ÑAØM HOA LAÏC KHÖÙ
(Hoa ñaøm daãu ruïng vaãn vöông höông)

Thích Nöõ Trí Haûi
(vieát nhaân veà Hueá döï tang leã HT Thích Thieän Sieâu)

Moãi laàn ñi Hueá loøng toâi laïi nao nao khoân taû.
Hueá laø ñaïo, laø thô, laø nghóa tình yù vò, laø tinh hoa vaên hoùa cuûa ba mieàn ñaát Vieät, nhöng cuõng laø maûnh ñaát khoâ caèn cuûa ñoùi ngheøo khoán khoå muøa ñoâng thieáu aùo muøa heø thieáu côm ñaõ höùng chòu nhieàu thieân tai nhaân hoïa
. Hueá ñöôïc phong phuù veà maët vaên hoùa, taâm linh laø nhôø hình aûnh nhöõng vò ñaïi laõo hoøa thöôïng nôi ñaây ñaõ soáng, haønh ñaïo vaø xaû baùo thaân.
Duø ñaõ vieân tòch, dö höông caùc ngaøi vaãn nhö coøn phaûng phaát nôi caùc ngoâi toå ñình tónh laëng vaø nhöõng röøng thoâng baït ngaøn. Toâi khoâng theå naøo queân ñöôïc caùi caûm giaùc laâng laâng khoù taû khi vieáng thaùp toå Lieãu Quaùn.
Phaûi ñi moät mình môùi thaáy ñöôïc, nghe ñöôïc taát caû caùi linh thieâng. Mình nhö nghe ñöôïc caû caùi im laëng tónh mòch ôû ñaáy, tieáng cuûa voâ thanh (la voix du silence) ngaân vang trong hoàn vaø khaép vuõ truï, vaø khi aáy döôøng nhö khoâng coøn caùi gì goïi laø mình ñöôïc nöõa vì mình ñaõ tan loaõng ra, hoøa vôùi thôøi khoâng voâ taän.
Giaù maø caùi baùo thaân naøy ñöôïc xaû boû trong giaây phuùt aáy thì raát tuyeät vôøi, nhö gioït nöôùc tan hoøa vaøo bieån caû vaø theå nhaäp laøm moät vôùi ñaïi döông. Nhöng khi vöøa khôûi leân yù nieäm aáy, thì caùi ngaõ ñaõ xuaát hieän vôùi taát caû khoå ñau maâu thuaãn cuûa noù. Voâ ngaõ laø nieát baøn. Tình côø ñaây cuõng laø nhan ñeà moät quyeån saùch cuûa coá ñaïi laõo Hoøa thöôïng Thieän Sieâu vöøa vieân tòch.

Muïc ñích laàn naøy veà Hueá laø döï tang leã Hoøa thöôïng, maëc duø toâi vöøa töø Hueá vaøo laïi Saøi goøn khoâng laâu.
Laàn aáy toâi ñaõ veà khi nghe tin Hoøa thöôïng laïi nhaäp vieän, ñang naèm phoøng caáp cöùu vì khoái u gan ñaõ vôõ. Vöøa xuoáng ga laø toâi ñeán ngay beänh vieän luùc baûy giôø toái khi caùc y só ñaõ ra veà, chæ coøn laïi caùc y taù vaø thò giaû tuùc tröïc.
OÂn naèm trong moät phoøng saên soùc ñaëc bieät beân trong khu caáp cöùu neân muoán thaêm oân, phaûi ñi qua moät daõy beänh nhaân bò ñuû thöù tai bieán ñang vaät vaõ la laøng heát söùc thöông taâm : ngöôøi thì bò ñuïng xe, keû bò phoûng löûa, ngöôøi treøo caây bò teù, keû vöøa qua cuoäc phaãu thuaät maø thuoác meâ ñaõ heát taùc duïng...
May laø OÂn naèm caùch hoï moät cöûa kính daøy neân nhöõng tieáng keâu thöông aáy khoâng loït vaøo tai OÂn, vaø ngaøi vaãn chaùnh nieäm trong côn ñau cuøng cöïc.
Caùc y só ñieàu trò ñeàu phaûi ngaïc nhieân tröôùc söùc chòu ñöïng cuûa ngaøi. Khi toâi vaøo, maëc duø treân ngöôøi ngaøi gaêm ñuû caùc thöù life-supports vaø muõi ñang vöôùng moät oáng daãn oâxy, oân vaãn thì thaøo:
- Môùi ra ñoù aø?
Toâi muoán quyø xuoáng döôùi chaân giöôøng beänh thì oân khoaùc tay baûo ñöøng. Toâi khoâng caàm ñöôïc nöôùc maét...
Chính vì thaáy OÂn quaù saùng suoát vaøo nhöõng giôø phuùt cuoái, maø OÂn cöù phaûi soáng baèng life-supports vì ai cuõng muoán keùo daøi hôi thôû nôi OÂn ñeå coøn ñöôïc nghe nhöõng phaùp aâm ñaày yù vò. Moãi lôøi OÂn thoát ra ñeàu coù yù nghóa, duø noùi vôùi baát cöù aò Theo lôøi keå laïi cuûa thò giaû, buoåi saùng baùc só vaøo thaêm, hoûi OÂn coù khoûe khoâng, oân baûo:
- Khoûe sao ñöôïc, khi maáy baùc só cöù voâ hoûi hoaøi.
Sö cuï chuøa Dieäu Ñöùc 94 tuoåi vaøo thaêm cuõng hoûi OÂn coù khoûe khoâng thì oân baûo:
- Baø töï hoûi baø coù khoûe khoâng maø baûo toâi khoeû.
Maáy oâng nhaø nöôùc tôùi thaêm, noùi chaéc ngaøi meät laém thì OÂn daïy:
- Maáy oâng môùi thöïc meät, vì coøn con coøn vôï phaûi lo, coù danh coù lôïi phaûi giöõ. Tui khoâng coù chi ñeå maø meät caû.
Khi coù moät thaày ôû xa ñeán thaêm, baïch oân raèng:
- Con thaáy chuøa Töø ñaøm ñang doïn saün phoøng ñeå röôùc OÂn veà chuøa.
OÂn daïy: "Chuyeän trong nhaø chöa bieát sao ngoaøi ngoõ ñaõ hay?
Sau khi thaày ñoù ra veà, OÂn daïy thò giaû:
- Ñaõ ñeán ñaây thì haõy chôø caùc y baùc só hoäi chaån xong, hoï noùi veà thì veà; chöù töï yù boû veà aáy laø toû ra mình khoâng tin töôûng nôi hoï.

OÂn coi caùi thaân beänh cuûa oân cuõng nhö cuûa ai khaùc, hoaøn toaøn taùch rôøi vôùi oân, vì vaäy maø oân vaãn tænh bô vaø luoân giöõ theá chuû ñoäng trong moïi vieäc. Ñaây laø moät dieäu duïng cuûa Phaùp maø ít ngöôøi thaáy ñöôïc; cöù thaéc maéc taïi sao oân tu maø phaûi mang beänh ngaët ngheøo!
Caùi thaân taâm naøy, söï soáng cheát naøy khoâng phaûi ñaõ laø moät caên beänh ngaët ngheøo ñoù sao ? Ai maø khoûi qua caàu ñoaïn tröôøng aáy?
Chæ khaùc nhau ôû caùi thaùi ñoä ñoùn nhaän caùc tai naïn beänh taät maø thoâi.
Nôi moät Con Ngöôøi ñaõ giaùc ngoä, thì soáng cheát laø moät, beänh vôùi khoâng beänh ñaõ nhö nhau. Laøm sao ta coù theå ñem taâm phaøm phu ñeå suy löôøng söï soáng cheát cuûa moät hoùa thaân Boà taùt ? Duø ñau moät côn beänh traàm kha töø hai naêm nay, maø OÂn vaãn bình tónh ngoài dòch cho xong boä Trung Luaän, vaø khi hoaøn taát thì caên beänh môùi taùi phaùt.

OÂn ñaõ baûo thò giaû:
- Thaày hoaøn toaøn thoûa maõn, khoâng theå naøo thoûa maõn hôn ñöôïc nöõa.
Theá neân giôø phuùt xaû baùo thaân cuõng laø giôø phuùt vinh quang nhaát ñôøi OÂn. Luùc baùi bieät OÂn taïi phoøng caáp cöùu laàn tröôùc ñeå leân xe löûa trôû vaøo laïi Saøi goøn, toâi coøn ñöôïc nghe thò giaû ñoïc moät baøi keä maø OÂn ñaõ caûm öùng trong giaác moäng:
Phaät bieát Phaät khoâng,
Taâm bieát taâm khoâng,
Khi Phaät chuyeån thaân,
Taâm bieát Phaät khoâng.

Vaø khi naèm treân xe löûa veà Hueá laàn naøy, toâi ñaõ nghieäm ra yù nghóa baøi keä aáy.
Hai chöõ Phaät vaø Taâm trong baøi keä coù theå thay baèng soùng vôùi nöôùc, saéc vôùi khoâng, thaân vôùi taâm, töôùng vôùi taùnh, hoaëc hieän töôïng vôùi baûn theå.
Chöõ Khoâng trong baøi keä phaûi hieåu laø khoâng coù thöïc chaát, chæ tuøy theo caùc duyeân hay ñieàu kieän maø coù ra. Phaät laø Khoâng, vì nhö kinh Phaùp hoa daïy Chö Phaät löôõng tuùc toân, Tri phaùp thöôøng voâ taùnh, Phaät chuûng tuøng duyeân khôûi, thò coá thuyeát Nhaát thöøa. (Chö phaät - caùc ñaáng toân quyù trong loaøi hai chaân - bieát raèng caùc phaùp voán khoâng coù tính chaát quyeát ñònh. Haït gioáng phaät laø do caùc ñieàu kieän maø phaùt sinh, do vaäy ta noùi chæ coù moät coã xe duy nhaát laø con ñöôøng thaønh Phaät.)
Taâm nhö hoà laëng, Phaät nhö vöøng traêng phaûn chieáu trong göông nöôùc. Khi Phaät chuyeån thaân thì cuõng nhö khi vöøng traêng ñaõ luoàn qua moät ñaùm maây neân khoâng coøn in boùng trong göông hoà.
Taâm Phaät cuõng chính laø phaùp danh toân quyù cuûa OÂn maø baäc thaày cuûa ngaøi ñaõ kheùo ñaët OÂn Thuyeàn Toân laø moät vò Phaät ñaõ soáng taïi Hueá ñeán 104 tuoåi vaø vieân tòch vaøo naêm 1978, khoâng ñau oám gì.

Coù nhöõng vò Thaày giaùo hoùa, thöùc tænh ngöôøi ta baèng thaân töôùng trang nghieâm; coù vò baèng lôøi phaùp kheùo noùi, coù vò baèng aâm thanh taùn tuïng, coù vò baèng giôùi haïnh luaät nghi, coù vò baèng voâ ngaïi bieän taøi, coù vò baèng tính hoùm hænh - noùi ñuøa cuõng laø Phaùp.
Coù vò ñöôïc phaät töû yeâu kính nhôø taâm töø bi bình ñaúng.
Nhöng nôi OÂn theå hieän ñöôïc taát caû nhöõng ñöùc tính aáy. Moät ñöùc tính maø toâi theøm nhaát nôi OÂn laø moãi khi ban ñaïo töø hay thuyeát phaùp, lôøi leõ OÂn heát söùc löu loaùt töï nhieân khoâng ngaäp ngöøng; maëc duø vaên noùi maø khoâng khaùc gì vaên vieát. Thænh thoaûng OÂn daëm theâm nhöõng chuyeän haøi mình ñaõ bieát nhöng vaãn öa nghe vì OÂn coù khieáu xöû duïng nhöõng chuyeän xöa tích cuõ ñeå trình baøy Phaùp, vaø OÂn thuaät laïi moät caùch raát soáng ñoäng dí doûm.
Vaøo nhöõng naêm ñaàu thaäp nieân 1970, chuùng toâi môû khoùa ba thaùng huaán luyeän saùu möôi taùc vieân phaùt trieån coäng ñoàng ñeå laøm vieäc taïi caùc laøng xaõ ngheøo ôû Thöøa thieân vaø thænh OÂn veà khai ñaïo cho hoïc vieân.

OÂn baét ñaàu baèng keå chuyeän Taám Caùm, chuùng toâi hoài hoäp khoâng bieát coù thích hôïp cho maáy ngöôøi laøm xaõ hoäi nghe hay khoâng. Nhöng cuoái cuøng, OÂn keát luaän: moãi khi coâ Taám gaëp ñau khoå raéc roái ñeàu keâu Buït vaø Buït ñeàu hieän ra ñeå giuùp ñôõ. Hình aûnh Buït ñaõ trôû thaønh bieåu töôïng cuûa loøng traéc aån, luoân cöùu khoå ban vui coøn caùi gì döõ daèn thì luoân luoân laø hieän thaân cuûa quyû söù. Taùc vieân xaõ hoäi caàn phaûi coù taâm töø bi, phaûi soáng laøm sao ñeå vöøa troâng thaáy mình laø ngöôøi ta ñaõ caûm thaáy yeân taâm vaø muoán theá thì mình phaûi laø moät trung taâm cuûa an vui haïnh phuùc nhö hình aûnh Buït trong nhaân gian.

OÂn keå chuyeän ñöùc Phaät troâng thaáy huõ vaøng trong buïi tre chæ cho ngaøi A Nan roài noùi ñoäc xaø, A Nan vaø A Nan cuõng thöa Ñoäc xaø, Theá toân. Khi moät noâng daân vaùc cuoác ñi sau nghe vaäy toø moø vaøo xem thì teù ra laø moät huõ vaøng, anh ta mang veà taäu ñaát ruoäng nhaø cöûa sang troïng. Sau khi bò tòch bieân gia saûn, ngoài tuø, maát heát an oån, anh ta môùi bieát Phaät noùi ñuùng.
Chuyeän aáy ai cuõng nghe, nhöng caùi keát luaän cuûa OÂn thaät ñoäc ñaùo: vaøng laø raén ñoäc, nhöng bieát caùch baét raén thì khoâng heà gì. Ví duï ngöôøi kia neáu bieát mang vaøng veà phaân chia cho caû laøng vaø cöùu giuùp nhöõng keû khoù thì ñaâu ñeán noãi mang hoïa vaøo thaân. Bôûi vaäy duø nghe OÂn daïy moät chuyeän raát thöôøng, mình cuõng ruùt ra ñöôïc baøi hoïc thaâm thuùy.

Bieän taøi veà Phaùp cuûa OÂn thì ai cuõng ñaõ ñöôïc thöôûng thöùc, nhöng coù moät laàn ñeán chuøa Truùc Laâm luùc sinh tieàn Hoøa thöôïng truù trì thöôïng Maät haï Hieån, toâi nghe ngaøi hoûi quyù vò thöôïng toïa cao taêng ôû Hueá ñang ngoài quanh raèng, maáy oâng coù bieát ôû Hueá ai ñoïc sôù hay nhaát khoâng? Caùc vò naøy ñeàu laø nhöõng kinh sö noåi tieáng veà nghi leã Phaät giaùo, ñang ngô ngaùc thì Hoøa thöôïng daïy:
- OÂng Thieän Sieâu! Coù laàn gaëp ñaïi leã maø oâng coâng vaên gaëp truïc traëc, mình phaûi nhôø oâng Thieän Sieâu thay, ai ngôø gioïng oâng ta ñoïc sôù hay khoâng ai baèng.

Hoøa thöôïng Truùc Laâm noåi tieáng raát khoù theá maø phaûi khen OÂn thì ñuû bieát.
Chuyeän OÂn ñoïc sôù laø moät ñieàu toâi nghe raát laï tai vì töôûng OÂn chæ thuyeát phaùp vaø dòch kinh.
Theá ñaáy, OÂn goàm ñuû moïi maët vaø coøn hôn theá nöõa, OÂn coøn coù ñöùc nhaãn sieâu phaøm. Toâi khoâng theå naøo queân ñöôïc nhöõng luùc ñeán haàu thaêm ngaøi ôû Beänh vieän Chôï Raãy caùch nay ñaõ hai naêm. Khi sieâu aâm thì khoái u trong gan ñaõ quaù lôùn, ai cuõng noùi OÂn chæ soáng theâm ñöôïc ba boán thaùng laø nhieàu. Luùc toâi vaøo thaêm, ngaøi hoûi ñuøa Coâ Trí Haûi naøy, cô chi tui bieát tröôùc noùi tieáng Anh theá naøo?
OÂn raát thích hoïc sinh ngöõ, nhöng vì quaù gioûi Haùn vaên neân khoù maø ñeå coâng phu vaøo chuyeän hoïc tieáng khaùc. Kho taøng kinh ñieån Haùn thì ñoïc hoaøi khoâng heát, laïi saâu saéc quaù chöøng, laøm sao OÂn coøn thì giôø hoïc ngoân ngöõ khaùc ñeå ñoïc nhöõng taùc phaåm maø ña soá dòch töø haùn ngöõ ?
Nhöng phaûi coâng nhaän raèng ngaøy nay, khoâng bieát sinh ngöõ ñeå hoïc Phaät laø moät thieät thoøi lôùn vì ña soá kinh ñieån Taïng ngöõ ñeàu ñöôïc dòch ra tieáng Anh, Phaùp, Ñöùc do nhöõng nhaø khoa hoïc vaø ngöõ hoïc uyeân baùc.
Toâi mang caùc saùch môùi dòch leân OÂn xem, vaø OÂn raát thích quyeån Thieàn sö vaø trieát gia thuaät cuoäc ñoái thoaïi giöõa hai cha con ngöôøi Phaùp Jean Francois Reùvel vaø Mathieu Ricard, moät tieán só vaät lyù hoïc ñeä töû cuûa nhaø baùc hoïc Francois Jacob ngöôøi ñöôïc giaûi Nobel vaät lyù caùch nay maáy chuïc naêm.
Sau khi trình luaän aùn vaø toát nghieäp xuaát saéc ngaønh vaät lyù veà tính di truyeàn, oâng ñaõ xuaát gia theo moät baäc thaày Taây taïng vaø hieän ñang du hoùa khaép hoaøn caàu, tröø Vieät Nam. Môùi ñaây oâng qua Ñaøi loan, Hongkong thuyeát phaùp vaø baùn raát chaïy nhöõng saùch oâng dòch coù chöõ kyù cuûa oâng, thu thaät nhieàu tieàn veà xaây chuøa Taây Taïng.
OÂng baùn ñöôïc nhieàu saùch coù leõ nhôø chöõ kyù cuûa oâng vaø nhaát laø nhôø oâng coù töôùng haûo trang nghieâm y nhö thaày Kheá Chôn ôû Hueá. Cha oâng laø moät trieát gia voâ thaàn ngöôøi Phaùp noåi tieáng ñaõ vieát quyeån saùch baùn chaïy nhaát theá giôùi ñöôïc dòch ra 25 thöù tieáng nhan ñeà laø "Ni Marx ni Jeùsus".
OÂn thích quyeån Thieàn sö vaø Trieát gia ñeán noãi OÂn ñaõ photo taëng caùc baùc só trong beänh vieän. Coù khi OÂn coøn ñoïc cho thò giaû nghe nhöõng ñoaïn OÂn thích. Khoâng ai nghó OÂn laø moät beänh nhaân ñang maéc beänh ngaët ngheøo!
Toâi coøn mang thô Vuõ Hoaøng Chöông leân ñoïc haàu OÂn nghe nöõa; nhöõng baøi thô khoâng coù trong caùc tuyeån taäp hieän nay nhöng laïi laø nhöõng baøi thô hay nhaát cuûa VHC. Nhaát laø baøi Traåy hoäi chuøa Höông vôùi nhöõng caâu nhö :
... Suoái bieác chuyeån lôøi kinh voïng khaép,
Buïi hoàng theo ngoïn gioù tung heä
Boãng döng tìm thaáy con ngöôøi thaät
Cuûa chính mình xöa troùt laïc ñeà.
Baøi thô Höông tích voâ ñeà,
Caém saâu vaàn ñieäu beân leà thôøi gian.
Chöõ bay töøng caùnh chim ngaøn,
Moãi caâu laø moät Nieát baøn hoùa thaân.

Ñoïc ñeán ñaây toâi coøn noùi: Hay gheâ OÂn hí. Vaø OÂn öø. Toâi coá taûng lôø chuyeän OÂn ñang laâm troïng beänh, vaø muoán laøm cho OÂn queân ñau.
OÂn tuøy hæ vôùi taát caû moïi ngöôøi, caû vôùi nhöõng keû laõng nhaùch nhö toâi chaúng coù bao giôø hoûi gì ñeán beänh tình cuûa oân, maëc duø OÂn ñang naèm vieän!
Moãi khi coù ngöôøi vaøo thaêm, toâi ngöng ñoïc. Maëc duø ñang chaêm chuù laéng nghe nhöõng vaàn thô, OÂn vaãn nhôù teân ngöôøi môùi ñeán, laøm cho hoï raát vui veû. Ñuû bieát taâm OÂn luoân chaùnh nieäm tænh giaùc nhö moät taám göông saùng phaûn chieáu ngay moïi söï vaät tröôùc maét, maø khoâng ñaém moät vaät gì.
Khi hoï hoûi thaêm beänh tình OÂn, toâi cuõng hoûi:
- Baïch OÂn, nhö oâng baùc só phaät töû cuøng söng gan moät laàn vôùi OÂn ñoù (nhöng nheï hôn, vaø ñaõ cheát gaàn hai naêm nay) ñau gan laø phaûi, vì uoáng nhieàu röôïu. Nhöng OÂn soáng ñôøi ñaïm baïc ñieàu ñoä thanh tònh laø theá, taïi sao maø ñau gan ?
OÂn ñieàm tónh daïy: Cuõng coù nhieàu nguyeân nhaân.

Baây giôø nghó laïi, toâi raát thaám thía nhöõng nguyeân nhaân laøm cho OÂn ñau vaø trôû beänh naëng - khoâng loaïi tröø söï coá toøa thaùp ñoâi ôû New York bò khoâng taëc laøm cheát treân saùu ngaøn ngöôøi. Nhöõng vò hoùa thaân Boà taùt treân ñôøi ñau vì caên beänh cuûa theá nhaân, vaø khi caùc ngaøi trôû veà tòch dieät cuõng laø luùc nhöõng tai hoïa môùi saép ñeán vôùi con ngöôøi, maø söï hieän dieän cuûa caùc ngaøi khoâng cöùu ñöôïc nöõa.
Treân xe löûa veà döï leã tang OÂn, toâi nghe tin Myõ ñaõ taán coâng Afghanistan luùc nöûa ñeâm vaø nghó raèng chaéc theá chieán thöù ba saép buøng noå trong luùc OÂn ñaõ saïch nôï traàn, ruõ aùo ra ñi.
Ñôøi OÂn ñaõ traûi qua bao nhieâu laàn tò naïn, thôøi Phaùp, thôøi Myõ, vaø ñau nhaát laø thôøi noäi boä phaân hoùa - nhöng töø nay OÂn seõ heát naïn vónh vieãn.

Taøu ñeán ga Hueá luùc ñaõ toái trôøi, coøn hai ñeâm nöõa laø thænh kim quan OÂn nhaäp thaùp ñaõ xaây gaàn thaùp toå Lieãu quaùn.
Toâi ñeán thaúng chuøa Töø ñaøm nôi raát ñoâng ngöôøi quy tuï töø moät tuaàn nay, ñeå kòp thaùp tuøng ñoaøn ni chuùng Hoàng AÂn kính ñieáu giaùc linh OÂn. Kim quan ñöôïc toân trí taïi giaûng ñöôøng chuøa Töø ñaøm, gian phoøng roäng nhaát chuøa nhöng cuõng khoâng ñuû choã cho tang leã khi maø öôùc tính coù ñeán hôn möôøi ngaøn ngöôøi chen chuùc. Hoï ñöùng traøn ra caû saân chuøa, vöôøn chuøa vaø ñöôøng Nam giao, doác Beán ngöï, ñaâu ñaâu cuõng ñaày caû ngöôøi duø trôøi naéng hay möa.
Nhöõng tröôùng ñoái, voøng hoa quaù nhieàu phaûi treo caû leân caây ngoaøi vöôøn chuøa, coång chuøa. Nghe noùi ôû caùc chôï taïi Hueá khoâng coøn moät coïng hoa naøo ñeå baùn cho ngöôøi ñi phuùng ñieáu caùc ñaùm tang khaùc. Ni sö Caùt Töôøng (ñaùng leõ phaûi goïi baèng Sö Baø) keå khi veà laøng thaày Haûi AÁn ñeå ñieáu tang Baø Cuï, Ni sö ñaõ möôïn taïm maáy laüng hoa cuûa OÂn taïi chuøa Töø ñaøm veà laøm leã ñieáu vì khoâng coøn hoa ñeå mua nöõa!
Ñoàng luùc vôùi ñaùm tang OÂn coøn coù hai ñaùm tang cuûa thaân maãu thaày Haûi AÁn vaø thaân maãu sö coâ Nhö Töôøng.
Baøo huynh cuûa coâ Nhö Töôøng laø thaày Taùnh Thieät ôû Phaùp cuõng veà döï tang meï vaø tang OÂn. Ñaïi chuùng luaân phieân ñi veà Thuaän an vaø Quaûng Trò ñeå döï leã tang hai baø cuï toát phöôùc ñaõ sinh nhöõng quyù töû vaø ñöôïc xaû baùo thaân ñoàng thôøi vôùi OÂn.
Sau khi ñaûnh leã kim quan OÂn vaø cuøng ni chuùng laøm leã phuùng ñieáu, saùng hoâm sau 23.8 (10 thaùng 10.2001) ñöôïc bieát nhaèm sô tuaàn cuï thaân sinh sö coâ Nhö Töôøng, toâi nhôø sö coâ Nhö Minh thueâ xe veà Quaûng trò ñeå döï leã caàu sieâu cho cuï vaø luoân tieän thaêm vieáng queâ höông thaày Taùnh Thieät vaø coâ Nhö Töôøng cuøng nhieàu vò xuaát gia khaùc.

Quaûng trò laø nôi sinh ra nhuïc thaân raát nhieàu vò cao taêng vaø Hueá laø caùi noâi nuoâi döôõng phaùp thaân hoï.
Hai mieàn ñaát ñaày thoáng khoå nhöng cuõng chan chöùa veû ñeïp ñaïo ñöùc thanh cao. Qua ñaøi BBC toâi nghe noùi moät ngöôøi Quaûng trò ñònh cö ôû Myõ ñaõ taëng hai trieäu Myõ kim cho chính phuû Myõ ñeå an uûi caùc naïn nhaân vuï khuûng boá laøm cheát treân saùu ngaøn ngöôøi vaø saäp ba toøa nhaø taïi New York vaø Washington ngaøy 11 thaùng 9 vöøa qua.
Thaät laø moät nghóa cöû cao ñeïp; nhöng khi toâi thuaät laïi vôùi hai sö coâ Nhö Minh vaø Huyeàn Trí - cuõng laø hai ngöôøi Quaûng trò ñang öu tö cho nhöõng ngoâi chuøa xô xaùc vì chieán tranh ôû Gio Linh vaø caùc vuøng ñòa ñaàu giôùi tuyeán - thì hoï cheùp mieäng than: Cô chi hoï cho mình bôùt moät ngaøn ñoâ la cuõng ñôõ khoå!

Taøi xeá phaät töû teân Trung ñaõ ñöa xe ñeán ñoùn, chuùng toâi leân xe ñi ra Quaûng Trò; coù sö coâ Huyeàn Trí cuøng ñi.
Xe chaïy baûy möôi laêm phuùt thì ñeán nhaø thaày Taùnh Thieät.
OÂng cuï thaân sinh Thaày ñaõ taùm möôi taùm tuoåi nhöng coøn raát traùng kieän, löng thaúng boon, göông maët hoàng haøo nhö oâng tieân. Coøn quaù sôùm chöa tôùi giôø cuùng tuaàn neân thaày Taùnh Thieät vaø sö coâ Nhö Töôøng ñaõ ñi thaêm moä. Coâ Huyeàn Trí cho bieát ngoâi chuøa do coâ vaän ñoäng xaây caát cho daân laøng Laâm Xuaân ôû quaän Gio linh caùch ñaáy chæ nöûa giôø xe hôi. Bôûi theá chuùng toâi nhôø Trung laùi xe ñeán ñaáy. Hoùa ra ñi veà maát hai tieáng ñoàng hoà.
Ngoâi chuøa ñang dang dôû, nôï naàn leân ñeán hai möôi trieäu maø chöa xong ñaâu vaøo ñaâu vì xaây quaù lôùn. Phaät töû Quaûng Trò laø theá, ôû ñaâu hoï cuõng öa xaây chuøa thaät to duø hoï chöa coù nhaø ñeå ôû, khoâng ñuû gaïo ñeå aên. Toâi ñöôïc chöùng kieán ñieàu aáy khi ñi thaêm caùc vuøng kinh teá môùi cuûa daân Quaûng trò khaép moïi mieàn ñaát nöôùc töø sau 75.
Ban ngaøy khoâng cho xaây chuøa thì hoï laøm ban ñeâm.

Sau khi thaêm ngoâi chuøa xaây dang dôû, chuùng toâi trôû laïi nhaø coâ Nhö Töôøng vaø kòp döï leã cuùng sô thaát. Thaày Taùnh Thieät ñang laøm chuû leã cho baø con cuùng côm cho meï thaày.
Duø xa queâ höông ñaõ laâu, thaày vaãn taùn tuïng raát hay vì thaày ñaõ ñöôïc ñaøo taïo töø caùi noâi ñaïo laø caùc toå ñình xöù Hueá. Nghe xöôùng hieáu ñoà baøi ban vaø leã nhò baùi, töù baùi ... toâi töôûng chöøng nhö trong nhaø coù môøi thaày ñeán cuùng, hoùa ra chính thaày ñang ñaïi dieän chö taêng cuùng tuaàn cho ngöôøi ñaõ khuaát.
Thaät voâ cuøng caûm ñoäng khi moät ngöôøi con ñaõ caùt aùi töø thaân töø xa xoâi veà cuùng côm cho meï, vöøa troïn ñaïo vöøa troøn hieáu nghóa nhöng khoâng ñeå loä caûm xuùc thöôøng tình.
Khi cuùng xong, thaày cho bieát luùc Baø cuï haáp hoái coâ Nhö Töôøng ñaõ chuyeån ñieän thoaïi cho Baø nghe gioïng noùi cuûa Thaày töø beân kia ñaïi döông :
- Meï ôi, con ñaây. Neáu meï chôø ñöôïc ba ngaøy con seõ veà ñeå tieãn ñöa meï; neáu khoâng chôø ñöôïc thì Meï cöù veà Phaät tröôùc ñi Meï nheù.
Baø cuï noùi chôø ñöôïc vaø tænh daäy soáng theâm ba ngaøy nöõa cho ñeán khi thaày veà. Nhö vaäy thaày Taùnh Thieät may maén hôn thaày Haûi AÁn, duø ôû ngay queâ nhaø maø luùc meï mình ra ñi thaày ñaõ khoâng gaëp ñöôïc vì baän lo cho Hoøa thöôïng ñang haáp hoái. Khi ñöôïc tin meï maát, thaày veà nhaø noùi vôùi baø cuï:
- Sao meä teä theá, meä khoâng ñôïi con veà ñaõ roài haõy cheát.

Thaày Haûi AÁn cuõng tænh bô nhö thaày Taùnh Thieät tröôùc caùi cheát cuûa meï, nhöng trong tang leã OÂn thaày khoùc thaät nhieàu, moät phaàn cuõng do thaày Kheá Chôn laøm xöôùng ngoân vieân cöù daëm theâm nhöõng lôøi bình khieán ai nghe cuõng muoán ñöùt ruoät.
Thaày Haûi AÁn cuõng nhö thaày Kheá Chôn laø nhöõng baùu vaät soáng cuûa OÂn vaø cuûa taát caû phaät töû Hueá, ñeán noãi muoán haêm doïa OÂn, ngöôøi ta ñaõ haêm doïa seõ aùm saùt thaày, vì hoï bieát coù aùm saùt OÂn thì cuõng chaû aên thua gì vôùi OÂn caû.

Laém luùc ñoái vôùi ñeä töû OÂn coù taâm hoàn cuûa moät ngöôøi meï saên soùc voã veà.
Toâi khoâng bao giôø queân ñöôïc böùc thö ngaén goïn maø OÂn ñaõ vieát gôûi cho mình luùc môùi maát meï, tuy ñôn sô nhöng goùi troïn taát caû taám loøng cuûa OÂn, laøm toâi voâ cuøng caûm kích.
Khi toâi cuøng coâ Huyeàn Trí veà Hueá leân Töø ñaøm thaêm OÂn, nghe tin thaày Chaùnh Laïc ngaõ beänh, coù bao nhieâu tieàn trong tuùi OÂn ñeàu veùt heát ñöa caû cho toâi vaø coâ Huyeàn Trí mang vaøo Saøi goøn cho thaày thuoác thang. Coâ Huyeàn Trí thöa:
- Baïch OÂn, sao OÂn khoâng ñeå laïi moät ít ñeå tieâu duøng ?
OÂn baûo ñuøa: Ñeå cho ta boøn chuùt phöôùc chöù!

Coâ Huyeàn Trí laø ngöôøi raát thoâng minh neân ñöôïc OÂn daïy chuyeän nhieàu nhaát, tieác raèng toâi khoâng gaëp coâ Huyeàn Trí nhieàu ñeå ñöôïc nghe theâm nhöõng giai thoaïi veà OÂn vaøo nhöõng ngaøy OÂn coøn ôû Nha trang. Nhöng coù moät chuyeän coâ keå laøm toâi raát caûm ñoäng.
Hoài môùi sau 75, hoaøn caûnh soáng ñang coøn heát söùc khoù khaên, coâ Huyeàn Trí ñi ñöôøng bò keû gian raïch tuùi laáy heát aùo quaàn mang theo. Khoâng bieát laøm sao maø tin aáy ñaõ ñeán tai OÂn, neân khi coâ Huyeàn Trí leân vieän haàu OÂn, OÂn beøn laáy ra moät chieác aùo cuõ xeáp caån thaän boïc trong giaáy traàm höông thôm phöùc maø cho coâ ñem veà söûa laïi ñeå maëc. Vôùi nhöõng hoïc troø xa maø OÂn coøn ñoái xöû taän tình nhö theá, noùi gì ñeán nhöõng ñeä töû haàu caän OÂn trong nhöõng ngaøy ngoïa beänh, chaéc hoï coøn thöông tieác OÂn muoân vaïn laàn.
Ai ôû gaàn OÂn cuõng ñöôïc aûnh höôûng ñöùc tinh taán, luoân saùch taán chuyeän tu hoïc tuïng kinh nieäm Phaät khoâng boû moät phaùp moân naøo. Con ngöôøi OÂn ñaày thieàn vò, uyeân baùc laø theá, nhöng OÂn raát khieâm cung.
Coù laàn khoâng bieát ai goïi OÂn laø thieàn sö, OÂn keå laïi cho toâi nghe roài noùi ñuøa:
- Keâu thieàn sö roài caéc côù tôùi hoûi gì traû lôøi khoâng ñöôïc cuõng maït chöù chôi aø!
Vaø OÂn caát gioïng cöôøi thaät lôùn, moät traøng cöôøi thöïc giaûi thoaùt hoàn nhieân. Maáy ni coâ ñi laøm xaõ hoäi ñeán haàu OÂn vaø baïch:
- Chuùng con ñi ra nhieàu, gaëp chuyeän thöôøng deã noåi saân, sôï phaûi ñoïa.
OÂn daïy: Vì laøm vieäc lôïi tha maø noåi saân chuùt xíu thì cuõng nhö ñi ra truùng gioù, uoáng thuoác laø khoûi. Beänh nheï khoâng can gì.
Coù coâ hoûi: Con tuïng kinh maø taâm taùn loaïn khoâng taäp trung ñöôïc, coù neân tieáp tuïc khoâng?
OÂn daïy: Cöù tuïng chöù, neáu taâm khoâng taùn loaïn thì mi thaønh phaät roài caàn gì phaûi tuïng kinh nöõa?

Lôøi naøo OÂn daïy cuõng chí lyù chí tình, khoâng bao giôø quaù khích.
OÂn khuyeân quyù thaày muoán gioûi haõy xem saùch thaät nhieàu (nhö OÂn). OÂn cuõng giaùn tieáp daïy ngöôøi tu haønh khoâng neân rôøi hai buoåi coâng phu sôùm toái baèng lôøi noùi ñuøa nhö sau:
- Moãi khi ai hoûi tui chuøa ñoâng ít, tui thieät khoù traû lôøò Noùi ñoâng thì taïi sao buoåi khuya chæ coù vaøi ngöôøi ñi coâng phu saùng? Noùi ít thì taïi sao vaøo böõa côm tröa laïi ñoâng ñaày hai daõy baøn?
OÂn khoâng bao giôø daïy baûo thaúng, maø toaøn noùi nhöõng lôøi nhö vaäy neân chaéc caùc ñeä töû ôû gaàn cuõng sôï.
Hoài OÂn ôû Nha trang, moãi khi ñi ra thaáy boùng OÂn ñi baùch boä, thaày CL laïi tìm caùch ñi voøng ngaõ khaùc. Toâi hoûi taïi sao thì thaày noùi:
- Gaëp OÂn, OÂn hoûi gì cuõng raát caën keõ mình khoù traû lôøi laém.

Luùc veà Hueá laàn tröôùc ñeå thaêm beänh OÂn, toâi coù dòp veà laøng thaày Haûi AÁn ñeå thaêm Baø cuï meï thaày ñang haáp hoái, coù thaày Phöôùc Toaøn ngaøy ñeâm tuùc tröïc tuïng kinh nieäm Phaät tieáp daãn Baø cuï. Laøng thaày gaàn chuøa Tuùy Vaân vaø gaàn cöûa bieån Thuaän an, caûnh trí raát ñeïp nhöng cuõng raát ngheøo naøn hoang sô.
Chæ caùch Hueá chöøng saùu baûy chuïc caây soá maø xe phaûi ñi maát ba tieáng ñoàng hoà vì ñöôøng quaù xaáu, ñi qua nhöõng vuøng caùt traéng phau khoâng daáu chaân ngöôøi, y nhö laø ñi taàm sö hoïc ñaïo.
Xe ñi qua vuøng Hoøa Duaân laø nôi xaûy ra côn luõ lôùn nhaát theá kyû cuoái naêm 1999 ñaõ laøm saït lôû cöûa bieån, saäp baûy möôi caên nhaø kieân coá vaø laøm cheát hôn naêm traêm ngöôøi treân toaøn tænh. Hieän nay choã aáy thieân nhieân töï boài caùt laïi nhö cuõ.
Khi vaøo laøng thaày, laàn ñaàu tieân toâi chöùng kieán moät caûnh taøn saùt ruøng rôïn vaø hieåu ñöôïc theá naøo laø coø moài. Treân caùnh ñoàng xanh ngaùt, coù moät baày coø traéng phau ñöùng baát ñoäng; teù ra laø coø giaû do maáy teân thôï saên ñaët saün. Baày coø treân khoâng thaáy ñoàng baïn ôû döôùi ñaát cuõng saø caùnh xuoáng nhaäp boïn, theá laø bò dính cöùng vaøo ñaát khoâng bay leân ñöôïc nöõa vì ôû treân maët ñaát nhöõng keû baãy chim ñaõ giaêng saün nhöõng chaát keo. Taøn aùc hôn nöõa laø chuùng laïi coøn may bít hai mí maét cuûa vaøi con coø soáng ñaõ maéc naïn, ñeå chuùng vöøa ñöùng baát ñoäng vöøa vaãy caùnh lieân hoài. Caùi vaãy caùnh ñau ñôùn, nhaéc nhuû ñoàng baïn ñöøng laàm boïn ngöôøi gian aùc, nhöng nhöõng con coø treân khoâng laïi laàm töôûng laø caùi vaãy caùnh môøi baïn saø xuoáng chôi ñeå cuøng maéc baãî

Sau khi aên tröa taïi nhaø coâ Nhö Töôøng, chuùng toâi leân xe veà Hueá luùc ñaõ quaù möôøi hai giôø. Sôï taøi xeá nguû guïc toâi gôïi chuyeän cho Trung noùi suoát quaõng ñöôøng töø Quaûng trò vaøo Hueá, vaø Trung chöùng toû laø moät ngöôøi noùi chuyeän raát hay, vöøa coù khieáu haøi höôùc vöøa coù trình ñoä taâm linh saâu saéc.
Hueá quaû thaät laø moät caùi noâi cuûa vaên hoùa, khoâng chæ ôû nhöõng toå ñình coå kính vôùi nhöõng vò Hoøa thöôïng trí ñöùc song toaøn; ñaëc bieät neùt vaên hoùa cuûa Hueá coøn bieåu hieän nôi nhöõng ngöôøi bình daân voâ danh voâ töôùng, nôi nhöõng lôøi noùi baâng quô ñaày yù vò cuûa hoï. Toâi nhôù coù laàn, sau 75, töø Saøi goøn veà toâi leân vieáng chuøa Thuyeàn toân; ñeán ngaõ ba khoâng bieát reõ loái naøo toâi hoûi nhöõng noâng daân ñang vaùc cuoác ñi laøm.
Chæ ñöôøng xong, hoï noùi: Môùi coù ba naêm maø raêng ñaõ queân ñöôøng queân saù heát röùa heø!
Laøm toâi khoâng khoûi cöôøi thaàm.
Ñaëc bieät, gia ñình anh taøi xeá naøy laø moät ñieån hình gia ñình raát vaên hoùa. Hoï goàm boán cha con vöøa sôû höõu vöøa laùi boán chieác xe du lòch töø bao naêm nay, ñaùng leõ phaûi giaøu laém, theá nhöng chaéc vì gaén boù vôùi chuøa chieàn, chuyeân chôû nhöõng ngöôøi tu neân khoâng giaøu coù maø cöù daäm chaân taïi choã. Hoï khoâng laáy nhieàu tieàn vì hoïc ñöôïc caùi ñöùc ly tham, chæ laøm vöøa ñuû soáng. Coâ Nhö Minh keå coù laàn Trung chôû Sö Baø töø Hoàng AÂn veà thaêm OÂn ôû Beänh vieän xong, khi coâ traû tieàn anh ta baûo: Con maø ñi laáy tieàn chôû sö baø thì coøn ra gì nöõa!

Baây giôø, giöõa tröa naéng chang chang treân ñöôøng vaéng, vöøa laùi xe Trung vöøa keå cho toâi nghe nhöõng chuyeän hoùm hænh veà OÂn.
Moät laàn, anh chôû OÂn cuøng vôùi nhieàu vò khaùc treân chieác xe baûy choã. Khi taát caû ñeàu leân xe, anh baét ñaàu roà maùy, Hoøa thöôïng noùi vôùi moïi ngöôøi:
- ÔÛ döôùi ñaát thì haén quy y mình, coøn baây giôø leân xe thì mình phaûi quy y haén. Naøy Trung, haõy laùi cho caån thaän nghe con!
Ñeán moät ñoaïn ñöôøng heïp coù nhieàu ngöôøi ñi ngheânh ngang, taøi xeá ñi chaäm laïò Hoøa thöôïng nhaéc kheùo:
- Naøy Trung, ta hoûi cuï mi, caùi coøi ñeå laøm gì ?
Trung thuaät laïi: Luùc ñoù con phaûi heát söùc caån thaän, vì traû lôøi sao cho hoøa thöôïng nghe ñöôïc laø chuyeän raát khoù. Neáu noùi boùp coøi ñeå baét hoï phaûi traùnh mình, theá thì seõ loãi to. May sao trong con noåi leân moät söï thoâng minh ñoät xuaát, con noùi: Daï baïch OÂn, caùi coøi laø ñeå baùo cho hoï bieát söï coù maët cuûa mình cuõng ñang tham gia giao thoâng. OÂn khen phaûi.
Trung laïi keå: Moät hoâm saép tôùi ngaøy leã Phaät ñaûn con voâ chuøa Töø ñaøm, thaáy OÂn ñang goõ laïi moät caây coïc bò xieâu tröôùc saân chuøa, con ñeán xin phuï vôùi OÂn moät tay. OÂn ñöa caùi buùa cho con, nhöng tay OÂn vaãn giöõ laáy caây coïc cho thaúng ñeå con goõ xuoáng. Vì sôï lôõ traät xuoáng nhaèm tay OÂn, neân con khoâng daùm goõ maïnh, maø cuõng khoâng daùm xin OÂn dôû tay ra. OÂn noùi:
- Cuï mi tính ñöùng ñaây tôùi chieàu aø? Goõ nhö goõ moõ theá thì chöøng naøo môùi xong?

Nhaân ñaáy toâi cuõng keå cho Trung nghe vaøo moät buoåi saùng, chuù tieåu töø chuøa khaùc tôùi chuøa Töø ñaøm coù vieäc, troâng thaáy OÂn ñang ñuïc ñuïc goõ goõ beân caùnh cöûa phoøng khaùch, chuù tieán laïi thöa:
- Baïch OÂn, ñeå con laøm giuøm cho.
OÂn daïy: Thoâi, vieäc nhaø ai naáy bieát.

Trung cöôøi khoaùi chí ra veû raát am hieåu caâu thieàn ngöõ aáy. Anh coøn baûo, moãi lôøi OÂn noùi ra ñeàu coù nhieàu nghóa, phaûi suy nghó thaät laâu môùi hieåu ra ñöôïc chöù khoâng phaûi deã. Toâi laïi nhôù luùc OÂn coøn ôû Nha trang nhöõng ngaøy sau 75, khi Phaät hoïc vieän vaéng teo nhö chuøa baø ñanh chæ coøn moät mình OÂn trong ngoâi chuøa roäng vôùi vaøi thaày, moãi thaày moät theá giôùi.
Moãi laàn ñeán haàu thaêm, phaûi ñi qua bao nhieâu lôùp cöûa môùi ñeán ñöôïc gian tònh thaát cuûa OÂn naèm moät nôi aån khuaát tòch mòch, moät veû tónh laëng ñaày ñe doïa chöù khoâng coøn thieàn vò nhö tröôùc.
Hoâm ñoù toâi khoâng tìm ñöôïc chuù tieåu naøo ñeå nhôø daãn ñeán OÂn, neân ñaõ moät mình ñeán taän caùnh cöûa coù löôùi saét daãn vaøo tònh thaát OÂn. Thöôøng thì noù ñöôïc khoùa kyõ vôùi oáng khoùa, nhöng hoâm aáy khoâng khoùa neân toâi ñaåy cöûa ñeå vaøo trong saân. Ñaåy maõi khoâng ñöôïc, toâi caát gioïng keâu ôi ôùi, nghó chaéc laø chuù tieåu ñaõ ñi chôi ñaâu roài. Boãng OÂn xuaát hieän, ñi ra vöøa luøa nheï caùnh cöûa qua moät beân vöøa laåm baåm:
- Ñi moâ cuõng tôùi, maø môû caùnh cöûa khoâng ra!
Thì ra vì caùnh cöûa aáy coù ñöôøng raây phía döôùi ñeå ñoùng môû baèng caùch ñaåy qua ñaåy veà maø toâi cöù xoâ tôùi keùo lui heøn gì maõi khoâng môû ñöôïc.
Cöûa ñôøi ñaõ vaäy, cöûa ñaïo cuõng theá maø thoâi!
Lôøi OÂn daïy thöïc ñaày yù nghóa: toâi chöa vaøo ñöôïc cöûa ñaïo, vì khoâng bieát caùch môû.
Laïi moät laàn vaøo nhöõng naêm môùi xuaát gia, toâi öa tôùi OÂn phaân bua chuyeän naøy chuyeän noï vì khoâng ñöôïc laøm vieäc theo yù mình. OÂn chìa ra moät quyeån saùch ñang xem, thì ra laø quyeån Con ñöôøng thoaùt khoå maø toâi vöøa dòch cuûa ngaøi Rahula, vaø daïy:
- Naøy, coâ veà maø xem laïi caùi ñoaïn noùi veà Voâ ngaõ, thaät hay ñaùo ñeå.
Nghe khen moät dòch phaåm cuûa mình, toâi queân tuoát chuyeän kieän caùo vaø baét ñaàu haêng say noùi veà quyeån saùch. Khi trôû veà toâi môùi nhôù ra raèng OÂn coát daïy mình baèng caùch nhaéc ñeán lyù voâ ngaõ, nhöng vì quaù voâ minh mình khoâng ñeå yù, cöù töôûng laø OÂn khen!
Moät trong nhöõng ñöùc tính cuûa OÂn laø chòu khoù ñoïc taát caû nhöõng saùch vieát veà ñaïo Phaät töø thöôïng vaøng ñeán haï caùm, vaø thöôøng khen chöù khoâng bao giôø cheâ ai heát. Theá neân khi coù laàn toâi thuaät laïi vôùi thaày Tueä Syõ raèng OÂn khen thaày vieát baøi naøy baøi noï, thì thaày tænh bô baûo raèng : OÂn Töø Ñaøm maø khen thì coù gì ñaùng möøng, vì ai OÂn cuõng khen.

OÂn coù moät ngöôøi em trai cuõng laø thöôïng toïa laøm Chaùnh ñaïi dieän ôû Baûo loäc, moät hoâm veà thaêm chuøa Töø ñaøm, thaáy hoa ni loâng ñöôïc caém chung vôùi nhöõng caønh laù töôi trong caùc bình cuùng Phaät, thöôïng toïa ruùt heát nhöõng hoa aáy lieäng maát. Khi troâng thaáy chuùng naèm la lieät giöõa saøn nhaø, OÂn la leân:
- Hoa ngöôøi ta cuùng, ai ñem vöùt caû ra ñaây roài?
Thöôïng toïa noùi: Hoa giaû maø cuùng kieáng gì?
OÂn hoûi laïi: Caùi gì thaät, caùi gì giaû?

Treân ñöôøng töø Quaûng trò veà laïi Hueá, ngoaøi OÂn Töø ñaøm ra, thaày Kheá Chôn cuõng laø ñeà taøi noùi chuyeän cuûa taøi xeá Trung.
Anh baûo: Thaày raát bình dò, nhöng nhöõng ngöôøi khoâng bieát thaày cöù noùi thaày khoù khaên, khoâng deã gì môøi thaày ñeán nhaø. Con thöôøng laùi xe cho thaày môùi bieát thaày heát söùc bình daân ñaùng meán. Trong caùc loaïi baêng nhaïc maø con môû cho thaày nghe, thaày chæ thích nghe ca Hueá vaø chaàu vaên. Coù khi thaày coøn ca cho con nghe nöõa. Thaày ca hay laém, sö aï. Nghe chuyeän aáy toâi khoâng khoûi ngaïc nhieân vì cöù töôûng thaày thích nhaïc tieàn chieán hay Trònh coâng Sôn thì coøn coù lyù vì thaày chöa lôùn tuoåi laém. Chöù chaàu vaên vaø ca Hueá thöôøng laø gu cuûa maáy ngöôøi giaø baûy taùm chuïc tuoåi !
Nghæ moät laùt, Trung laïi phaù leân cöôøi lôùn baûo: Coù khi thaày cuõng noåi noùng moät caùch baát ngôø, sö aï. Coù laàn con laùi xe giöõa ñöôøng bò moät chò laùi honda ñaâm ngang tröôùc muõi xe con, may con traùnh kòp. Thaày baûo con:
- Trung, mi laùi xe ñuoåi theo con ñoù cho tao!
Con ngaïc nhieân khoâng bieát thaày baûo ñuoåi theo laøm gì, nhöng cuõng laùi nhanh xe tôùi phía tröôùc. Khi gaàn ñeán, thaày quay kieáng xe xuoáng, thoø ñaàu ra quaùt vaøo maët chò kia:
- Naøy con kia, mi muoán cheát haû? Tau vöøa ñi nhaäp lieäm veà ñaây, mi muoán cheát thì cheát ñi, tau lieäm cho!

Chuùng toâi ñöôïc moät traän cöôøi thoaûi maùi khi nghe giai thoaïi aáy. Caùi khaû kính deã thöông nôi nhöõng vò thaùnh khoâng phaûi laø luoân luoân nghieâm trang traàm maëc, maø phaûi coù luùc pha troø vaø noåi saân chay nhö vaäy môùi laøm cho ngöôøi ta caûm thaáy gaàn guõi. Caùch nay hai möôi naêm, moãi khi vaøo Saøi goøn, thænh thoaûng thaày laïi gheù thaêm chuùng toâi. Hoài aáy thaày haõy coøn treû laém nhöng ñaõ laøm nhö moät oâng cuï, cöù than phieàn Saøigoøn oàn aøo naùo nhieät, thaày khoâng bao giôø ôû ñöôïc quaù tuaàn leã vì nhôù Hueá, nôi coù nhöõng vò Hoøa Thöôïng khaû kính khieán mình ñi ñaâu cuõng phaûi kheùp neùp caån troïng nhö böôùc ñi treân dao beùn, khoâng nhö ôû Saøigoøn muoán ñi ñaâu thì ñi, laøm gì cuõng khoâng ai noùi.
Thaày thích ñöôïc soáng gaàn caùc baäc beà treân, khoâng nhö ña soá tu só ngaøy nay öa töï do phoùng tuùng treân khoâng chaèng, döôùi khoâng reã.

Xe trôû veà ñeán Hueá luùc ñaõ gaàn hai giôø chieàu, chuùng toâi ôû laïi chuøa Töø ñaøm ñeå döï leã Yeát Toå vaøo luùc ba giôø. Khi moät vò sö vieân tòch, ôû Hueá (hay trong nghi leã Phaät giaùo noùi chung) coù leä ñöa linh vò cuûa ngöôøi quaù coá ñeán caùc toå ñình chính thöùc, nhöõng nôi maø sinh tieàn vò aáy ñaõ töøng tu hoïc, haønh ñaïo, ñeå yeát kieán chö toå tröôùc khi laøm leã nhaäp thaùp.
Ñaáy cuõng nhö laøm leã ra maét vôùi theá giôùi voâ hình cuûa nhöõng baäc tieàn boái ñaõ khuaát boùng.
Soùng ñang trôû veà baûn theå Nöôùc vaø xin Nöôùc hoan hæ ñoùn nhaän laïi moät ngöôøi con.
Ñaây laø luùc Meï con gaëp gôõ, giôø phuùt môùi caûm ñoäng laøm sao!
Chuùng toâi ñöôïc theo ñoaøn xe ñöa linh vò OÂn ñi yeát Toå ôû caùc chuøa Baùo quoác, Taây thieân, Thuyeàn toân.
Xe chaïy xuoáng ngaû Beán ngöï roài voøng trôû veà Baùo quoác tröôùc khi ñi Taây thieân, Thuyeàn toân. Hai beân ñöôøng, döôùi maøn möa laát phaát, coù raát nhieàu baøn thôø (höông aùn) nghi nguùt khoùi höông vaø taêng ni phaät töû ñang quyø moïp khi ñoaøn xe yeát Toå ñi qua. Treân moãi höông aùn ñeàu coù di aûnh cuûa OÂn raát trang nghieâm thanh thoaùt.

Ñoaøn xe yeát Toå trôû veà chuøa Töø ñaøm luùc trôøi ñaõ toái.
Toái hoâm aáy coøn coù leã tòch ñieän cuûa moân ñoà hieáu quyeán ñoïc ñieáu vaên khoùc OÂn cho ñeán chín giôø nhöng toâi khoâng tham döï ñöôïc vì ñaõ quaù meät vaø vì trôøi möa taàm taõ.
Trôøi nhö cuõng tieác thöông tröôùc caûnh ra ñi cuûa moät baäc Chuùng trung toân.

Saùng hoâm sau, 24.8 (11.10.2001) chuùng toâi ra Töø ñaøm ñeå döï leã cung nghinh kim quan nhaäp thaùp.
Trôøi aâm u khoâng naéng khoâng möa suoát maáy tieáng ñoàng hoà, nhö cuõng ñoàng caûm vôùi röøng phaät töû ñang chen chuùc ñaày chaät saân chuøa Töø ñaøm ra cho ñeán ngoaøi ñöôøng Nam giao, Beán ngöï.
Duø möa Hay naéng ñeàu seõ raát meät cho ñaùm ñoâng khoång loà aáy, neân trôøi raát im maùt cho ñeán luùc di quan ra ñeán xe tang.
Y vaøng choùi loïi moät vuøng khi chö taêng ni haøng haøng lôùp lôùp ñi boä tieãn kim quan ra xe trong tieáng nieäm phaät vang reàn.
Trôøi baét ñaàu ñoå möa naëng hoät khi ñoaøn xe gaàn moät traêm chieác töø töø chuyeån baùnh höôùng veà thaùp toå Lieãu Quaùn.
Leã nhaäp thaùp dieãn ra trong baàu khoâng khí trang nghieâm giaûn dò, vì taát caû nghi leã ñaõ ñöôïc laøm tröôùc taïi chuøa Töø ñaøm, vaø cuõng vì trôøi möa lôùn vaø ñöôøng ñaát sình laày trôn trôït.
Nhieàu ngöôøi tieãn ñöa trong ñoù coù toâi, vaãn ngoài treân xe vì ñöôøng quaù ñoâng ñuùc laày loäi vaø vì khoâng coù aùo möa.

Döï tang leã xong, toâi veà laïi ni vieän Kieàu ñaøm luùc hai giôø chieàu 24 aâm lòch.
Thaáy coâ Dieäu Thöôøng chuaån bò boä saäu troáng keøn chuoâng moõ ñeå ñi A löôùi laøm leã chaån teá coâ hoàn taïi moät ngoâi chuøa khuoân môùi thaønh laäp, toâi cuõng ñi theo leân thaêm vuøng kinh teá môùi maø naêm 1999 chuùng toâi ñaõ ñeán cöùu trôï sau côn luõ theá kyû.
Xe khôûi haønh luùc ba giôø chieàu ñeán saùu giôø chieàu môùi ñeán, vì phaûi qua moät phaø ngang taïi tröôùc laêng Khaûi ñònh.
Beân kia thöôïng nguoàn soâng Höông laø vuøng Bình ñieàn ngheøo khoù, qua khoûi Bình ñieàn raát xa nöõa, qua hai con ñeøo laø ñeøo Kim Quy vaø moät ñeøo chöa coù teân nhöng raát cao vaø daøi hôn ba chuïc caây soá, ñaày nguy hieåm, maát ñeán hôn nöûa giôø laùi xe môùi qua heát, neân daân goïi laø ñeøo "Meï Ôi".
Xe ñi qua nhöõng ñòa danh vöøa xa laï vöøa quen thuoäc (vôùi ngöôøi thöôøng ñi cöùu trôï) nhö Hoàng Tieán, Hoàng Haï, Boát Ñoû, Moû Quaï ... ñeå tieán ñeán vuøng nuùi non taän cuøng cuûa ñaát nöôùc.
Moät beân laø doác nuùi döïng ñöùng, beân kia laø thung luõng saâu hun huùt, ñaõ theá con ñöôøng cöù ngoaèn ngoeøo lieân tuïc ñeán choùng caû maët, coøn khoù ñi hôn caû nhöõng ñeøo Haûi vaân, Ruø Rì, Song pha hay Ngoaïn muïc.
Toâi nghó ñeán nhöõng naïn nhaân xaáu soá trong hai toøa thaùp choïc trôøi ñang yeân oån boãng bò tai hoïa giaùng xuoáng naùt thaây ñeå caàu nguyeän cho hoï vaø theâm can ñaûm cho mình.
Quaû thöïc ñaáy laø moät baøi hoïc cho taát caû, ñeå ñöøng xem chaéc aên baát cöù chuyeän gì.
Coù leõ hoï khoâng bao giôø ngôø ñeán tai hoïa baát thaàn, hoï soáng trong an ninh baûo ñaûm toái ña neân tai hoïa ñoái vôùi hoï caøng thaûm khoác. Coøn chuùng toâi luoân soáng trong chaùnh nieäm veà voâ thöôøng, saün saøng chaáp nhaän moïi thöù neân duø coù gaëp gì cuõng coi thöôøng; nhôø vaäy maø taâm hoàn raát an oån trong caùi tueä giaùc veà baát an (wisdom of insecurity) vì luoân luoân taâm nieäm theá gian voâ thöôøng, quoác ñoä nguy thuùy, töù ñaïi khoå khoâng.
Coù moät taám thaân töù ñaïi ñaõ laø caùi ñích ñeå höùng chòu bao nhieâu teân ñaïn trong coõi toàn sinh.

Theá nhöng cuoái cuøng chuùng toâi cuõng ñeán ñòa ñieåm A Löôùi giaùp ranh vôùi xöù Laøo, nôi coù treân moät ngaøn gia ñình töø nhieàu nôi ñeán ñònh cö ñang soáng khoán khoå nhöng ñaày nhieät tình vôùi ñaïo.
A Sao A Löôùi laø nhöõng ñòa danh kinh khuûng vaøo thôøi chieán, nôi nhieàu binh lính ñaõ boû thaây chieán tröôøng.
Ngaøy nay, ñaáy laø moät vuøng ñoài nuùi hieàn hoøa nôi ñònh cö cuûa haøng ngaøn gia ñình töø xa xoâi ñeán laäp nghieäp.
Chuøa Sôn Thuûy do daân ñònh cö ñöôïc caáp ñaát ñeå xaây döïng leân daàn daàn töø saùu naêm nay nhöng vaãn chöa hoaøn taát coâng trình vì daân quaù ngheøo, khuoân vieân chuøa thieáu ñaát cho sinh hoaït gia ñình phaät töû ñòa phöông khaù ñoâng. Ban hoä töï cho bieát, caïnh chuøa coù moät ngaøn naêm traêm meùt vuoâng ñaát ñaõ khai phaù, troàng queá, chuû ñaát muoán nhöôøng laïi cho chuøa vôùi giaù naêm trieäu ñoàng (töông ñöông ba traêm hai chuïc dollars).
Nhaän thaáy noã löïc cuûa ñoàng baøo ôû ñaây thöïc ñaùng phuïc, toâi höùa khi veà seõ vaän ñoäng tieàn cho hoï mua theâm maûnh ñaát aáî

Chuøa naèm treân moät ngoïn ñoài, sau löng laø nuùi röøng chaát ngaát. Gioù nuùi thoåi veà laïnh buoát xöông maëc duø tieát trôøi chæ môùi vaøo cuoái thu.
Toái hoâm aáy may sao trôøi taïnh raùo, phaät töû ôû gaàn chuøa ñeán nghe phaùp vaøo khoaûng ba chuïc ngöôøi; hoï ñöôïc höôùng daãn phaùp moân thaân haønh nieäm vaø ñi thieàn haønh trong chaùnh ñieän ñeán chín giôø toái môùi giaûi taùn.

Saùng hoâm sau, saùu giôø röôõi saùng chuùng toâi ñaõ khôûi haønh veà laïi Hueá.
Ñöôøng veà vì xuoáng ñeøo neân laùi xe caøng phaûi raát caån thaän.
Ñeán ñöôïc Bình ñieàn, qua phaø roài chuùng toâi môùi thôû phaøo nheï nhoõm bieát mình vaãn coøn soáng soùt.

Xin daâng leân giaùc linh OÂn taát caû nhöõng aùnh maét nuï cöôøi mang ñaày nieàm vui cuûa daân ñònh cö A Löôùi luùc ñoùn tieáp phaùi ñoaøn ñeán thaêm.
Ngaøy mai ñaây, hoï seõ coøn vui hôn khi ñoùn quyù thaày leân laøm leã chaån teá cho caùc vong linh vaø caàu nguyeän cho aâm sieâu döông thaùi.
Xin OÂn gia trì cho leã chaån teá naøy ñöôïc vieân maõn, daân A Löôùi töø nay heát caûnh cô haøn vaø ñöôïc soáng vui trong chaùnh phaùp.