaïn muïc" baèng xe hôi hoaëc ñaåy vò Linh Muïc naøy töø moät toa xe löûa ñang chaïy!

Trong khi aáy, Ñöùc Giaùo Hoaøng Gioan Phaoloâ II vaãn chaêm chuù theo doõi nhöõng bieán coá ôû Varsovie. Ngaøi e ngaïi cho sinh maïng Cha Jerzy, vì trong moät böùc thö göûi cho Ngaøi, Cha Jerzy vieát: "Ngöôøi ta phaûi chaáp nhaän khoå ñau vì Chaân Lyù. Ñaáy laø lyù do taïi sao con saün saøng chôø ñôïi baát cöù ñieàu gì." Dòp naøy, Ñöùc Thaùnh Cha ñaõ göûi pheùp laønh ñaëc bieät vaø moät caây Thaùnh Giaù cho Cha Jerzy.

Theo keá hoaïch ñaõ ñöôïc truø ñònh, Cha Jerzy seõ bò gieát ôû ngoaøi thuû ñoâ Varsovie ñeå traùnh söï can thieäp cuûa caùc coâng nhaân baûo veä Cha, ñoàng thôøi cuõng ñeå traùnh söï xoi moùi cuûa dö luaän. Waldemar Chrostowski, ngöôøi taøi xeá tình nguyeän, ñoàng thôøi cuõng laø veä só cuûa Cha Jerzy töøng bò Coâng An thaåm vaán nhieàu laàn vaø buoäc phaûi chaám döùt söï lieân heä maät thieát naøy. Khi Waldemar toû ra baát chaáp lôøi caûnh caùo thì caên nhaø cuûa oâng ta ñaõ bò phaù huûy bình ñòa baèng bom löûa. Chính quyeàn ñaõ trì hoaõn vieäc ñieàu tra vuï naøy maëc daàu Waldemar voán laø moät nhaân vieân cuûa sôû cöùu hoûa taïi Varsovie!

Cuõng do nhöõng tieát loä sau naøy cuûa nhaân chöùng, ngaøy 9 thaùng 10 naêm aáy, moät maät leänh ñöôïc ñöa ra: LM Jerzy seõ bò thuû tieâu vaø neáu coù ai cuøng ñi chung vôùi oâng, ngöôøi aáy cuõng seõ bò gieát ñeå phi tang. Vaøo giöõa buoåi tröa ngaøy 13 thaùng 10 naêm 1984, moät tieåu ñoäi ñaëc bieät mai phuïc treân ñoaïn ñöôøng giöõa Varsovie vaø Gdansk ñeå daøn xeáp moät "tai naïn ñeïp maét" khi Cha Jerzy trôû veà sau moät "Thaùnh leã caàu cho queâ höông." Nhöng nhôø phaûn öùng mau leï cuûa Waldemar Christowski, xe chôû Cha Jerzy ñaõ thoaùt khoûi mai phuïc cuûa toaùn Coâng An ñaëc bieät.

Sau vuï naøy, Cha Jerzy caûm thaáy heát caêng thaúng. OÂng noùi vôùi moät ngöôøi baïn: "Toâi khoâng bieát taïi sao, nhöng toâi khoâng coøn caûm thaáy sôï haõi nöõa."

Baét Coùc Vaø Baïo Haønh Man Rôï

Khi ra ngoaøi, Cha Jerzy thöôøng aên maëc sô saøi. Nhöng hoâm Thöù Saùu 19 thaùng 10 naêm 1984, Cha laïi maëc aùo daøi Linh Muïc. Nhö thöôøng leä, Cha mang theo xaâu chuoãi Ñöùc Thaùnh Cha taëng, vì ñaáy laø baùu vaät nhaát ñôøi cuûa Cha. Ñöôïc môøi thuyeát giaûng taïi nhaø thôø thuoäc thaønh phoá Bydgoszez, Cha Jerzy tieáp tuïc noùi veà ñeà taøi "Ñaïo ñöùc thaéng gian taø." Sau ñoù, maëc duø giaùo daân ñeà nghò ôû laïi nhöng Cha Jerzy quyeát ñònh ra veà ngay trong ñeâm. Coù ngöôøi nhaän dieän vieân ñaïi uùy Grzegorz Piotrowski, ngöôøi töøng ñöôïc giao phoù vieäc theo doõi Cha Jerzy töø laâu, treân chieác Fiat ñaäu ngoaøi giaùo ñöôøng. Caïnh y coøn coù hai só quan cao caáp thuoäc phoøng 4 sôû Coâng An. Ñaây cuõng laø boïn ngöôøi töøng rình raäp Cha Jerzy 6 ngaøy tröôùc ñoù.

Khi chieác xe chôû Cha Jerzy do Waldemar Christowski laùi tôùi moät quaõng ñöôøng vaéng caùch Bydgoszez khoaûng nöûa giôø thì bò boïn Coâng An chaën baét. Waldemar bò uy hieáp baèng suùng trong khi teân ñaïi uùy Piotrowski loâi Cha tôùi chieác xe Fiat: "Caùc oâng laøm gì theá?" Vò Linh Muïc phaûn khaùng: "Caùc oâng coù theå xöû vôùi moät ngöôøi nhö theá sao?" Vôùi thaùi ñoä cuïc caèn laïnh leõo, boïn Coâng An ñaùnh vaøo soï vaø maët Cha Jerzy ñeán ngaát xæu. Sau ñoù chuùng troùi Cha laïi vaø lieäng vaøo thuøng xe. Phaàn Waldemar, nhôø laø moät cöïu com-maêng-ñoâ, neân ñaõ nhaân luùc baát ngôø lieàu lónh laên mình troán khoûi chieác Fiat trong khi chieác xe ñang lao vaøo khu röøng vaéng. Nhöng khi anh tôùi ñöôïc phoøng caáp cöùu beänh vieän Torun thì ñaõ coù ñoäi Coâng An maät ñôïi anh ôû ñaáy. Tuy nhieân, anh ñaõ kòp thôøi baùo ñoäng cho caùc giôùi chöùc trong Giaùo Hoäi hay bieát noäi vuï.

Maëc daàu moät só quan treû toû daáu lo ngaïi ñaõ bò nhaän dieän vaø ñöa ñeà nghò boû Cha Jerzy trong röøng, chæ khuûng boá maø khoâng gieát, nhöng teân ñaïi uùy laïnh luøng ra leänh "Jerzy Popieluszko phaûi cheát!"

Buoåi toái hoâm sau, thaân maãu Cha Jerzy thao thöùc khoâng sao nguû ñöôïc. Baø môû Ti-vi vaø khi nghe thaáy teân Popieluszko baø khuîu xuoáng aâm thaàm caàu nguyeän. Thay vì quaøng khaên ñen, baø quaøng chieác khaên ñoû. Töï döng baø caûm thaáy con trai baø "coøn soáng vaø ñang bò tra khaûo haønh haï ñaâu ñoù."

Do söï vöôït thoaùt cuûa Waldemar, tin töùc veà vuï Cha Jerzy bò baét coùc ñoàn ra khaép nöôùc raát nhanh gaây chaán ñoäng maïnh trong loøng moïi ngöôøi. Haøng ngaøn tín höõu ñoå veà giaùo ñöôøng St. Stanislaw ñeå caàu nguyeän cho vò Linh Muïc treû ñaày tinh thaàn quaû caûm cuûa hoï. Moät soá löôïng ñoâng ñaûo nhaân vieân an ninh ñöôïc huy ñoäng tôùi ñeå bao vaây nhaø maùy theùp Varsovie, nôi caùc coâng nhaân ñang vöøa laøm vieäc vöøa caàu nguyeän. Caùc giaùo ñöôøng taïi khaép nôi treân laõnh thoå Ba Lan cuõng chaät ních ngöôøi. Hoï canh thöùc 24/24 giôø ñeå ñoøi traû töï do cho Cha Jerzy. Nhieàu xí nghieäp cuõng toå chöùc nhöõng buoåi caàu nguyeän töông töï.

Sau 10 ngaøy chôø ñôïi, quaàn chuùng khaép nöôùc khoâng coøn giöõ ñöôïc kieân nhaãn nöõa. Giôùi höõu quyeàn CS Ba Lan lo sôï moät söï buøng vôõ voâ phöông cöùu vaõn coù theå xaåy ra khi quan saùt baàu khí soâi suïc taïi Thuû Ñoâ. Taäp theå coâng nhaân nhaø maùy theùp Varsovie chuaån bò ñình coâng vôùi söï höôûng öùng cuûa nhieàu xí nghieäp khaùc neáu "vò Giaùo Chuû coâng nhaân" cuûa hoï khoâng ñöôïc traû töï do. Taïi caùc ñaïi hoïc, nhieàu sinh vieân bò caûnh saùt ñaùnh ñaäp khuûng boá vì hoï leân tieáng uûng hoä yeâu saùch cuûa coâng nhaân. Trong khi aáy, nhieàu ñoâ tænh thò ñaõ ñöôïc caùc giôùi chöùc an ninh Nhaø Nöôùc ñaët trong tình traïng khaån tröông.

Vaøo Chuùa Nhaät cuoái cuøng thaùng 10 naêm 1984, loái 50.000 ngöôøi ñaõ traøn veà nhaø thôø St. Stanislaw tham döï "Thaùnh leã caàu cho queâ höông" ñöôïc toå chöùc ngoaøi trôøi laïnh leõo. Röøng ngöôøi yeân laëng nghe cuoán baêng thaâu baøi thuyeát giaûng cuoái cuøng cuûa Cha Jerzy taïi Bydgoszez vôùi ñeà taøi "Ñaïo ñöùc thaéng gian taø." Ñöùng tröôùc phaûn öùng cuoàng nhieät ñöôïc coi laø lôùn lao nhaát keå töø khi Coâng Ñoaøn Ñoaøn Keát khai sinh, Nhaø Nöôùc Coäng Saûn Ba Lan thaáy khoù coù theå tieáp tuïc eám nheïm noäi vuï. Vì theá, qua ngaøy thöù 11, hoï cho keùo xaùc Cha Jerzey töø moät hoà nöôùc treân soâng Vistula caùch thuû ñoâ Varsovie 80 daëm veà höôùng taây baéc. Moät chieác tuùi ñöïng ñaù coøn luûng laúng döôùi chaân Cha.

Khaùm nghieäm töû thi, ngöôøi ta ghi nhaän naïn nhaân ñaõ bò baïo haønh hung haõn ñeán noãi töø ñaàu ñeán chaân ñeàu baàm daäp nhöõng veát thöông taøn baïo coøn ræ maùu. Maët Cha Jerzy bò meùo xeïo, hai baøn tay bò ñaùnh gaãy vôùi nhöõng veát caét cuøng khaép. Caëp maét vaø traùn bò ñaäp ñeán thaâm tím. Quai haøm, mieäng, muõi bò ñaùnh beå naùt. Cuoäc khaùm nghieäm beân trong töû thi cho thaáy Cha Jerzy tröôùc khi taét thôû ñaõ bò haønh haï daõ man gaây neân noäi thöông khieán maùu coøn ñoïng laïi trong phoåi. Moät trong nhöõng baùc só ñaõ töôøng trình laïi laø trong suoát cuoäc ñôøi haønh ngheà y só chöa bao giôø oâng chöùng kieán moät ngöôøi bò quaù nhieàu noäi thöông nhö vaäy!

Khi mieäng Cha Jerzy ñöôïc caäy ra, ngöôøi ta thaáy haøm raêng Cha bò beå naùt hoaøn toaøn. ÔÛ vò trí caùi löôõi huøng bieän cuûa Cha chæ coøn laø moät môù thòt baày nhaày. Moät nhoùm Linh Muïc thaân höõu Cha Jerzy coá gaéng nhaän dieän nhöng ñaønh chòu. Cuoái cuøng, nhôø caùi bôùt caïnh ngöïc coù töø thuôû sô sinh maø ngöôøi anh Cha Jerzy môùi nhaän ra ñöôïc em mình.

Ngoâi Moä Thaùnh Ñaày Quyeàn Uy

"Ñieàu teä haïi nhaát ñaõ ñeán." Ñaáy laø lôøi tuyeân boá cuûa laõnh tuï Coâng Ñoaøn Ñoaøn Keát Lech Walesa veà vuï thaûm saùt Cha Jerzy. Taïi Giaùo Ñoâ La Maõ, Ñöùc Thaùnh Cha heát söùc xuùc ñoäng khi theo doõi nhöõng tin töùc cuoái cuøng trong ñeâm. Baàu khí kinh hoaøng ñau ñôùn ñaõ choaùn ngaäp ñeâm canh thöùc 30 thaùng 10 taïi giaùo ñöôøng St. Stanislaw khi tin döõ loan ra. Moät Linh Muïc baét ñaàu phaùt ngoân, nhöng tieáng noùi cuûa oâng bò laïc vaøo nhöõng tieáng keâu gaøo, khoùc than thaûm thieát.

Luùc ñaàu Nhaø Nöôùc ñaõ coá tình khoûa laáp traùch nhieäm baèng caùch noùi raèng vuï thaûm saùt Cha Jerzy laø moät aâm möu "ñöôïc tính toaùn caån thaän nhaèm khích ñoäng phong traøo choáng cheá ñoä" vaø ñöôïc thöïc hieän bôûi nhöõng thaønh phaàn trong Coâng Ñoaøn Ñoaøn Keát ñang hoaït ñoäng bí maät. Nhöng khi vai troø cuûa coâng an maät bò loâi ra coâng luaän thì Jerzy Urban vaø caùc phaùt ngoân nhaân khaùc cuûa Vac-Soâ-Vi ñaõ vaën treùo söï vieäc ñi laø: Vuï saùt nhaân laø haønh vi rieâng reõ cuûa ñôn vò coâng an chìm, vaø töï noù choáng laïi cheá ñoä Coäng Saûn. Ñeå laáp lieám, Nhaø Nöôùc ñaõ boû tuø moät soá vieân chöùc an ninh trung caáp, trong khi nhöõng thöôïng caáp cuûa hoï khoâng heà haán gì.

Sôï hình aûnh Cha Jerzy trôû thaønh moät söùc maïnh bieåu töôïng gaây baát lôïi cho cheá ñoä, giôùi caàm quyeàn ñaõ eùp buoäc song thaân Cha Jerzy lo vieäc choân caát Cha ôû queâ nhaø. Trong khi aáy, caùc tín ñoà ñoøi hoûi phaûi toå chöùc moät leã an taùng thaät lôùn ôû giaùo ñöôøng St. Stanislaw. Thoaùng choác, haøng ngaøn ngöôøi ñaõ chuyeàn tay kyù moät baûn thænh nguyeän göûi Hoàng Y Glemp, nhöng vò Hoàng Y vaãn khoâng lay chuyeån. Choaøng taám khaên ñen tang cheá, thaân maãu Cha Jerzy ñích thaân höôùng daãn moät phaùi ñoaøn coâng nhaân tôùi gaëp thaúng vò Giaùo Chuû. Taát caû ñeàu quì goái vaø baø cuï vieän daãn lyù do "Chuû Chieân phaûi ôû gaàn ñoaøn chieân cuûa mình." Nhôø theá, thi haøi Cha Jerzy ñaõ ñöôïc yeân nghæ taïi giaùo ñöôøng St. Stanislaw.

Trong ngaøy tang leã, 10.000 coâng nhaân vôùi noùn saét treân ñaàu ñaõ tuaàn haønh ngang qua baûn doanh cuûa Coâng An maät, mieäng haùt vang "Khoâng coù töï do neáu khoâng coù Coâng Ñoaøn Ñoaøn Keát". Nöûa trieäu ngöôøi traøn ngaäp treân nhöõng con ñöôøng daãn tôùi giaùo ñöôøng. Ñoù ñaây laø nhöõng bieåu ngöõ bò caám ñoaùn cuûa caùc xí nghieäp, tröôøng oác, coâng sôû xuaát hieän khaép caùc xoù xænh treân toaøn quoác Ba Lan vôùi nhöõng caâu nhö "Moât cuoäc baõi coâng giöõa loøng quoác gia," "Hoï khoâng theå gieát ñöôïc linh hoàn."....

Toaøn quoác laïi nhaát teà ñöùng leân moät laàn nöõa sau laàn guïc ngaõ cuûa vò Linh Muïc treû. Tieáng voã tay hoan hoâ vang leân nhö saám ñoäng tröôùc caâu noùi: "Vì tình yeâu Thieân Chuùa vaø Töï Do, moät caäu beù khieâm toán ôû ñoàng queâ ñaõ trôû thaønh moät taân anh huøng cuûa daân toäc." Tieáp theo nhöõng tieáng hoâ chaùt chuùa: "Lieân Ñôùi! Lieân Ñôùi!" moät bieån nhöõng baøn tay vöôn leân vôùi hình chöõ V bieåu töôïng cho lôøi chaøo chieán thaéng khi laõnh tuï Coâng Ñoaøn Lech Walesa cao gioïng tuyeân boá: "Coâng Ñoaøn Ñoaøn Keát soáng, bôûi vì chính Cha Jerzy ñaõ coáng hieán ñôøi Cha cho Coâng Ñoaøn."

Cha Jerzy hieåu raèng caùi cheát cuûa Cha seõ taïo neân moät söùc maïnh vaïn naêng. Cha töøng noùi vôùi moät ngöôøi baïn tröôùc luùc bò baét coùc: "Soáng, toâi khoâng theå hoaøn taát ñöôïc muïc tieâu." Thoaét choác, giaùo ñöôøng St. Stanislaw trôû thaønh moät ngoâi moä Thaùnh ñaày quyeàn uy. Moät doøng soâng baát taän nhöõng ñoaøn ngöôøi haønh höông troâi ñi ngang qua moà Cha Jerzy. Nhöõng traøng hoa chaát ñoáng ñöôïc dôøi ñi ñeå nhöôøng choã cho nhöõng traøng hoa khaùc tieáp tuïc chaát leân. Huy hieäu cuûa haèng traêm tröôøng hoïc vaø caùc toaùn Höôùng Ñaïo chen chuùc beân caïnh nhöõng baûng hieäu cuûa caùc xí nghieäp Ba Lan, keå caû nhöõng xí nghieäp nhoû nhaát. Haèng ngaøy ngöôøi ta ghi nhaän coù haèng ngaøn ngöôøi, goàm caû ñaûng vieân Coäng Saûn, duøng xe buyùt hoaëc xe xí nghieäp, thay vì tôùi nôi chæ ñònh, ñaõ tôùi vieáng moä Cha Jerzy.

Daân chuùng sôï raèng cheá ñoä seõ tìm caùch trieät huûy nhaø moà Cha Jerzy, moät löïc löôïng canh gaùc tình nguyeän goàm 1.000 ngöôøi chia ñoäi luaân phieân tuaàn phoøng suoát ñeâm ngaøy chung quanh saân giaùo ñöôøng. Ñoà trang cuï cuûa hoï chæ coù nhöõng huy hieäu troøn mang hình Cha Jerzy vôùi caâu "Ñaïo ñöùc thaéng gian taø" gaøi treân ngöïc aùo. Caùc sinh vieân vaø coâng nhaân coù maët trong löïc löôïng tuaàn phoøng tuyeân boá: "Ñaây laø moät maåu nhoû cuûa nöôùc Ba Lan töï do. Chuùng toâi quyeát baûo veä noù."

Tinh Thaàn Baát Dieät

Keå töø ñeâm Cha Jerzy bò thaûm saùt, laøn soùng trôû laïi ñaïo Coâng Giaùo traøn ngaäp caùc giaùo ñöôøng Ba Lan. Nhöõng tín ñoà laïc höôùng cuõng tìm veà vaø noùi raèng caùi cheát cuûa vò Linh Muïc treû ñaõ coù taùc duïng laøm soáng daäy trong hoï moät nieàm tin môùi. Soá ngöôøi tham döï "Thaùnh leã caàu cho queâ höông" cöû haønh keá caän moä Cha Jerzy ñoâng ñuùc hôn tröôùc. Töø maät khu, moät laõnh tuï Coâng Ñoaøn vieát: "Cha muoán truyeàn laïi cho chuùng toâi moät phaàn nieàm tin cuûa Ngöôøi."

Phuùc trình Giaùo Hoäi cho thaáy taám göông cuûa Cha Jerzy ñaõ thuùc ñaåy theá heä môùi ñöôïc ôn goïi laøm Linh Muïc. Söï hy sinh cuûa vò Linh Muïc can tröôøng cuõng chaâm ngoøi cho nhöõng hoaït ñoäng trong boùng toái cuûa Coâng Ñoaøn Ñoaøn Keát, cuõng nhö taïo neân moät söùc can ñaûm môùi trong soá nhöõng ngöôøi hoaït ñoäng cho nhaân quyeàn. Trong khi cheá ñoä tìm caùch boâi nhoï Cha Jerzy vaø keát aùn nhöõng keû theo Cha, thì quaàn chuùng Ba Lan ñaõ toân xöng Cha nhö moät vò Thaùnh. Hoï coi Cha nhö vò Thaùnh baûn meänh cuûa Coâng Ñoaøn Ñoaøn Keát, moät Thaùnh Töû Ñaïo vó ñaïi nhaát cuûa daân toäc Ba Lan keå töø sau Cha Maximilian Kolbe.

Trong buoåi leã an taùng, chuû tòch Coâng Ñoaøn Ñoaøn Keát nhaø maùy theùp Varsovie, moät cöïu ñaûng vieân Coäng Saûn, ñöùng caàu nguyeän beân linh cöõu Cha Jerzy. Vì nhöõng veát thöông do tra taán treân thaân theå Cha quaù thaûm khoác neân quan taøi ñöôïc ñaäy kín. Beân trong, hai baøn tay bò ñaùnh daäp naùt cuûa Cha naém chaët chuoãi Moâi Khoâi cuûa Ñöùc Thaùnh Cha taëng. Ngöôøi coâng nhaân nhaø maùy theùp caát gioïng traàm nhöng chaéc nòch hoûi: "Jurek, Cha coù nghe chaêng tieáng chuoâng töï do ngaân vang!" Nöûa trieäu giaùo só vaø toaøn daân Ba Lan ñeàu ôû beân Cha Jerzy luùc naøy.

"Xin haõy ôû laïi ñaây vôùi chuùng toâi, xem soùc chuùng toâi, con taøu cuûa Cha, "nhöõng Traùi Tim Lieân Ñôùi," ra khôi vôùi chuùng toâi treân boong moãi ngaøy -Jerzy, vò Tuyeân UÙy khaû kính cuûa chuùng toâi, xin vónh bieät Cha."

ÑÖÙC TGM PHILIPPHEÂ NGUYEÃN KIM ÑIEÀN (1921-1988)
ÑAÕ TÖÛ ÑAÏO NHÖ THEÁ NAØO ?

(Lôøi Chöùng cuûa Lm Tañeâoâ Nguyeãn Vaên Lyù, baûn boå sung ngaøy 25/2/2001)

1. Ñöùc Coá TGM Philippheâ Nguyeãn Kim Ñieàn tröôùc 1975

Ñöùc Coá TGM Ñieàn, sinh naêm 1921, nguyeân laø moät Linh muïc xuaát saéc veà ñaïo ñöùc vaø trí thöùc cuûa Giaùo phaän Saøi Goøn. Ngaøi laøm giaùo sö Tieåu chuûng vieän, roài laøm Giaùm ñoác Tieåu chuûng vieän Giaùo phaän Saøi Goøn. Ngaøi noùi vaø vieát tieáng Phaùp gaàn nhö moät nhaø trí thöùc Phaùp. Ngaøi ñaõ trôû neân moät trong nhöõng thaønh vieân ñaàu tieân cuûa Doøng Tieåu Ñeä Phuùc AÂm theo tinh thaàn cuûa Cha Charles de Foucault do Cha Reneù Voillaume thaønh laäp. Töø ñoù, Ngaøi ñaïp xích loâ ñeå möu sinh vaø gaàn guõi vôùi giôùi lao ñoäng. Naêm 1960, Ngaøi ñöôïc choïn laøm Giaùm muïc Caàn Thô. Naêm 1964, Ngaøi ñöôïc choïn laøm Giaùm quaûn Toâng Toøa Toøa TGM Hueá. Ít laâu sau Ngaøi chính thöùc laøm TGM Hueá.

Ngaøi thaùnh thieän, hieàn töø, kín ñaùo, teá nhò ñeán noãi Ngaøi laøm Giaùm muïc ôû Hueá suoát 11 naêm, tröø moät caên phoøng nhoû Ngaøi duøng ñeå nguû, coøn laïi taát caû caùc phoøng khaùc trong Toøa TGM Hueá caùch baøy bieän trang trí Ngaøi vaãn coá tình ñeå y nguyeân nhö thôøi Ñöùc TGM Pheâroâ Ngoâ Ñình Thuïc, ñeå ñôïi Ñöùc TGM Thuïc trôû veà, ngay caû caùi gheá moãi ngaøy Ngaøi quì chaàu Mình Thaùnh Chuùa caû tieáng ñoàng hoà, Ngaøi cuõng ñeå y nguyeân nhö thôøi Ñöùc TGM Thuïc vaäy. Sau 1975 Ngaøi môùi cho thay ñoåi, vì bieát chaéc chaén Ñöùc TGM Thuïc khoâng bao giôø trôû veà nöõa.

Ngaøi coù ñôøi soáng noäi taâm saâu xa, moãi ngaøy quì chieâm ngaém Mình Thaùnh Chuùa ñuû hoaëc hôn moät giôø ñoàng hoà khoâng ñoäng ñaäy, khoâng saùch vôû. Ngaøi xöng toäi ñeàu ñaën vôùi moät linh muïc ñaïo ñöùc ñang ôû höu taïi Nhaø höu döôõng giaùo phaän.

Ngaøi luoân xöû söï vôùi moïi ngöôøi caùch leã ñoä, oân toàn. Ñaëc bieät, vôùi haøng linh muïc, Ngaøi luoân toân troïng vaø thaân tình. Vôùi caùc toân giaùo baïn, Ngaøi luoân chaân thaønh kính caån. Nhoùm Höôùng Thieän Phaät giaùo, moät toå chöùc töø thieän noåi tieáng ôû Hueá luoân coi Ngaøi laø Vò Baûo Trôï Tinh Thaàn, moãi naêm ñeàu ñeán kính thaêm Ngaøi ít nhaát 4 laàn : Teát Nguyeân ñaùn, Giaùng Sinh, Phuïc Sinh vaø ngaøy Gioã cuûa Vò Boà taùt saùng laäp Phaïm Vaên Sieâu. Moãi laàn, hoï ñeàu quì laïy Ngaøi, khoâng bao giôø nhaän söï trôï giuùp vaät chaát, chæ xin Ngaøi caàu nguyeän cho vieäc töø thieän cuûa hoï maø thoâi. Ngaøi ñôõ hoï daäy, khoâng muoán hoï quì laïy nhö theá, nhöng hoï vaãn cöù laøm maõi.

Ñaëc bieät laø Ngaøi raát caån thaän ñeå Giaùo Hoäi taùch bieät khoûi chính trò theá tuïc, ñeán noãi suoát 11 naêm laøm Giaùm muïc ôû Hueá töø 1964 ñeán 1975, Ngaøi khoâng heà söû duïng moät chuyeán maùy bay naøo cuûa Khoâng löïc Vieät Nam Coäng Hoøa vaø Khoâng löïc Hoa Kyø, Ngaøi cuõng khoâng heà tieáp moät Nhaân vieân naøo cuûa Chính phuû Vieät Nam Coäng Hoøa hay Só quan cao caáp naøo taïi Toøa TGM Hueá vôùi tö caùch laø quan quyeàn phaàn ñôøi caû. Ñaàu naêm 1975, Töôùng Ngoâ Quang Tröôûng, Tö leänh Quaân Khu I, moät Vò Töôùng luùc ñoù raát coù uy tín trong cheá ñoä Saøi Goøn cuõ, muoán gaëp Ñöùc TGM Ñieàn, Ngaøi ñaõ traû lôøi : "Toâi laø nhaø tu haønh, neáu Ngaøi muoán gaëp toâi vôùi tö caùch laø moät con ngöôøi ñi tìm chaân lyù vaø bình an thì xin kính môøi Ngaøi ñeán bình thöôøng nhö moïi ngöôøi luùc naøo cuõng ñöôïc, nhöng neáu Ngaøi muoán ñeán thaêm toâi vôùi tö caùch moät Só quan cuûa Quaân löïc VNCH thì toâi khoâng ñuû tö caùch tieáp Ngaøi". Nghe traû lôøi theá, Töôùng Ngoâ Quang Tröôûng ñaõ khoâng ñeán.

Naêm 1974, Ngaøi ñi döï Thöôïng Hoäi Ñoàng Giaùm Muïc Theá Giôùi ôû Roâma, nhieàu phoùng vieân baùo chí bao vaây Ngaøi, coù ngöôøi hoûi Ngaøi : "Coù dö luaän cho raèng Coäng saûn Baéc Vieät seõ chieám ñöôïc mieàn Nam, Ngaøi nghó sao veà Coäng saûn VN" ? Ngaøi ñaõ traû lôøi raèng : "Laø Giaùm muïc Coâng giaùo, toâi khoâng bao giôø chaáp nhaän chuû nghóa coäng saûn, nhöng ngöôøi coäng saûn Vieät Nam cuõng laø ngöôøi anh em cuûa toâi". Sau ñoù, coù dö luaän cho raèng Ngaøi laø TGM "ñoû".

Ñaàu naêm 1975, Ngaøi tieân ñoaùn quaân CS Baéc Vieät theá naøo cuõng ñaùnh chieám Hueá, neân coù bí maät thaêm doø caùc Linh muïc Giaùo phaän Hueá ñeå bieát neáu quaân Baéc Vieät chieám Quaûng Trò – Thöøa Thieân, thì lieäu coù bao nhieâu Linh muïc tình nguyeän ôû laïi ñeå laøm vieäc trong cheá ñoä coäng saûn. Cuoäc thaêm doø cho keát quaû ñaùng buoàn : chæ coù 6 treân khoaûng 120 Linh muïc daùm ôû laïi vôùi CS maø thoâi.

Ngaøi töùc khaéc vaøo Saøi Goøn tìm 1 Nhaø höu cho caùc Linh muïc giaø laõo cuûa GP Hueá di taûn vaøo vaø baøn giao Hoäi Thöøa Sai VN cho Ñöùc TGM Phaoloâ Nguyeãn Vaên Bình ñeå voäi veà laïi Hueá cho kòp. Ngaøy 19.3.75 Ngaøi veà ñeán Ñaø Naüng baèng moät trong vaøi chuyeán Boeing cuoái cuøng cuûa Haøng Khoâng VN luùc ñoù. Töø Ñaø Naüng, xe cuûa Toøa TGM Hueá ñöa Ngaøi veà ñeán Hueá luùc 2 giôø saùng ngaøy 20.03.75. Ñöôïc bieát chæ coøn khoaûng hôn 6 Linh muïc thaät söï ôû laïi trong tænh Thöøa Thieân, coøn tænh Quaûng Trò thì khoâng coøn Linh muïc naøo, Ngaøi voäi nhôø ñöôøng daây ñieän thoaïi coøn laïi cuoái cuøng cuûa phoøng Tuyeân uùy Coâng giaùo ñeå goïi gaáp vaøo Saøi Goøn goïi toâi ra, laø ngöôøi ñaõ tình nguyeän theo Ngaøi ra soáng trong vuøng coäng saûn.

Toâi ñang daâng Thaùnh Leã taïi Vöôøn Xoaøi trong moät tuaàn giaûng tónh taâm taïi ñaây, nhaän ñöôïc tin Ñöùc TGM Hueá muoán toâi ra Hueá luùc 6 giôø saùng. Toâi voäi veà laïi coäng ñoaøn Thöøa Sai thu xeáp vaø ra Ñaø Naüng luùc 12 giôø tröa ngay ngaøy hoâm ñoù. Toâi chæ ra Hueá sau Ñöùc TGM Ñieàn 10 giôø ñoàng hoà, nhöng Ñeøo Ñaù Baïc ñaõ bò quaân Baéc Vieät chieám, neân töø Ñaø Naüng, toâi phaûi duøng nhieàu phöông tieän, cuoái cuøng sau 5 ñeâm vaø gaàn 6 ngaøy troïn, toâi veà ñöôïc ñeán Toøa TGM Hueá chieàu 25.03.75.

2. Ñöùc Coá TGM Philippheâ Nguyeãn Kim Ñieàn sau 1975

Saùng 26.3, quaân Baéc Vieät treo côø giaûi phoùng treân Thaønh phoá Hueá. Quaân ñoäi giaûi phoùng mieàn Nam VN thöïc chaát cuõng laø quaân Baéc Vieät thoâi, nhöng phaûi laáy côù laø quaân mieàn Nam giaûi phoùng ñeå traùnh tieáng cho Haø Noäi khoûi xaâm löôïc mieàn Nam.

Ngay ngaøy 01.04, UÛy Ban Quaân Quaûn tænh Thöøa Thieân ñaõ môøi Ñöùc TGM Ñieàn tham döï buoåi mit-tinh ñeå chaøo möøng ngaøy Hueá giaûi phoùng. Ngaøi ñaõ phaùt bieåu theo tinh thaàn tích cöïc, vui möøng vì chieán tranh chaám döùt taïi moät phaàn Ñaát Nöôùc. Sau ñoù Ngaøi ñeàu coå vuõ moïi ngöôøi vui soáng theo tinh thaàn laïc quan ñoù. Ngaøi phoå bieán taäp saùch "Toâi Vui Soáng" ñeå höôùng daãn Daân Chuùa soáng Phuùc AÂm trong hoaøn caûnh môùi moät caùch tích cöïc.

Ñeå ñeà phoøng vieäc coù theå thieáu vaéng Chuû Chaên, Ngaøi duøng naêng quyeàn ñaëc bieät, ngaøy 09-7-1975, taán phong ngay Ñöùc TGM Teâphanoâ Nguyeãn Nhö Theå laøm TGM Phoù vôùi quyeàn keá vò.

Dòp 02.09.75, Ngaøi xin ñi Haø Noäi ñeå chaøo möøng Ñöùc Hoàng Y Tieân Khôûi cuûa Giaùo Hoäi Coâng giaùo Vieät Nam : Ñöùc Hoàng Y Giuse Maria Trònh Nhö Khueâ, ñoàng thôøi ñeå 2 Vò Laõnh ñaïo gaëp nhau laàn ñaàu tieân. Treân ñöôøng ñi, Ngaøi thaêm 2 Ñöùc Giaùm muïc Gp Vinh vaø Thanh Hoùa. Taïi Haø Noäi, Ngaøi gaëp Ñöùc Giaùm muïc Baéc Ninh hieän nay laø Ñöùc Hoàng Y Giuse Maria Phaïm Ñình Tuïng. Ngaøi löu laïi Toøa Toång Giaùm muïc gaàn 2 tuaàn, gaëp Ñöùc TGM Phoù Haø Noäi, sau naày laø Hoàng Y Giuse Maria Trònh Vaên Caên, gaëp Cha Fx. Nguyeãn Vaên Sang, hieän nay laø Giaùm muïc Thaùi Bình, Toång Thö kyù HÑGMVN, gaëp Cha Toång Ñaïi dieän Troïng, hieän nay laø GM Phuï taù Haø Noäi, gaëp cha Nguyeãn Tuøng Cöông, veà sau laøm Giaùm muïc Haûi Phoøng, gaëp Cha Toâng, hieän nay laø Toång Ñaïi Dieän TGP Haø Noäi, vaø nhieàu linh muïc quan troïng khaùc. Chuyeán ñi mieàn Baéc naày giuùp Ngaøi thaáy raát roõ CSVN ñoái xöû theá naøo vôùi caùc Toân giaùo taïi VN vaø nhaát laø Giaùo hoäi Coâng giaùo VN. Veà laïi Hueá, CSVN yeâu caàu Ngaøi vieát vaø noùi laïi chuyeán ñi aáy, Ngaøi nhaát möïc töø choái. CSVN cuõng môøi toâi, Linh muïc Thö kyù cuøng ñi vôùi Ngaøi laøm nhö theá, nhöng toâi cuõng töø choái.

CSVN ñaøn aùp caùc toân giaùo caøng ngaøy caøng roõ reät, nhaát laø vieäc phaân bieät ñoái xöû caùc Tín höõu ghi roõ trong lyù lòch mình laø "coâng giaùo". Bieát bao nhieâu sinh vieân coâng giaùo khoâng theå toát nghieäp ñaïi hoïc, bao nhieâu hoïc sinh coâng giaùo khoâng theå thi vaøo ñaïi hoïc, bao nhieâu nhaân vieân bò maát vieäc laøm chæ vì mình laø coâng giaùo. Vieäc boå nhieäm, thuyeân chuyeån Linh muïc caøng ngaøy caøng khoù khaên. Giöõa naêm 1975, Ngaøi phong chöùc ñöôïc 2 linh muïc, ñaàu naêm 1976, ñöôïc 4 Linh muïc vaø sau ñoù ñaønh chòu. Maõi 18 naêm sau, naêm 1994, Ñöùc TGM Teâphanoâ Nguyeãn Nhö Theå môùi phong chöùc ñöôïc theâm 5 linh muïc khaùc.

Töø moät ngöôøi raát sôï coäng saûn, nhöng trong Ñöùc Tin vaø Ñöùc AÙi, Ñöùc TGM Ñieàn coá gaéng soáng côûi môû, haøi hoøa, tích cöïc. Nhöng daàn daàn Ngaøi nhaän thöùc roõ, CSVN thöïc söï muoán tieâu dieät caùc Toân giaùo vaø nhaát laø coâng giaùo. Naêm 1977, nhaân 2 cuoäc hoïp do UÛy ban Maët Traän Toå Quoác Vieät Nam (UBMTTQVN) toå chöùc, Ñöùc TGM Ñieàn ñaõ phaùt bieåu 2 baøi ñoøi Töï do Toân giaùo, trong ñoù Ngaøi xaùc nhaän, ngöôøi coâng giaùo bò ñoái xöû laø "coâng daân haïng hai". Toâi ñaùnh maùy ra vaø phoå bieán cho caùc Linh muïc Gp Hueá. Ít laâu sau, 2 baøi naày ñöôïc in ra khaù nhieàu ôû Saøi Goøn vaø baùo chí nöôùc ngoaøi ñaêng laïi. Cuoái thaùng 08.77, Linh muïc Hoà Vaên Quyù, Giaùm ñoác Ñaïi chuûng vieän Hueá vaø toâi bò baét, caùc toøa aùn nhaân daân cuûa caùc toå chöùc quaàn chuùng keát aùn chuùng toâi 20 naêm, nhöng naêm 1977, Vieät Nam vöøa noäp ñôn xin gia nhaäp Lieân Hieäp Quoác, neân chieàu 24.12.77, hai chuùng toâi ñöôïc ñoät ngoät thaû ra. CSVN buoäc Ñöùc TGM Hueá phaûi boå nhieäm 2 anh em chuùng toâi ñi laøm vieäc, khoâng cho ôû Nhaø Chung, nhöng khoâng ñöôïc boå nhieäm ôû thaønh phoá, giaùo xöù lôùn, ôû vuøng nuùi, ôû vuøng bieån; chæ ñöôïc ôû giaùo xöù nhoû vuøng queâ maø thoâi. Ñaàu thaùng 7. 1978, Linh muïc Augustinoâ Hoà Vaên Quí ñi Boá Lieâu, Quaûng Trò; coøn toâi ñi Ñoác Sô, gaàn Tp Hueá.

Tröôùc Giaùng Sinh 1979, CSVN duøng baïo löïc cöôõng chieám Tieåu chuûng vieän Hoan Thieän, ñuoåi 3 Linh muïc ñang daïy trong ñoù phaûi ñi laøm vieäc khaùc vaø hôn 80 chuûng sinh phaûi veà soáng vôùi gia ñình. Giaùng Sinh naêm ñoù, Ñöùc TGM Ñieàn ra leänh cho caû Giaùo phaän Hueá phaûi ñeå tang cho ñöùa con yeâu 149 tuoåi naày ñaõ bò gieát. Ngaøi noùi: "Chuûng vieän laø con maét cuûa Giaùm muïc, nay toâi ñaõ bò moùc maét roài". Caû Giaùo phaän quaù ñau loøng veà vieäc Tieåu chuûng vieän bò cöôõng chieám.

Luùc baáy giôø, CSVN khoâng muoán giaùo höõu ñi haønh höông kính Ñöùc Meï La Vang, ngaên chaän xe khaùch doïc ñöôøng, ñuoåi taát caû nhöõng ai muoán ñi La Vang xuoáng. Neân vieäc haønh höông kính Ñöùc Meï La Vang raát khoù khaên. Cha Toâma Traàn Vaên Caàu, Quaûn xöù Trí Böu phuï traùch Trung Taâm La Vang; veà sau Cha Emmanuel Nguyeãn Vinh Gioang, Quaûn xöù Dieân Sanh phuï traùch La Vang, vaø taát caû caùc Linh muïc vuøng Quaûng Trò ñaõ phaûi kieân trì ñaáu tranh baèng nhieàu caùch ñeå coù theå ñöa giaùo höõu ñeán La Vang. Dòp 15-08-1981, toâi phaûi höôùng daãn khaùch haønh höông La Vang bò chaän doïc ñöôøng, ñöùng taïi choã maø höôùng veà La Vang maø nguyeän kinh 4 laàn 4 nôi khaùc nhau, môùi coù theå khai thoâng tuyeán ñöôøng. Naêm ñoù, laàn ñaàu tieân sau 75, soá ngöôøi haønh höông La Vang leân ñeán 10 ngaøn ngöôøi. Sau ñoù, CSVN keát aùn 5 chuûng sinh töø 2 ñeán 4 naêm tuø vaø ñuoåi 5 chuûng sinh khaùc veà nhaø vì "toäïi"ù neâu söï kieän "nguyeän kinh" noùi treân trong moät vôû kòch vui nhoû. Nhaø nöôùc cho ñoù laø "tuyeân truyeàn phaûn caùch maïng".

Töø 1976, Ñöùc TGM Hueá khoâng truyeàn chöùc linh muïc ñöôïc theâm cho moät chuûng sinh naøo. Ñaïi chuûng vieän Hueá coi nhö bò ñoùng cöûa vôùi 1 Linh muïc giaùm ñoác duy nhaát. Caùc Doøng tu lieân tieáp gaëp quaù nhieàu khoù khaên. Phaûi tu chui, khaán chui, moät caùch voâ lyù vaø raát aám öùc. Caùc giaùo xöù kinh teá môùi vaø xa xoâi quaù khoù khaên môùi coù moät Thaùnh Leã dòp Giaùng Sinh, Phuïc Sinh,...

Naêm 1980, cuøng vôùi Ñöùc TGM Phoù Teâphanoâ Nguyeãn Nhö Theå, Ngaøi ñi döï buoåi hoïp ñaàu tieân cuûa HÑGMVN taïi Haø Noäi. Khi veà laïi, caû 2 Vò TGM ñeàu raát buoàn veà Böùc Thö Chung khoâng ñöôïc vöøa yù, nhöng vì muoán baøy toû tính hieäp nhaát cuûa Giaùo hoäi maø ñaønh loøng kyù chung. Thö Chung naày, haàu nhö khoâng coù Linh muïc Gp Hueá naøo ñoïc chung trong Nhaø Thôø cho giaùo höõu nghe, chæ tröø moät Linh muïc duy nhaát laø Linh muïc nay ñaõ qua ñôøi. Sau ñoù, Ngaøi ñöôïc ñi Roâma. Ñöùc Giaùo Hoaøng Gioan Phaoloâ II ñaõ goïi Ngaøi laø "TGM anh duõng", chia seû vôùi Ngaøi coâng thöùc löøng danh ñeå soáng trong cheá ñoä coäng saûn : "coäng taùc trong tình traïng luoân luoân ñeà khaùng" (collaborer en reùsistant). Trong laàn naøy, Ñöùc Toång Ñieàn cuõng hoûi Ñöùc Gioan-Phaoloâ II nghó theá naøo veà Coäng saûn. Ñöùc Thaùnh Cha chæ traû lôøi caùch ñôn giaûn baèng tieáng Phaùp: "Mensonge! Rien que mensonge!" (Doái traù! Toaøn laø doái traù!)

Naêm 1983, CSVN keát aùn toâi 10 naêm tuø ôû vaø 4 naêm tuø quaûn cheá roài ñöa toâi ra Thanh Hoùa. CSVN laïi baét Linh muïc Leâ Thanh Hoaøng, keát aùn 3 naêm, nhöng phaûi ôû 5 naêm.

Ngaøi laëp ñi laëp laïi nhieàu laàn, taïi nhieàu nôi : VN chöa coù töï do toân giaùo thöïc söï. Nhieàu laàn, Ngaøi vieát thö cho Hoäi Ñoàng Giaùm muïc Vieät Nam vaø Linh muïc Nguyeãn Höõu Vònh, Chuû tòch UÛy Ban Ñoaøn Keát Coâng Giaùo (UBÑKCG) chöùng minh raèng Giaùo Hoäi Coâng giaùo VN ñang bò baùch haïi thöïc söï ; vaø GHCGVN ñaõ coù Hoäi Ñoàng Giaùm muïc VN laø cô quan chính thöùc ñeå ñieàu haønh sinh hoaït Giaùo hoäi, lieân laïc vôùi Chính quyeàn Coäng saûn, khoâng caàn coù theâm moät UÛy ban naøo heát. Neáu UBÑKCG hoaït ñoäng thì UB aáy cao hôn HÑGMVN, taïo neân söï baát hôïp lyù trong Giaùo hoäi. (Taïi nhieàu giaùo phaän, vieäc thuyeân chuyeån, boå nhieäm linh muïc, vieäc du hoïc vaø du lòch nöôùc ngoaøi do UBÑKCG naày leøo laùi, saép ñaët). Ngaøi vieát : "Ai khoâng ñi qua cöûa maø vaøo chuoàng chieân, nhöng treøo qua loái khaùc maø vaøo, ngöôøi aáy laø keû troäm, keû cöôùp" (Ga 10,1).

Ngaøi phaûi tìm caùch chuyeån caùc taøi lieäu aáy ra nöôùc ngoaøi. Vì theá, Ngaøi ñaõ bò CSVN gaây ra bao nhieâu ñau khoå. Raát tieác, hieän nay taát caû caùc taøi lieäu naày coù leõ ñaõ bò moät Linh muïc cuûa Toøa TGM Hueá thieâu huûy naêm 1994 (ñaønh phaûi daáu teân cho Linh muïc aáy). Khi ñoù, coù moät Nöõ tu thaáy vaø bieát, khoùc loùc xin ñöøng laøm nhö theá, nhöng Linh muïc naày vaãn khoâng nghe, vì cho raèng nhöõng taøi lieäu aáy khoâng phuø hôïp vaø coù haïi (?!). Toâi chöa theå coù ñuû ñieàu kieän kieåm chöùng luùc naày ñöôïc. Hi voïng vaãn coù ai ñoù treân traùi ñaát naày coøn caát giöõ ñöôïc.

Linh muïc Nguyeãn Höõu Giaûi nhieät tình choáng ñoái vieäc thaønh laäp UBÑKCG cuõng nhö ñaõ khöôùc töø giao noäp cho nhaø nöôùc giaáy tôø Tieåu Chuûng vieän Hoan Thieän (nay nhaø nöôùc ñaõ cöôùp laáy vaø bieán thaønh tröôøng Nguyeãn Chí Dieãu, ôû 11, Ñoáng Ña Hueá) neân ngaøy 26.11.1983, Linh muïc Giaûi bò baét, bò ôû traïi taäp trung ñeán cuoái 1989 môùi ñöôïc thaû, duø khoâng coù toäi gì. Nhieàu Linh muïc, Tu só khaùc bò trieäu taäp laøm vieäc raát caêng thaúng. Ñöùc TGM Ñieàn caøng ñau buoàn.

Roài Lm Pheâroâ Traàn Vaên Quí, Thö kyù cuûa Ngaøi bò baét vaø bò quaûn cheá. Veà sau bò cöôõng böùc ñöa ñi giaùo xöù Buoàng Taèm, moät giaùo xöù nhoû taän thöôïng nguoàn soâng Höông, nhöng Linh muïc Quí phaûn ñoái vaø boû vaøo Saøo Goøn hoïc theâm tin hoïc vaø ngoaïi ngöõ. Naêm 1995, Lm Quí ñöôïc boå nhieäm laøm Quaûn xöù Phöôøng Ñuùc vaø Nguyeät Bieàu.

Ñöùc TGM Ñieàn ñaõ noùi moät caâu raát thôøi danh : "Xöa nay ñaõ coù nhieàu Giaùm muïc, Linh muïc, Tu só, Giaùo daân ñaõ cheát vì Ñaïo, nhöng ñaõ coù maáy ai daùm cheát vì quyeàn con ngöôøi ?"

3. Ñöùc Coá TGM Philippheâ Nguyeãn Kim Ñieàn ñaõ Töû Ñaïo theá naøo ?

Naêm 1975, Ñöùc TGM Ñieàn khoâng heà bò moät beänh naøo, chæ thænh thoaûng bò caûm laïnh. Nhöng chòu quaù nhieàu phieàn toaùi do CSVN gaây ra nhö bò eùp buoäc kyù giaáy trao cho CSVN söû duïng haàu heát caùc cô sôû giaùo duïc vaø töø thieän cuûa Giaùo phaän, bò trieäu taäp laøm vieäc suoát hôn 100 ngaøy, suoát ngaøy bò nghe nhöõng lôøi thoùa maï, bò buoäc vieát caùc lôøi khai, bò buoäc aên naên saùm hoái vì ñaõ ñaáu tranh caùc quyeàn lôïi chính ñaùng cuûa Giaùo Hoäi, bò buoäc toá caùo cheâ bai caùc Linh muïc, Tu só con caùi cuûa mình, khoâng theå truyeàn chöùc Linh muïc cho caùc chuûng sinh ñaõ hoïc xong töø laâu, khoâng theå boå nhieäm caùc Linh muïc, coù thôøi gian khoâng theå ñi cöû haønh Nhieäm tích Theâm söùc trong giaùo phaän, neân töø 1981, Ngaøi bò beänh nhoài maùu cô tim, thænh thoaûng tim ngöøng ñaäp vaøi giaây, cao huyeát aùp, xô cöùng ñoäng maïch, suy thaän, coät soáng vaø ñaùi ñöôøng, moãi thöù moät ít, nhöng chöa coù beänh naøo naëng ñeán noãi gaây ra caùi cheát ñoät ngoät.

Ñöùc TGM Ñieàn qua ñôøi ngaøy 08-06-1988, luùc baáy giôø toâi ñang ôû traïi giam Nam Haø, Haø Nam Ninh. Khoaûng 1 tuaàn sau ñoù, toâi chæ bieát tin Ngaøi qua ñôøi qua nhaät baùo Nhaân daân. Caùc ñieän tín vaø caùc thö thaân nhaân (nay coøn soáng vaø taïm daáu teân) vieát baùo tin cho toâi Ngaøi qua ñôøi ñeàu khoâng ñeán tay toâi.

Cuoái naêm 1992, toâi ra khoûi tuø. Nghe nhieàu ngöôøi baøn taùn veà caùi cheát "ñaày bí aån" cuûa Ñöùc TGM Ñieàn vaø veà caùc "ôn laï" maø nhieàu ngöôøi ñaõ xin ñöôïc nhôø caàu nguyeän vôùi Ngaøi. Toâi quì tröôùc moä Ngaøi caàu nguyeän raát laâu raèng : "Neáu vieäc laøm saùng toû nguyeân nhaân caùi cheát cuûa Ñöùc Toång laøm saùng danh Chuùa vaø coù lôïi cho Hoäi Thaùnh CGVN, thì xin Ñöùc Toång caàu baàu cuøng Chuùa phuø trôï cho con ñuû ñieàu kieän laøm xong vieäc quaù khoù khaên naày". Sau ñoù, toâi baét ñaàu aâm thaàm tieán haønh ñieàu tra. Sau ñaây laø keát quaû böôùc ñaàu. Kính xin moïi ngöôøi boå sung ñaày ñuû hôn :

Cuoái thaùng 05-1988, Ngaøi xin vaøo ñieàu trò taïi beänh vieän Nguyeãn Traõi, sao cho taïm oån ñònh ñeå coù theå ñi Roâma. Ngaøi raát noân noùng ñi Roâma ñeå baùo caùo veà Ñöùc TGM Phoù maø Ngaøi ñònh ñaët, veà Ñöùc GM Phuï taù Giacoâbeâ Leâ Vaên Maãn maø Ngaøi ñaõ taán phong "bí maät" vaø veà GHCGVN, veà GP Hueá. Coù 2 baùc só quen saên soùc, 1 baùc só ôû ñöôøng Söông Nguyeät AÙnh, gaàn Nhaø thôø Chôï Ñuõi vaø moät baùc só baïn cuûa baùc só naày. Theo hoï, Ñöùc TGM bò ung thö ñöôøng tieåu, khoâng theå chöõa.

Ngaøi coù bò nhoå 2 raêng : 1 raêng vaøng vaø moät raêng khoân, coù ñem 2 raêng aáy ñeán 42 Tuù Xöông nhôø em ruoät cuûa Nha só Phaïm Thò Thaân khaùm. Coâ Y taù ôû phoøng khaùm naày coù quen coâ Bích Hoàng. Coâ Nguyeãn Thò Kim Anh 12A Tröông Quoác Dung, P.10 Phuù Nhuaän ÑT 08. 8350482 – 08.8449472 quen bieát coâ Bích Hoàng, Thò Ngheø, thuoäc Tu hoäi Trôï Taù Toâng Ñoà, ngöôøi saên soùc Ñöùc Toång vaøo nhöõng giôø cuoái. Hai Lm Stanislaoâ Nguyeãn Ñöùc Veä – vaø Gioakim Leâ Thanh Hoaøng ñi theo Ñöùc TGM Ñieàn ñeå saên soùc Ngaøi bieát coâ Hoàng naày.

Khoâng bieát coù söï gôïi yù cuûa CSVN hay khoâng, nhöng cho duø coù, thì cuõng chæ vì chaân tình vaø ngay tình, coù hai Ñöùc Giaùm muïc (taïm thôøi xin daáu teân) thaêm Ngaøi hai laàn khaùc nhau taïi beänh vieän Nguyeãn Traõi, khuyeân Ngaøi xin vaøo beänh vieän Chôï Raãy ñeå coù theå xeùt nghieäm laøm hoà sô xin ñi nöôùc ngoaøi chöõa beänh vì theo hai Ñöùc Giaùm muïc naày cho bieát, treân nguyeân taéc CQ CSVN ñaõ ñoàng yù. Hai Ñöùc GM naày coøn cam ñoan laø CSVN khoâng ñeán noãi duøng thuû ñoaïn gì ñaâu (?!). Ngaøi nghe lôøi vaø xin chuyeån qua beänh vieän Chôï Raãy ñaàu thaùng 06.1988, muïc ñích laø ñeå ñöôïc khaùm nghieäm tröôùc khi leân maùy bay ñi Roâma. Taïi ñaây, caùc baùc só cho raèng beänh Ngaøi quaù naëng, khoâng chöõa ñöôïc. Coù moät laàn, ñau ñôùn quaù, Ngaøi baám chuoâng goïi 2 Cha Veä – Hoaøng ñöa Ngaøi veà, vì khoâng chöõa ñöôïc, nhöng sau ñoù, coù moät ñieän tín baùo : Nhaø Nöôùc ñaõ cho ñi chöõa beänh nöôùc ngoaøi, giaáy tôø ñaõ xong. Toøa Thaùnh ñaõ baèng loøng taøi trôï moïi phí toån. Ngaøi raát möøng, vui, aên heát moät toâ xuùp, nhöng bí tieåu.

CSVN töø Hueá ñaõ vaøo Saøi Goøn theo doõi Ngaøi sít sao vaø tham gia chæ ñaïo caùc keá hoaïch. Toâi coù theå neâu teân cuûa moät só quan coâng an CS lo vieäc naày hieän nay ñang coâng taùc taïi Hueá.

Saùng 6-6-1988, caû 2 Linh muïc Hueá Veä vaø Hoaøng theo chaêm soùc Ngaøi ñeàu vaéng maët. Ngaøi coù ngöôøi em ruoät laø Nguyeãn Thò Thuûy, Nöõ tu Doøng Meán Thaùnh Giaù Chôï Quaùn (quen goïi laø Dì Saùu) thöôøng tröïc beân caïnh Ngaøi raát chu ñaùo, caån thaän, khoâng ñeå Ngaøi uoáng thuoác gì maø khoâng kieåm tra chaët cheõ. Nhieàu Nöõ tu Hueá xin ñöôïc vinh döï chia seû gaùnh naëng tuùc tröïc chaêm soùc Ngaøi. Saùng hoâm ñoù, Nöõ tu Nguyeãn Thò Quí, Doøng Con Ñöùc Meï Voâ Nhieãm Hueá, xin pheùp thay Nöõ tu Thuûy ñeå ñöôïc saên soùc Ngaøi. Baø Thuûy khoâng chòu, hai ngöôøi daèng co nhau, neân Ñöùc Toång noùi : "Thoâi em ñeå cho ngöôøi ta saên soùc moät laùt, em veà nghæ ngôi ñoâi chuùt". Lôïi duïng choã sô hôû naày, khoaûng töø 10 giôø ñeán 11 giôø ngaøy 06–06-1986, moät coâ y taù ñeán trao cho Ngaøi moät naém thuoác. Ngaøi hoûi coâ y taù : "Coâ cho toâi uoáng thuoác gì vaäy ?". Coâ traû lôøi raát coäc caèn loã maõng : "Nhieäm vuï cuûa oâng laø phaûi uoáng nhöõng gì chuùng toâi ñieàu trò oâng, khoâng ñöôïc hoûi loâi thoâi gì caû". Ngaøi raát phaân vaân. Cuoái cuøng Ngaøi baèng loøng uoáng. Uoáng xong, Ngaøi caûm thaáy raát ñau ñôùn. Ngaøi hoûi coâ y taù : "Coâ bieát toâi maáy giôø nöõa thì cheát khoâng ?". Coâ y taù baáy giôø môùi hoát hoaûng vaø run sôï traû lôøi :"Con laïy cuï, xin cuï tha loãi cho con. Vieäc naày laø do caáp treân." Ñöùc Toång traû lôøi : "Khoâng nhöõng toâi tha loãi cho coâ maø thoâi, toâi coøn tha thöù cho caû caáp treân sai coâ laøm, toâi tha thöù heát". Sau ñoù, thaáy dì Saùu vaøo, Ngaøi noùi vôùi Dì Saùu : "Cheùn ñaéng Chuùa trao anh ñaõ uoáng xong. Xin troïn theo yù Chuùa". Dì Saùu baùo cho coâ y taù bieát Ngaøi ñau ñôùn laém. Khoaûng 12 giôø 30 tröa, coâ y taù aáy trôû laïi cho Ngaøi uoáng moät lieàu thuoác khaùc. Sau ñoù Ngaøi bò tieâu chaûy lieân tuïc cho ñeán cheát, khoâng caàm laïi ñöôïc. Caùc nhaân chöùng hieän nay ñeàu coøn soáng, moät soá Nöõ tu caàn taïm daáu teân moät thôøi gian.

Khoaûng 13 giôø ngaøy 8-6-1988, Ngaøi baám chuoâng goïi caáp cöùu, nhöng khoâng coù ai ñeán caû. Vaøi phuùt sau, Ngaøi qua ñôøi taïi phoøng Ngaøi naèm ñieàu trò beänh, phoøng naày nay ñaõ thay ñoåi soá (luùc ñoù, ngöôøi thaân khoâng ai nhôù soá phoøng), chæ nhôù ôû taàng laàu thöù 9, beänh vieän Chôï Raãy, Saøi Goøn, luùc aáy chæ coù Dì Saùu beân caïnh.

Vì vuï vieäc coù nhieàu aùm muoäi, luùc Ñöùc TGM Ñieàn qua ñôøi xong, moâi mieäng Ngaøi tím baàm, 2 tay cuõng tím thaãm, neân coù moät nöõ tu kín ñaùo theo doõi coâ y taù ñaõ cho Ngaøi uoáng thuoác, ñaõ ñi theo coâ vaø nghe ñöôïc caâu noùi raát quan troïng naày cuûa coâ y taù khi coâ goïi ñieän thoaïi cho caáp treân : "Vuï vieäc ñaõ hoaøn thaønh". Nöõ tu aáy nay coøn soáng ôû Hueá.

Vì muoán ñöa ra Hueá, beänh vieän ñaõ moå boä ruoät cuûa Ngaøi. Boä ruoät naùt baày nhaày khaùc thöôøng. Moät baùc só teân Bình, beänh vieän Chôï Raãy trao cho thaân nhaân, vaø ñeà nghò khoâng neân ñöa veà nhaø nöõa. Luùc ñoù, caùc thaân nhaân quaù ñau loøng, khoâng ai coøn bình tónh ñeå nhaän laõnh caû. Beänh vieän ñaõ ñem choân, nay chöa tìm ra daáu veát. Thaät laø ñaùng tieác.

Sau ñoù, coâ y taù aáy thanh minh raèng coâ khoâng bieát Vò maø coâ cho uoáng thuoác laø ai, vaø coâ ñaõ xin loãi thaân nhaân. Coâ ñöôïc göûi ñi du hoïc ngay taïi Coäng Hoøa Daân Chuû Ñöùc (Ñoâng Ñöùc) theo thôøi haïn laø seõ trôû veà Vieät Nam thaùng 3-1995. Khoâng roõ nay ñang ôû ñaâu.

Xaùc Ngaøi ñöôïc ñöa veà Toøa TGM Saøi Goøn.

Tin töùc veà caùi cheát cuûa Ngaøi bò böng bít. Taát caû caùc ñöôøng ñieän thoaïi goïi ra Hueá ñeàu bò caét. Luùc baáy giôø chöa coù FAX, chöa coù E-mail. Noäi boä Giaùo hoäi khoâng ai coù ñieän thoaïi di ñoäng. Vaø taát caû caùc ñieän tín khaån göûi ra Hueá ñeàu khoâng ñöôïc trao, chæ mang ñeán cho Toøa TGM Hueá caû moät choàng daøy sau khi ñaõ an taùng Ngaøi. Cho ñeán noãi, Giaùo phaän Hueá ñaõ thaønh laäp moät phaùi ñoaøn vaøo Saøi Goøn goàm taát caû caùc Linh muïc Quaûn haït ñeå thaêm vieáng vaø tieãn ñöa Ñöùc Toång ñi Roâma. Ñau ñôùn thay, khi phaùi ñoaøn aáy leân xe taïi Hueá saùng 09-8 ñeå ñi thaêm Ngaøi thì thöïc ra Ngaøi ñaõ cheát hoâm tröôùc roài maø vaãn chöa bieát ! Khi phaùi ñoaøn Gp Hueá vaøo ñeán Toøa TGM Saøi Goøn, hoûi Ñöùc Toång Hueá ôû ñaâu ? Nhaân vieân chæ 1 phoøng, Gp Hueá töôûng Ñöùc Toång coøn soáng, khoâng ngôø nhaân vieân chæ phoøng ñang quaøn xaùc Ngaøi ! Caùc linh muïc Gp Hueá taïi Hueá chæ bieát tin nhôø Radio Veritas, Philippines. Sau ñoù môùi toå chöùc ñeå ñöa xaùc Ngaøi veà Hueá. Nhaø Nöôùc gaây raát nhieàu trôû ngaïi ñeå vieäc ñöa xaùc Ngaøi veà Hueá bò chaäm laïi. Daàu vaäy, giaùo daân GP Hueá quaù thöông tieác Ngaøi ñaõ ñoùn tieáp xaùc Ngaøi raát troïng theå. Coù coâng an kín ñaùo thaùp tuøng baùm saùt, coù nhaân vieân quay phim cuûa CSVN quay phim ñaày ñuû.

Xaùc Ngaøi ñöôïc lieäm trong hoøm boïc keõm, phaàn maët coù loàng kính ñeå thaáy ñöôïc maët. Moâi ngaøi tím baàm, muõi tröông sình bong boùng maùu, laøm cho giaùo daân thaéc maéc; maëc duø ñaõ ñöôïc ñieåm trang kyõ löôõng, nhöng moâi Ngaøi vaãn tím baàm. Ñoaøn xe tang chôû thi haøi Ñöùc Toång Giaùm muïc veà Toaø Giaùm Muïc Hueá luùc 21 giôø 30, ngaøy 13 thaùng 06, vaø saùng 14-06 ñöôïc ñöa leân an vò taïi Nhaø Thôø Chính Toøa Phuû Cam ñeå tín höõu vaø quan khaùch kính vieáng Ngaøi suoát ngaøy ñeâm. Toái 14-06, vì maët Ngaøi bieán daïng khaùc thöôøng, neân ban taåm lieäm ñaõ ñaäy naép hoøm goã che maët Ngaøi laïi. Saùng 15-6, Thaùnh Leã Ñoàng teá an taùng troïng theå do Ñöùc TGM Phaoloâ Nguyeãn Vaên Bình, TGM Saøi Goøn chuû teá cuøng vôùi haàu heát caùc Ñöùc Giaùm muïc trong HÑGMVN vaø raát ñoâng caùc linh muïc caùc giaùo phaän cuûa 3 giaùo tænh vaø cuûa giaùo phaän Hueá. Vì soá giaùo höõu quaù ñoâng, neân maõi ñeán toái15-06 môùi haï huyeät ñöôïc, roài ban taåm lieäm ñaõ khoan 5 loã quanh hoøm keõm ñeå deã phaân huûy vaø an taùng Ngaøi taïi phía traùi Cung Thaùnh Nhaø Thôø Phuû Cam.

Linh muïc Phaoloâ Nguyeãn Kim Bính, Haït tröôûng Thaønh phoá Hueá, Chaùnh sôû Nhaø Thôø Chính Toøa Phuû Cam trang hoaøng moä Ngaøi raát loäng laãy nhö moä moät Vò Thaùnh Töû Ñaïo. Sau ñoù, phaùi ñoaøn Toøa Thaùnh thaêm Nhaø Thôø Phuû Cam, thaáy vaäy coù yù kieán raèng : khoâng neân ñi tröôùc yù kieán cuûa Toøa Thaùnh, neân Lm Kim Bính ñaõ trang hoaøng ñôn giaûn nhö hieän nay : phaàn moä saùt vôùi neàn Nhaø Thôø, beân treân coù moät taám ñaù caåm thaïch ñen, coù khaéc vaøi doøng veà Ngaøi.

Dì Saùu, em ruoät Ngaøi laø Nöõ tu Meán Thaùnh Giaù Chôï Quaùn, 118 Traàn Bình Troïng, Q. 5, Saøi Goøn. ÑT 08. 8350482. Nay ôû Nhaø Höu döôõng Doøng MTG Chôï Quaùn, 30/1 aáp Truoâng Tre, xaõ Linh Xuaân, Thuû Ñöùc, Saøi Goøn. ÑT 08. 8964116.

Coøn coâ y taù ñaõ cho Ngaøi uoáng thuoác laø nhaân vieân cuõ cuûa NBS Döông Quyønh Hoa, hoân theâ cuûa BS Traàn Vaên Thoï, 117 CM 1-11 cuõ, nay laø 1 cô quan Nhaø nöôùc. Coâ coù laøm vieäc cho BS Nguyeãn Vaên Thoï, 99 Voõ Taùnh, gaàn coång xe löûa soá 6, ñoái dieän vôùi Nhaø thôø Cô Ñoác Phuïc Laâm. Coâ coù 1 ngöôøi baïn coâng giaùo, ñaõ troï hoïc ôû 40/5 Ngoâ Tuøng Chaâu, Gia Ñònh, ñoái dieän vôùi phoøng maïch baùc só Hoaøng Vaên Ñöùc, khoa tröôûng Y khoa Minh Ñöùc. Lm Ñoã Quang Bieân, daïy tröôøng Trí Ñöùc do Lm Nguyeãn Vaên Ngaø laøm hieäu tröôûng, Lm Nguyeãn Vaên Hoøa (nay laø GM Nha Trang vaø ñaõ ñöôïc boå nhieäm TGM Phoù Haø Noäi) laøm hieäu phoù, bieát anh naày, anh hieän ôû Ñaø Laït.

4. Keát luaän :

Lieàu thuoác Ngaøi bò buoäc uoáng saùng 6-6 laø lieàu thuoác ñoäc. Lieàu thuoác Ngaøi bò uoáng sau tröa ngaøy 6-6 laø lieàu thuoác xoå ñeå giuùp taåy bôùt caùc daáu veát chaát ñoäc trong ruoät, taïo neân côn tieâu chaûy cho ñeán ngaøy 8-6 maø beänh vieän coá tình khoâng cho caàm laïi, maëc duø Chôï Raãy laø moät beänh vieän lôùn nhaát nhì ôû Saøi Goøn. Boä ruoät naùt baày nhaày khaùc thöôøng ; mieäng Ngaøi tím baàm, hai baøn tay Ngaøi cuõng bò baàm tím, 2 hoác maét traùi vaø phaûi ñeàu bò tím baàm vaø coù 2 bong boùng maùu ñen saãm raát lôùn taïi 2 loã muõi, vôõ roài laïi hieän, laøm göông maët Ngaøi bieán dò khaùc thöôøng, khieán toái 14-6 moät giaùo höõu trong ban taåm lieäm (nay coøn soáng, nhöng taïm daáu teân) phaûi xin Lm Nguyeãn Kim Bính cho pheùp ñaäy naép hoøm goã beân ngoaøi hoøm keõm, khoâng ñeå khaùch ñeán vieáng thaáy maët Ngaøi nöõa, vì quaù ñau loøng vaø khoù nhìn. Keøm theo nhöõng dieãn bieán chung quanh vieäc Ngaøi bò buoäc uoáng thuoác saùng 06-06 noùi treân, caùc ñieàu naày khoâng phaûi laø nhöõng baèng chöùng Ngaøi ñaõ thöïc söï bò ngoä ñoäc sao ?

Sau ñaùm tang Ñöùc TGM Ñieàn, Coâng an tænh Bình Trò Thieân ñeán taän traïi giam Bình Ñieàn, Thöøa Thieân, gaëp Linh muïc Pheâroâ Nguyeãn Höõu Giaûi nguyeân moät buoåi saùng, keå laïi caùi cheát vaø ñaùm tang Ngaøi, thanh minh veà vieäc CSVN khoâng heà ñaàu ñoäc Ngaøi vaø daën : "Khi ñöôïc töï do, anh ñöøng coù tin lôøi ñoàn aáy". Sau ñoù, Caùn boä Giaùo duïc traïi giam laïi gaëp Lm Giaûi theâm moät buoåi thanh minh raèng Ñöùc TGM Ñieàn khoâng heà bò truùng ñoäc, khuyeân neân bieát giaûi thích laïi cho daân. Naêm 1989, khi thaû Lm Giaûi ra khoûi tuø, CSVN laïi noùi vôùi Lm Giaûi raèng : "CQ khoâng ñaàu ñoäc TGM Ñieàn". Taïi sao CSVN laïi phaûi maát coâng thanh minh nhieàu laàn vaát vaû nhö theá vaø taïi sao laïi töï buoät mieäng phaûi thanh minh moät ñieàu khoâng ai chaát vaán caû ?

Trong Tuyeân ngoân 24-11-1994, toâi ghi roõ : "Ñöùc TGM Ñieàn ñaõ khoå vì ñaïo vaø ñaõ cheát vì ñaïo", maø CSVN trong suoát 5 tuaàn laøm vieäc lieân tieáp, khoâng heà daùm ñaû ñoäng gì ñeán chuyeän aáy. Vì söï thöïc laø theá.

Chaéc chaén moät ñieàu, keå caû cho duø chöa ñöa ra baèng chöùng khoa hoïc 100 % Ngaøi ñaõ bò cho uoáng thuoác ñoäc ñi nöõa, vì moät ñaøng boä ruoät Ngaøi chöa tìm ñöôïc, moät ñaøng vieäc khai quaät moä Ñöùc Coá TGM Ñieàn leân laø ñieàu chöa thaät söï caàn thieát phaûi laøm trong luùc naày, thì vieäc Ngaøi suoát 13 naêm lieân tieáp chòu khoå vì Giaùo hoäi töø 1975 ñeán khi cheát (1988), cuõng ñuû cho moïi ngöôøi thaønh taâm ngay thaúng xaùc nhaän Ngaøi ÑAÕ CHEÁT VÌ ÑAÏO roài.

Ngaøy 26.12.2000, Leã Thaùnh Teâphanoâ Töû Ñaïo tieân khôûi, toâi naèm saáp treân moä Ngaøi, khoùc raát nhieàu vaø caàu nguyeän thieát tha khaù laâu giôø, xin Ngaøi phuø trôï cho coâng vieäc ñaáu tranh töï do toân giaùo cuûa moät nhoùm linh muïc Hueá vaø toâi ñöôïc thaønh coâng theo yù Chuùa. Toâi xin Ngaøi caàu baøu cuøng Chuùa cho toâi moät daáu chæ töø trôøi trong ngaøy hoâm ñoù. Vaø toâi ñaõ ñöôïc nhaän lôøi mau leï ngay saùng hoâm ñoù.

Hieän nay, haèng ngaøy vaãn coù giaùo höõu thöôøng xuyeân ñeán kính vieáng, quyø caàu nguyeän tröôùc moä Ngaøi. Ñoái vôùi ña soá Tín höõu Gp Hueá, Ñöùc coá TGM Ñieàn laø moät Vò Thaùnh Töû Ñaïo. Trong Soå Tang cuûa Ñöùc Coá TGM taïi Nhaø Xöù Nhaø Thôø Chính Toøa Phuû Cam, raát nhieàu ngöôøi vieát nhöõng caâu raát yù nghóa. Ñaëc bieät laø ngay khi ra khoûi tuø, tröôùc khi thaêm vieáng baát cöù ai, tröôùc heát, Lm Nguyeãn Höõu Giaûi ñaõ ñeán kính vieáng moä Ñöùc TGM, vaø ghi vaøo Soå Tang naày : "Xin Chuùa cho chuùng con ñöôïc duy trì maõi phong caùch Philippheâ Nguyeãn Kim Ñieàn".

Ñieàu cuoái cuøng, chuùng toâi muoán xin löu yù Quyù Vò: trong haøng nguõ giaùm muïc vaø linh muïc Vieät Nam thuoäc theá kyû 20 coøn nhieàu caùi cheát bí aån, chaúng haïn caùi cheát cuûa Ñöùc Cha Pheâroâ Maria Phaïm Ngoïc Chi (1909-1988), Giaùm muïc chính giaùo phaän Ñaø Naüng; Ñöùc Cha Giuse Phan Vaên Hoa (1922-1987), Giaùm muïc phoù giaùo phaän Quy Nhôn; cha Anreâ Buøi Quang Tòch (1895-1977), tu só doøng Phöôùc Sôn; cha G.B. Nguyeãn Phuùc Böûu Ñoàng (1912-1969), quaûn xöù An Truyeàn (vaø coøn raát nhieàu vò khaùc chuùng toâi khoâng ñöôïc bieát)... Chuùng ta, ñaëc bieät laø nhöõng ai thaân caän vaø hieåu roõ caùc ngaøi, haõy moät laàn toû ra can ñaûm töôøng thuaät laïi cuoäc soáng vaø caùi cheát cuûa caùc ngaøi ñeå toân vinh caùc vò töû ñaïo môùi naøy cuûa Giaùo Hoäi Vieät Nam theá kyû 20.

muïc luïc

Lòch söû Phong traøo Ñaïi keát

BAO CAÛNH XAÂU XEÙ

Neáu Kitoâ giaùo ñaõ khoâng ngöøng bò xaùo troän töø nguyeân thuûy bôûi nhieàu tranh chaáp phaûn khaùng (thöôøng mang tính chaát giaùo thuyeát), gaây neân laém ly khai vaø ñoaïn tuyeät, thì ngöôøi ta coù theå noùi raèng: töø ñaàu theá kyû 20, moät chuyeån ñoäng traùi ngöôïc ñaõ xaûy ra.

Cuøng vôùi Giaùo Hoäi Coâng giaùo, nay bao goàm 55-60% kitoâ höõu toaøn theá giôùi, ba ñaïi gia ñình Giaùo hoäi khaùc hieän laøm neân ñaïo Kitoâ:

· Caùc Giaùo hoäi tieàn Canxeâñoânia (Eglises preùchalceùdoniennes) hay coøn goïi laø caùc Giaùo hoäi Nhaát tính (monophysites), taùch khoûi thaân mình chung naêm 451 khi Coâng ñoàng Canxeâñoânia ñònh tín Ñöùc Kitoâ nhö tham döï thaàn tính vaø nhaân tính ñoàng thôøi, trong khi caùc Giaùo hoäi naøy coâng nhaän Ngöôøi chæ coù thaàn tính thoâi. Ñaây laø Giaùo hoäi Coáp (Copte) ôû EÂthioâpia vaø Ai caäp, Giaùo hoäi AÙcmeâni, Giaùo hoäi Syri-Giacoâbít;

· Caùc Giaùo hoäi Chính thoáng, taùch khoûi Roâma trong cuoäc Ñaïi ly giaùo Ñoâng phöông naêm 1054 vì nhieàu lyù do. Bò traàm troïng theâm bôûi nhöõng khaùc bieät veà vaên hoùa, naõo traïng, truyeàn thoáng, caùc lyù do naøy thöïc ra laø vì töø choái öu theá cuûa Roâma hôn laø vì nhöõng baát ñoàng giaùo lyù cô baûn.

· Caùc Giaùo hoäi Caûi caùch, taùch khoûi Roâma theá kyû 16 nhaân cuoäc khuûng hoaûng gaây neân bôûi tình traïng cuûa Giaùo Hoäi ñöông thôøi; cuoäc khuûng hoaûng naøy laäp töùc mang moät tính chaát giaùo lyù raát cô baûn, daãu khaùc nhau töø khuynh höôùng naøy sang khuynh höôùng khaùc. Töø cuoäc Caûi caùch naøy phaùt sinh ba nhaùnh raát ñaëc tröng: Lutheâroâ giaùo, Calvinoâ giaùo vaø Anh giaùo. Nhöng roài chính caùc nguyeân lyù cuûa ñöùc tin Tin laønh ñaõ goùp phaàn laøm naåy nôû raát nhieàu traøo löu, caùc traøo löu naøy laïi khai sinh raát nhieàu Giaùo hoäi: Tröôûng taåy (Baptistes), Nguõ tuaàn (Pentecoâtistes), Huynh ñeä (Quakers), Giaùm lyù (Meùthodistes)...

NHÖÕNG COÁ GAÉNG XÍCH LAÏI GAÀN NHAU GIÖÕA ÑOÂNG VAØ TAÂY

Giaùo hoäi Coâng giaùo seõ chaúng bao giôø maát hy voïng taùi laäp hieäp nhaát vôùi caùc Giaùo hoäi ñoâng phöông ly khai (Tieàn-canxeâñoânia vaø Chính thoáng), vì nhöõng khaùc bieät giaùo lyù vôùi caùc Giaùo hoäi naøy noùi chung khoâng saâu ñaäm baèng vôùi caùc Giaùo hoäi Caûi caùch (ngoaïi tröø Anh giaùo). Vaø thöïc teá, trong nhieàu giai ñoaïn lòch söû, laém coá gaéng giao haûo ñaõ ñöôïc thöïc hieän giöõa Constantinople vaø Roâma, nhöng luoân thaát baïi. Ngöôïc laïi, nhieàu phaàn khaùc nhau trong caùc Giaùo hoäi ñoâng phöông ñaõ laàn löôït trôû veà vôùi Giaùo hoäi Roâma ñoàng thôøi vaãn giöõ caùc truyeàn thoáng, phuïng vuï vaø kyû luaät cuûa hoï (linh muïc keát hoân chaúng haïn); hoï laøm thaønh nhoùm maø ngöôøi ta goïi laø caùc Giaùo hoäi Quy nhaát (Eglises uniates: Slaves hieäp nhaát, Hy laïp vaø Menkít coâng giaùo, Canñeâ coâng giaùo, Coáp coâng giaùo, AÙcmeâni coâng giaùo, Syri-giacoâbít coâng giaùo v.v...). Nhöõng cuoäc trôû veà naøy, phaàn nhieàu laø thieåu soá so vôùi caùc Giaùo hoäi hoï töø ñoù phaùt xuaát, thöôøng goùp phaàn laøm cöùng raén baàu khí caùc quan heä giöõa nhöõng Giaùo hoäi naøy vôùi Roâma. Tuy nhieân, ngoaøi nhöõng ñoùng goùp phong phuù veà maët tu ñöùc vaø thaàn hoïc cho Giaùo hoäi Roâma, caùc Giaùo hoäi Ñoâng phöông hieäp nhaát ñaõ khoâng ngöøng laø moät nhaân toá kích thích ñoái thoaïi vì coå vuõ giöõa loøng caùc Giaùo hoäi Taây phöông söï hieåu bieát vaø kính troïng toaøn theå Kitoâ giaùo ñoâng phöông.

SAÙNG KIEÁN CUÛA PHONG TRAØO CAÛI CAÙCH

Daãu coù nhöõng cuoäc trôû veà noùi treân cuõng nhö nhieàu coá gaéng ñoái thoaïi giöõa tín höõu Coâng giaùo vaø Tin laønh, thaäm chí trong caùc bieán coá cuûa cuoäc Caûi caùch hoaëc töø sau ñoù (ví duï giöõa trieát gia Leibniz vaø giaùm muïc Bossuet theá kyû 17), tình traïng chia reõ xem ra keït cöùng maõi maõi. Phaàn lôùn caùc kitoâ höõu cam chòu ñieàu naøy, daãu raát laáy laøm tieác. Cuoái cuøng, ngöôøi ta nhaïy caûm vôùi hoá saâu caùc baát ñoàng vaø vôùi caùc veát thöông ñaõ nhaän hôn laø vôùi goác chung töø nguyeân thuûy vaø vôùi ñöùc tin vaøo cuøng moät Chuùa Kitoâ. Roát cuïc, moãi Giaùo hoäi chæ quan nieäm vieäc keát hôïp döôùi hình thöùc laø: caù nhaân hay taäp theå ly khai phaûi trôû veà vôùi caùc quan ñieåm rieâng cuûa Giaùo hoäi mình.

Thaønh thöû ñaõ phaûi coù nhieàu thôøi gian vaø nhieàu thaát voïng ñeå xaùc tín raèng söï hieäp nhaát ñoøi hoûi moät ñieàu hoaøn toaøn khaùc: ngoaøi vieäc töø boû nhöõng traùch moùc chính ñaùng vaø nhöõng thaønh kieán do noùng naûy, caàn daán thaân nghieân cöùu nhaèm cuøng ñaøo saâu Chaân lyù maïc khaûi cho tôùi khi tìm ñöôïc nhöõng neàn taûng chung cuûa moät ñöùc tin vöôït quaù caùc ñieåm baát ñoàng.

Chính töø Tin laønh giaùo phaùt xuaát Phong traøo Ñaïi keát ñaàu theá kyû 20. Nhieàu toå chöùc lieân phaùi Caûi caùch ñaõ môû ra con ñöôøng naøy roài (Lieân minh Tin laønh naêm 1846, Lieân hieäp hoaøn vuõ caùc Hoäi Nghieân cöùu Kitoâ giaùo naêm 1895). Nhöng taùc ñoäng quyeát ñònh laø söï phaùt trieån caùc cuoäc truyeàn giaùo taïi chaâu Phi laãn chaâu AÙ cuõng nhö göông xaáu gaây ra do vieäc phuùc aâm hoùa gaëp chöôùng ngaïi vì kitoâ höõu chia reõ. Do ñoù coù moät Hoäi nghò theá giôùi caùc hoäi Truyeàn giaùo Tin laønh taïi Edimbourg (Anh quoác) naêm 1910; noù ñöôïc xem nhö khôûi ñieåm ñích thöïc cuûa Phong traøo Ñaïi keát.

Hoäi nghò Edimbourg daãn ñeán vieäc thaønh laäp Hoäi ñoàng quoác teá caùc Hoäi Truyeàn giaùo naêm 1921; hoaït ñoäng ñaïi keát cuûa Hoäi ñoàng naøy ñöôïc tieáp noái bôûi hai traøo löu khaùc: Kitoâ giaùo thöïc haønh (hoïp maët ñaàu tieân taïi Stockholm Thuïy Ñieån naêm 1925), Ñöùc tin vaø Theå cheá (hoïp maët ñaàu tieân taïi Lausanne Thuïy Só naêm 1927). Taát caû daãn tôùi moät cuoäc gaëp gôõ truø bò taïi Utrecht Hoøa Lan naêm 1938, nhöng vì chieán tranh, caùc phaàn vieäc keá tieáp bò teâ lieät, neân cuoái cuøng daãn tôùi vieäc thaønh laäp Hoäi ñoàng Ñaïi keát caùc Giaùo hoäi (C.O.E.= Conseil Oecumeùnique des Eglises), maø hoäi nghò ñaàu tieân nhoùm hoïp taïi Amsterdam Hoøa Lan naêm 1948. Toång thö kyù tieân khôûi cuûa hoäi ñoàng naøy laø muïc sö Visser’t Hoof ngöôøi Hoøa Lan, moät trong nhöõng nhaø tieàn phong cho vaán ñeà ñaïi keát. Ban ñaàu Hoäi ñoàng goàm coù 147 Giaùo hoäi; nay thì hôn 300 thaønh vieân. Taïi Ñaïi hoäi New Delhi ôû AÁn Ñoä naêm 1961 (coù söï hieän dieän cuûa haàu heát caùc Giaùo hoäi ngoaøi Roâma, vaø coù söï tham döï laàn ñaàu tieân cuûa caùc quan saùt vieân Coâng giaùo ñöôïc Toøa thaùnh phaùi tôùi), Hoäi ñoàng Ñaïi keát caùc Giaùo hoäi töï ñònh nghóa nhö "moät coäng ñoaøn huynh ñeä caùc Giaùo hoäi tuyeân xöng Ñöùc Gieâsu Kitoâ laø Thieân Chuùa vaø Cöùu Theá theo Thaùnh Kinh, ñoàng thôøi cuøng nhau noã löïc ñaùp traû ôn goïi chung vì vinh quang Thieân Chuùa Cha, Con vaø Thaùnh Thaàn". Vì theá, Hoäi ñoàng töø choái ñoùng vai troø moät quyeàn löïc hoaøn vuõ xaùc ñònh caùc döõ kieän cuûa ñöùc tin vaø cuoäc soáng Kitoâ giaùo.

PHONG TRAØO ÑAÏI KEÁT COÂNG GIAÙO

Chính töø trieàu Ñöùc Gioan 23 (1958-1963) maø Giaùo hoäi Coâng giaùo môùi chính thöùc baøy toû laäp tröôøng uûng hoä Phong traøo Ñaïi keát. Cho ñeán luùc aáy, Roâma vaãn luoân bieåu loä ngaäp ngöøng vaø ngôø vöïc. Nhöng cuõng luùc aáy, laém nhaø tieàn phong ñaõ môû ñöôøng roài. Chaúng haïn ñoù laø cha Portal, ngöôøi ñaõ coäng taùc vôùi moät tín höõu Anh giaùo laø Huaân töôùc Halifax toå chöùc nhieàu cuoäc ñaøm thoaïi ôû Malines Bæ (1921-1925) giöõa ngöôøi Coâng giaùo vaø Anh giaùo döôùi söï chuû toïa cuûa Ñöùc Hoàng y Mercier. Ñoù laø cha Lambert Bauduin, doøng Bieån Ñöùc ngöôøi Bæ, vôùi vieäc thaønh laäp ñan vieän Hieäp nhaát ôû Chevetogne (1925); laø cha Dumont, doøng Ña Minh ngöôøi Phaùp, vôùi vieäc thaønh laäp Trung taâm Istina taïi Paris (1926) vaø hai trung taâm nhoû chuyeân tieáp xuùc vôùi caùc Giaùo hoäi Ñoâng phöông nhöng ñaõ nhanh choùng môû ra cho toaøn theå Phong traøo Ñaïi keát. Ñoù cuõng coøn laø cha Couturier vôùi saùng kieán caàu nguyeän cho hieäp nhaát (1933) vaø vôùi hoaït ñoäng thuùc ñaåy thaønh laäp Tuaàn caàu nguyeän cho söï Hieäp nhaát kitoâ höõu (1935), hieän ñöôïc cöû haønh bôûi kitoâ höõu toaøn theá giôùi; ngaøi cuõng ñaõ thaønh laäp Nhoùm Dombes cuøng vôùi cha Villain. Töø lòch söû gaàn ñaây, noåi leân hai teân tuoåi lôùn: ñoù laø cha Congar, doøng Teân ngöôøi Phaùp; cuoán saùch Caùc kitoâ höõu chia reõ (Chreùtiens deùsunis) cuûa cha, phaùt haønh naêm 1937, laø bieåu thöùc ñaàu tieân veà moät neàn thaàn hoïc ñaïi keát Coâng giaùo vaø ñaõ taïo moät aûnh höôûng saâu xa, ñeå laïi dö aâm quan troïng treân Coâng ñoàng; vaø cha Willebrands, linh muïc Hoøa Lan (sau laø hoàng y), ngöôøi ñaõ toå chöùc Hoäi nghò coâng giaùo quoác teá veà caùc vaán ñeà ñaïi keát, nhoùm thaàn hoïc gia khoâng chính thöùc chuyeân tieáp xuùc vôùi caùc vaên phoøng nghieân cöùu cuûa Hoäi ñoàng Ñaïi keát caùc Giaùo hoäi.

Nhöng bieán coá caên baûn hieån nhieân laø söï kieän naêm 1960, Ñöùc Giaùo Hoaøng Gioan 23, ñöôïc baàu leân töø 18 thaùng tröôùc, laäp moät Vaên phoøng hieäp nhaát kitoâ höõu coù nhieäm vuï lieân laïc ñaïi keát vôùi caùc Giaùo hoäi ngoaøi Roâma. Ñöôïc giao cho hai nhaân vaät loãi laïc laø Hoàng y Beùa nhö chuû tòch vaø Giaùm muïc Willebrands nhö thö kyù, Vaên phoøng naøy seõ ñoùng moät vai troø haøng ñaàu trong caùc coâng vieäc cuûa coâng ñoàng Vatican II (1962-1965). Naêm 1961, laàn ñaàu tieân, Giaùo Hoäi Coâng giaùo ñöôïc nhieàu quan saùt vieân chính thöùc ñaïi dieän taïi Ñaïi hoäi cuûa Hoäi ñoàng Ñaïi keát caùc Giaùo hoäi nhoùm taïi New Delhi.

Coøn Coâng ñoàng Vatican II, ñöôïc Ñöùc Gioan 23 quan nieäm nhö moät phöông tieän canh taân Giaùo Hoäi nhaèm goùp phaàn hieäp nhaát caùc kitoâ höõu, trong thöïc teá ñaõ roäng môû cho vieãn töôïng naøy. Ñöôïc nhö theá laø nhôø söï hieän dieän ñaày coäng taùc cuûa nhieàu quan saùt vieân khoâng Coâng giaùo (ñaïi dieän cuûa Hoäi ñoàng Ñaïi keát caùc Giaùo hoäi hay cuûa nhieàu Giaùo hoäi ngoaøi Roâma), cuõng nhö nhôø tinh thaàn cuûa caùc coâng vieäc vaø caùc vaên baûn Coâng ñoàng. Saéc leänh Unitatis Redintegratio veà vaán ñeà ñaïi keát (1964) chaéc haún laø quan troïng nhaát veà maët naøy; nhöng caùc hieán cheá veà Giaùo Hoäi (Lumen Gentium), veà Maïc khaûi, veà Phuïng vuï, caùc tuyeân ngoân veà töï do toân giaùo vaø veà caùc toân giaùo phi-Kitoâ, daãu chaúng heà laøm ñöùc tin coâng giaùo bieán ñoåi, heát thaûy vaãn coù khaû naêng coå vuõ cuoäc ñoái thoaïi ñaïi keát vaø ñaõ ñöôïc ñoùn nhaän nhö theá bôûi nhieàu giaùo phaùi anh em.

Ñöùc Phaoloâ 6, ñöôïc baàu laøm giaùo hoaøng giöõa thôøi Coâng ñoàng (1963), ñaõ cöông quyeát daán thaân vaøo con ñöôøng Ñöùc Gioan 23 ñaõ môû. Cuoäc gaëp gôõ lòch söû cuûa ngaøi taïi Gieârusalem vôùi Ñöùc Atheùnagoras, Thöôïng phuï ñaïi keát thaønh Constantinople (1964), vieäc ngaøi vieáng thaêm chính Ñöùc Atheùnagoras taïi Constantinople (1967) roài vieáng thaêm Hoäi ñoàng Ñaïi keát caùc Giaùo Hoäi taïi Geneøve (1969), caùc lôøi leõ hoái tieác cuûa ngaøi veà traùch nhieäm cuûa Giaùo Hoäi trong caùc chia reõ quaù khöù laø nhöõng chöùng töø gaây aán töôïng nhaát. Nhöng vieäc thieát laäp, töø naêm 1965, moät nhoùm coâng taùc hoãn hôïp bao goàm nhieàu