ÑEÅ SOÁNG TOÁT HÔN
(Ñaïo Ñöùc Hoïc)

ÑAÏI CHUÛNG VIEÄN HUEÁ & HAØ NOÄI
Hueá Xuaân Taân Tî 2001
Micae-Phaoloâ Traàn Minh Huy

Tröôùc heát, toâi daâng lôøi caûm taï Ba Ñaáng, caùc vò höõu traùch trong Giaùo Hoäi, ñaëc bieät Ñöùc Cha Phaoloâ Tònh Nguyeãn Bình Tónh ñaõ ñöa daãn vaø taïo ñieàu kieän cho toâi tham gia vaøo coâng cuoäc ñaøo taïo caùc linh muïc töông lai, duø toâi baát xöùng vì taøi heøn ñöùc moïn.

Tieáp ñeán toâi caùm ôn caùc Chuûng sinh khoùa 98 cuûa Ñaïi Chuûng Vieän Haø Noäi, sau khi hoïc vôùi toâi Sieâu Hình hoïc, Luaän Lyù hoïc vaø Thaàn Lyù hoïc ñaõ tín nhieäm thænh caàu toâi giuùp theâm moân Ñaïo Ñöùc Hoïc laøm haønh trang cho Naêm Thöïc Taäp Muïc Vuï saép ñeán. Thuù thaät toâi raát ngaïi, vì môùi vaøo ngheà, moân naøo cuõng phaûi doïn giaùo trình vaø ñöùng lôùp laàn ñaàu tieân. Nhöng khi Cha Giaùm Hoïc Giuse yeâu caàu vaø coù yù kieán cuûa Beà Treân Chuûng Vieän Hueá, toâi maïnh daïn nhaän lôøi, nghó raèng Chuùa seõ giuùp khi toâi coá gaéng heát söùc mình.

Toâi ñöôïc giuùp ñôõ thaät : Caùm ôn An Nguyeãn ñaõ cho toâi söû duïng baûn dòch cuoán EÙthique aø l’usage de mon fils cuûa Fernando Savater do nxb EÙditions du Seuil. Toâi cuõng vaän duïng hai cuoán saùch cuûa Cha Xavier Theùvenot : Une Ethique au risque de l'Evangile do nxb Descleùe de Brouwer / Cerf vaø Repeøres eùthiques pour un monde nouveau do nxb Salvator. Bieát raèng coøn nhieàu thieáu soùt vaø coù theå coù sai laàm, toâi xin caùc baäc Thaày vaø ñaøn anh vui loøng chæ daãn vaø söûa chöõa cho. Toâi cuõng xin giao phoù thieän chí phuïc vuï vaø hoaøn toaøn vaâng phuïc phaùn ñoaùn cuûa Huaán quyeàn Giaùo Hoäi.

Neáu nhöõng coá gaéng naày coù ñem laïi ñöôïc lôïi ích naøo cho caùc Chuûng sinh thì toâi cuõng ñaõ maõn nguyeän laém roài. Vôùi loøng bieát ôn, toâi xin moïi ngöôøi thoâng caûm vaø caàu nguyeän cho toâi.

<noäi dung>

Noùi chuyeän ñaïo ñöùc ñaõ khoù, daïy Ñaïo Ñöùc Hoïc vaø nhaát laø soáng ñaïo ñöùc laïi coøn khoù hôn bieát bao ! Vaäy xin baïn moät chuùt chuù yù vaø moät chuùt kieân nhaãn, chuùng ta seõ töø töø cuøng nhau coá gaéng suy nghó, haàu khaùm phaù ra nhöõng quan nieäm vaø loái öùng xöû ñuùng ñaén laøm cho chuùng ta toát hôn, trieån nôû hôn vaø luoân laø ngöôøi baïn ñoàng haønh deã chòu cuûa ngöôøi khaùc.

Coù nhieàu kieán thöùc laøm cho mình say meâ, nhöng mình vaãn coù theå soáng maø khoâng caàn ñeán chuùng. Cuõng nhö coù laém caùi chuùng ta chaúng hay bieát gì maø vaãn coù theå soáng töû teá, vì khoâng ai bieát heát moïi thöù.

Tuy theá, coù nhöõng tri thöùc thöïc söï caàn thieát, nhö nhöõng tri thöùc daïy chuùng ta bieát coù nhöõng caùi thích hôïp vaø coù nhöõng caùi khoâng thích hôïp vôùi chuùng ta, cuõng nhö coù nhöõng thaùi ñoä vaø loái öùng xöû chuùng ta phaûi bieát vaø thöïc hieän, vì cuoäc ñôøi chuùng ta tuøy thuoäc vaøo ñoù. Bieát caùi gì thích hôïp, caùi gì khoâng thích hôïp vôùi chuùng ta laø moät hieåu bieát maø taát caû chuùng ta ñeàu muoán coù, nghóa laø bieát phaân bieät caùi toát vaø caùi xaáu, caùi lôïi vaø caùi haïi, nhaát laø nhöõng caùi toát ôû khía caïnh naày maø laïi khoâng toát hay coù haïi ôû khía caïnh khaùc.

Trong laõnh vöïc giao teá nhaân baûn, caùc maâu thuaãn aáy thöôøng hay xaûy ra : Noùi doái noùi chung laø xaáu, vì noù laøm maát uy tín cuûa ngoân ngöõ vaø laøm cho ngöôøi naøy choáng ñoái ngöôøi kia, nhöng noùi doái coù theå coù ích hay lôïi duïng noùi doái ñeå mang laïi moät chuùt lôïi loäc hoaëc ñeå cho ai moät ñaëc aân, ví duï noùi thaät cho moät beänh nhaân bò ung thö khoâng chöõa ñöôïc ñeå hoï bieát roõ tình traïng cuûa mình hay laø noùi doái ñeå hoï soáng nhöõng giaây phuùt cuoái cuøng khoâng lo aâu laø toát hôn ? Noùi doái khoâng thích hôïp vôùi chuùng ta, noù xaáu thaät nhöng cuõng coù luùc noù laïi höõu ích !

Soáng khoâng phaûi deã daøng laém ñaâu, vì khi soáng, nhöõng tieâu chuaån veà nhöõng gì chuùng ta phaûi laøm coù theå maâu thuaãn vôùi nhau : Vôùi ngöôøi naøy, khoâng coù gì cao quyù baèng soáng cho ngöôøi khaùc ; vôùi ngöôøi kia, ñieàu coát yeáu laø kieám tieàn ; ngöôøi khaùc laïi cho raèng tieàn baïc maø khoâng coù söùc khoûe, khoâng coù vui chôi, khoâng coù trìu meán chaân thaønh, khoâng coù taâm hoàn thanh thaûn, thì khoâng coù ích gì, v.v... Caùc thaày thuoác cho raèng boû thuoác laù vaø röôïu laø caùch keùo daøi tuoåi thoï, nhöng nhöõng ngöôøi huùt thuoác vaø nghieän röôïu phaûn öùng laïi raèng neáu boû heát nhö theá thì ñôøi soáng quaù daøi, v. v...

Thoaït nhìn, coù moät ñieåm maø taát caû chuùng ta ñeàu ñoàng yù vôùi nhau laø chuùng ta khoâng ñoàng yù vôùi taát caû moïi ngöôøi. Nhöng baïn seõ thaáy nhöõng yù kieán khaùc nhau aáy laïi ñoàng nhaát treân moät ñieåm laø ñôøi ta, ít nhaát laø moät phaàn, laø keát quaû cuûa nhöõng gì moãi con ngöôøi chuùng ta muoán laøm.

Neáu cuoäc ñôøi chuùng ta coù tính chaát hoaøn toaøn tieàn ñònh thì taát caû nhöõng nhaän xeùt treân khoâng coøn yù nghóa. Khoâng ai laïi töï hoûi cuïc ñaù seõ rôi leân cao hay xuoáng thaáp : noù luoân rôi xuoáng döôùi, ta khoâng laøm khaùc ñöôïc. Con haûi ly laøm oå trong gioøng nöôùc, con ong laøm toå hình luïc giaùc : khoâng moät con haûi ly naøo thöû laøm toå baèng saùp, vaø khoâng moät con ong naøo daùm laøm ñaäp thuûy lôïi. Trong moâi sinh thieân nhieân, moãi con vaät hình nhö phaân ñònh raát ñuùng caùi gì toát vaø caùi gì xaáu cho noù, khoâng sai laàm vaø khoâng do döï : khoâng con vaät naøo toát hay xaáu caùch tuyeät ñoái, duø con ruoài cheâ con nheän laø xaáu vì giaêng baãy vaø aên thòt noù, nhöng con nheän khoâng theå laøm khaùc ...

Chuùng ta bieát caùc con moái ôû Phi Chaâu xaây toå raát ñoà soä, cao ñeán maáy thöôùc vaø cöùng nhö ñaù. Thaân mình loaøi moái laïi meàm, khoâng coù caùi voû nhö caùc coân truøng khaùc, neân caùi toå moái ñöôïc xöû duïng nhö caùi voû taäp theå choáng laïi loaøi kieán thuø ñòch ñöôïc trang bò hôn chuùng. Nhöng thænh thoaûng toå moái bò ñaùnh saäp. Ngay laäp töùc, caùc moái-thôï baét tay vaøo vieäc xaây döïng laïi caùi phaùo ñaøi bò hö haïi. Caùc con kieán lôùn thuø ñòch laïi lao vaøo taán coâng. Caùc con moái-lính toå chöùc baûo veä boä toäc mình, vaø vì chuùng khoâng theå ñoái ñòch vôùi keû taán coâng baèng söùc voùc cuõng nhö baèng khí giôùi, chuùng baùm chaët vaøo keû thuø ñeå laøm giaûm söï taán coâng, chòu bò phaân thaây bôûi nhöõng haøm raêng aùc ñoäc. Trong luùc ñoù, moái-thôï laøm vieäc caáp toác ñeå kieán thieát laïi choã bò hö haïi ... Chuùng bít kín toå, ñeå laïi beân ngoaøi caùc con moái-lính khoán khoå vaø anh huøng, hy sinh maïng soáng ñeå baûo veä an ninh cho ñoàng loaïi. Chuùng coù xöùng ñaùng ñöôïc huaân chöông? Goïi chuùng laø can ñaûm coù ñuùng khoâng?

Thay ñoåi boái caûnh, nhöng khoâng thay ñoåi ñeà taøi : Trong thieân anh huøng ca L’Iliade, Homeøre keå caâu chuyeän Hector, moät chieán só gioûi thaønh Troie, cöông quyeát chôø döôùi chaân thaønh anh chaøng Achille noùng naûy, voâ ñòch daân A-keâ-en, duø bieát anh naøy maïnh hôn vaø seõ gieát mình. Anh coá laøm troøn boån phaän baûo veä gia ñình vaø ñoàng baøo cuûa mình khoûi tay keû thuø gheâ gôùm. Khoâng ai nghi ngôø Hector laø moät anh huøng, moät ngöôøi ñích thöïc can tröôøng. Nhöng Hector coù anh duõng vaø gan daï theo kieåu moái-lính khoâng? Hector coù öùng xöû nhö con moái ñaàu tieân ra traän khoâng? Taïi sao chuùng ta cho söï can ñaûm cuûa oâng laø ñích thöïc vaø khoù hôn cuûa caùc coân truøng naøy ? Coù söï khaùc bieät naøo giöõa hai tröôøng hôïp ?

Ñôn giaûn chæ vì caùc chuù moái-lính chieán ñaáu vaø cheát vì chuùng phaûi laøm nhö theá, ñieàu vöôït quaù chuùng (nhö con nheän aên con ruoài). Ngöôïc laïi, Hector ra traän chaïm traùn vôùi Achille, bôûi vì oâng muoán theá. Caùc con moái-lính khoâng theå ñaøo nguû, khoâng theå noåi loaïn, khoâng theå troán nhieäm vuï ñeå nhöôøng choã cho keû khaùc : chuùng ñöôïc an baøi bôûi thieân nhieân ñeå hoaøn thaønh söù meänh anh huøng baét buoäc. Tình huoáng cuûa Hector khaùc. Anh coù theå noùi bò ñau, hay khoâng coù yù muoán ñöông ñaàu vôùi moät chieán só maïnh hôn mình, ñoàng baøo seõ cho anh laø keû heøn nhaùt, khoâng beàn chí hoaëc hoï coù theå yeâu caàu anh laäp moät theá traän khaùc ñeå choáng Achille, nhöng trong taát caû moïi tröôøng hôïp, chaéc chaén anh coù theå töø choái khoâng laøm anh huøng. Duø coù bò eùp uoång theá naøo, anh vaãn coù theå laån traùnh : anh khoâng ñöôïc cheá taïo ñeå laøm anh huøng. Do ñoù, haønh vi cuûa anh coù giaù trò, vaø Homeøre keå caâu chuyeän cuûa anh vôùi moät caûm xuùc kyø thuù. Khaùc vôùi loaøi moái, chuùng ta noùi Hector coù töï do, vaø chính vì vaäy maø chuùng ta thaùn phuïc loøng gan daï cuûa anh.

Vaäy laø chuùng ta ñi ñeán chöõ then choát cuûa vaán ñeà raéc roái naøy : töï do. Loaøi vaät sinh ra nhö theá naøo thì baét buoäc phaûi nhö theá vaø phaûi laøm nhöõng gì ñaõ ñöôïc ñaët ñònh. Ngöôøi ta khoâng theå cheâ traùch hoaëc ca ngôïi haønh ñoäng cuûa chuùng, vì chuùng khoâng bieát xöû söï caùch naøo khaùc hôn. Moät haønh xöû baét buoäc nhö theá chaéc chaén traùnh cho chuùng caùc vaán ñeà cuûa löông taâm. Dó nhieân, con ngöôøi cuõng ñöôïc Taïo Hoùa an baøi moät caùch naøo ñoù. Chuùng ta ñöôïc sinh ra ñeå uoáng nöôùc thieân nhieân, chöù khoâng phaûi ñeå uoáng nöôùc taåy truøng Javel, vaø, duø ñeà phoøng caùch naøo ñi nöõa, sôùm muoän gì chuùng ta cuõng seõ cheát.

Moät caùch töông töï, chöông trình an baøi vaên hoùa cuûa chuùng ta cuõng ñaõ ñöôïc ñònh roõ : tö duy cuûa chuùng ta chòu ñieàu kieän cuûa ngoân ngöõ vaø chuùng ta ñöôïc nuoâi döôõng trong moät soá taäp quaùn, phong tuïc, thaùi ñoä, truyeàn thoáng... Toùm laïi, ñaõ ñöôïc khaéc saâu vaøo naõo chuùng ta moät soá thoùi quen töø thuôû naèm noâi. Toaøn boä aáy ñeø naëng treân chuùng ta vaø duø sao chuùng ta cuõng taïm chaáp nhaän nhöõng chuyeän coù theå tieân lieäu naøy. Laáy ví duï Hector maø chuùng ta vöøa noùi ñeán : söï saép xeáp an baøi töï nhieân cuûa anh gôïi cho anh loøng khao khaùt baûo veä vaø töông trôï, caùc ñöùc tính anh tìm ñöôïc nôi boái caûnh thaønh Troie. Caùch raát töï nhieân, anh daønh loøng trìu meán cho vôï con. Veà vaên hoùa, anh caûm nhaän anh laø ngöôøi thaønh Troie, cuøng noùi moät thöù tieáng, cuøng moät phong tuïc vaø truyeàn thoáng vôùi ñoàng höông. Ngoaøi ra, anh ñöôïc giaùo duïc töø nhoû ñeå trôû thaønh moät chieán só can tröôøng phuïc vuï cho thaønh phoá cuûa mình, ñeå gheâ tôûm söï heøn nhaùt baát xöùng ñoái vôùi moät nam nhi. Neáu Hector phaûn boäi ñoàng baøo cuûa anh, anh bieát anh seõ bò khinh bæ vaø bò tröøng phaït baèng caùch naøy hay caùch khaùc. Nhö vaäy, töông ñoái anh ñöôïc saép xeáp an baøi ñeå haønh ñoäng nhö anh ñaõ laøm.

Nhöng Hector cuõng coù theå caûi trang thaønh ñaøn baø vaø ban ñeâm troán khoûi thaønh Troie, giaû ñau oám hoaëc ñieân khuøng ñeå khoûi ñaùnh nhau, anh cuõng coù theå quyø goái tröôùc Achille vaø hieán keá höôùng daãn y taán coâng thaønh ôû choã yeáu nhaát. Anh cuõng coù theå baøy ra moät toân giaùo môùi, tuyeân boá khoâng neân chieán ñaáu choáng keû thuø, traùi laïi, neân ñöa maù kia cho ngöôøi ta taùt tieáp.

Baïn seõ baûo raèng taát caû caùc loái xöû söï ñoù coù veû kyø quaëc ñoái vôùi taùnh neát cuûa Hector vaø ñoái vôùi giaùo duïc anh nhaän ñöôïc. Nhöng phaûi coâng nhaän laø nhöõng giaû thuyeát aáy coù theå coù ñöôïc, trong luùc con haûi ly laøm toå baèng saùp hay con moái lính boû haøng nguû laø chuyeän khoâng theå coù ñöôïc. Traùi vôùi loaøi vaät vaø nhöõng thöïc theå töï nhieân khaùc cuûa Taïo Hoùa, con ngöôøi ñöôïc saép xeáp an baøi ñeán caùc chi tieát raát nhoû, veà sinh lyù cuõng nhö veà vaên hoùa, nhöng con ngöôøi vaãn coù theå choïn löïa moät giaûi phaùp khoâng coù trong chöông trình ñaõ ñöôïc saép xeáp an baøi. Chuùng ta coù theå noùi «vaâng» hay «khoâng», toâi muoán hoaëc toâi khoâng muoán. Ngay caû khi tình theá baét buoäc, khoâng bao giôø chuùng ta chæ coù moät lôøi ñeå noùi, song nhieàu lôøi.

Khi noùi ñeán chöõ töï do, chính caùc söï vieäc treân maø chuùng ta muoán aùm chæ ñeán. Do ñoù chuùng ta khaùc vôùi nhöõng con moái vaø nöôùc thuûy trieàu, khaùc vôùi taát caû nhöõng gì cöû ñoäng moät caùch khoâng theå kieåm soaùt vaø khoâng theå traùnh ñöôïc. Haún nhieân, ta khoâng theå laøm heát nhöõng gì nghó trong ñaàu, nhöng cuõng khoâng coù gì baét buoäc ta chæ laøm moät vieäc. Ñeán luùc phaûi neâu leân hai ñieàu roõ reät veà töï do :

Chuùng ta khoâng töï do löïa choïn caùi gì xaûy ñeán cho mình (sinh ra ngaøy naøo, do cha meï naøo, ôû xöù naøo, bò ung thö hay bò xe caùn, ñeïp hay xaáu, v.v...), nhöng chuùng ta coù töï do phaûn öùng ñoái vôùi nhöõng gì xaûy ñeán cho mình baèng caùch naøy hay caùch khaùc (nghe theo hay choáng laïi, caån thaän hay boác ñoàng, traû mieáng hay nhaãn nhuïc, ôû laïi baûo veä thaønh hay chaïy troán, v.v...).

Töï do laøm moät vieäc coù toan tính khoâng coù nghóa laø baûo ñaûm thaønh coâng. Töï do khoâng phaûi laø quyeàn löïc tuyeät ñoái. Cho neân, khaû naêng hoaït ñoäng cuûa ta caøng lôùn thì töï do cuûa chuùng ta caøng coù hieäu naêng. Toâi ñöôïc töï do muoán leo nuùi Hy-maõ-laïp-sôn, nhöng do söùc khoûe keùm vaø thieáu taäp luyeän, thöïc teá toâi khoù ñaït ñöôïc muïc tieâu. Ngöôïc laïi, ta coù töï do ñoïc saùch hay khoâng ñoïc saùch, nhöng vì coù hoïc ñoïc khi coøn nhoû, ta khoâng caûm thaáy khoù khaên laém khi thích ñoïc saùch. Coù nhöõng ñieàu tuøy thuoäc vaøo yù chí cuûa ta (ñoù môùi laø töï do), nhöng khoâng phaûi taát caû ñeàu tuøy thuoäc vaøo yù chí cuûa ta (neáu khoâng, mình seõ laø ngöôøi coù quyeàn löïc tuyeät ñoái). Neáu ta khoâng töï bieát mình vaø khoâng bieát theá giôùi mình ñang soáng, moät ngaøy naøo ñoù, töï do cuûa ta seõ bò beû gaõy vì nhöõng nhu caàu khoâng theå ñaùp öùng. Nhöng ñieàu ñoù seõ khoâng ngaên caûn ta ñöôïc töï do, duø noù laøm cho ta ñau ñôùn.

Trong thöïc teá, coù raát nhieàu söùc maïnh haïn cheá töï do cuûa ta (ñoäng ñaát, baïo chuùa, beänh taät...). Song töï do cuûa ta cuõng laø moät söùc maïnh trong theá gian, söùc maïnh cuûa ta. Tuy nhieân, ngöôøi ñôøi cuõng yù thöùc ñöôïc caùc ranh giôùi töï do cuûa hoïï. Hoï seõ hoûi baïn : «Töï do aø? Baïn noùi ñeán töï do naøo vaäy? Laøm sao coù töï do khi truyeàn hình nhoài soï chuùng ta, khi nhaø caàm quyeàn löôøng gaït vaø thao tuùng chuùng ta, khi nhöõng keû khuûng boá ñe doïa, khi ma tuùy bieán chuùng ta thaønh noâ leä, vaø hôn nöõa khi toâi khoâng ñuû tieàn mua chieác xe maùy daàu toâi öa thích ?»

Vaø neáu baïn nhìn gaàn hôn tí nöõa, baïn seõ thaáy nhöõng ngöôøi coù mieäng löôõi nhö theá, treân thöïc teá laïi thích thuù thaáy mình khoâng coù töï do. Trong thaâm taâm, hoï töï baûo : «Coù vaäy chöù ! Theá laø truùt boû ñöôïc gaùnh naëng ! Vì ta khoâng coù töï do, ta khoâng chòu traùch nhieäm nhöõng gì xaûy ñeán cho ta... » Nhöng chuùng ta chaéc chaén raèng khoâng moät ai thaät söï tin chaéc mình khoâng töï do, khoâng moät ai coù theå chaáp nhaän mình hoaït ñoäng nhö caùi ñoàng hoà töï ñoäng hay nhö con moái. Ngöôøi ta coù theå thaáy raèng thaät khoù maø coù töï do löïa choïn trong nhieàu hoaøn caûnh (xoâng vaøo ngoâi nhaø ñang chaùy ñeå cöùu moät em beù, ñöông ñaàu quyeát lieät vôùi baïo chuùa), vaø toát hôn laø noùi khoâng coù töï do ñeå khoûi thuù nhaän laø mình coù töï do, vaø töï do ñoù laø löïa choïn giaûi phaùp deã daøng (chôø lính cöùu hoûa ñeán, xu nònh ngöôøi ñaøn aùp mình).

Neáu ai ñoù khaêng khaêng noùi raèng con ngöôøi khoâng coù töï do, chuùng ta neân aùp duïng vôùi hoï traéc nghieäm naày : Thôøi coå ñaïi Hy-La, moät trieát gia La-maõ thaûo luaän vôùi moät ngöôøi baïn, oâng naøy phuû nhaän söï töï do cuûa con ngöôøi, vaø quaû quyeát ngöôøi ta khoâng coù löïa choïn naøo khaùc laø laøm nhöõng gì phaûi laøm. Nhaø trieát hoïc beøn caàm laáy caây gaäy, ñaäp anh baïn tuùi buïi. «Ngöøng laïi, ñuû roài, ñöøng ñaùnh toâi nöõa! » anh baïn keâu leân. Nhöng trieát gia khoâng ngöøng, vöøa tieáp tuïc ñaùnh vöøa bieän luaän : « Anh chaû noùi raèng toâi khoâng coù töï do, vaäy toâi khoâng coù löïa choïn naøo khaùc laø laøm nhöõng gì ñang laøm sao?» Vaø vò trieát gia chæ ngöøng ñaäp khi ngöôøi baïn xaùc nhaän laø oâng coù theå töï do thoâi ñaäp.

Toùm laïi : khaùc vôùi caùc taïo vaät khaùc, con ngöôøi coù theå phaùt minh vaø choïn löïa moät phaàn caùch soáng cuûa hoï. Chuùng ta coù theå choïn löïa caùi gì laø toát vaø hôïp vôùi mình, vaø gaït boû caùi gì xaáu vaø khoâng hôïp. Vaø vì chuùng ta coù theå phaùt minh hay choïn löïa, neân chuùng ta coù theå sai laàm, ñieàu naøy khoâng xaûy ra cho con ong, con moái hay con haûi ly. Nhö theá chuùng ta phaûi caån thaän chuù yù ñeán nhöõng gì mình laøm vaø thaâu thaäp moät caùch xöû theá naøo ñeå thaønh coâng. Vaø loái xöû theá aáy hay ngheä thuaät soáng naày, ngöôøi ta goïi laø ñaïo ñöùc hoïc.

«Töï do khoâng phaûi laø moät trieát lyù, cuõng khoâng phaûi laø moät yù töôûng : ñoù laø moät chuyeån ñoäng cuûa löông taâm, ñoâi luùc noù thuùc ñaåy chuùng ta phaùt aâm leân hai ñoäc aâm : Coù hay Khoâng. Trong khoaûnh khaéc ngaén nguûi cuûa chuùng, cuõng nhö trong söï trong saùng cuûa tia chôùp, ñoù laø daáu hieäu maâu thuaãn cuûa baûn chaát con ngöôøi ñöôïc taïo döïng» (Octavio Paz, L’Autre Voix, Gallimard, 1990, tr. 71; baûn dòch cuûa J.Cl. Masson).

«Ñôøi soáng con ngöôøi khoâng phaûi chæ ñeå « soáng » baèng söï laëp laïi nhöõng haønh ñoäng rieâng cho töøng loaøi : moãi moät ngöôøi phaûi soáng. Con ngöôøi laø sinh vaät duy nhaát coù khaû naêng buoàn chaùn, baát maõn, caûm nhaän bò ñuoåi ra khoûi thieân ñaøng» (Erich Fromm, Un homme pour lui-meâme, EÙditions sociales franV caises, 1967, tr.39).

<noäi dung>

Caùi gì ñaõ xaûy ra trong löông taâm mình khieán con ngöôøi khoâng coøn töï hoûi phaûi haønh ñoäng theá naøo, nhöng haønh ñoäng nhö theá naøy hoaëc nhö theá kia coù toát khoâng ?

Ñeå traû lôøi, coù leõ neân moâ taû roõ raøng tieán trình giöõa con vaät vaø con ngöôøi : con vaät ñöôïc ñieàu khieån bôûi toaøn boä baûn naêng xaùc ñònh tröôùc caùc öùng xöû cuûa noù, ñaëc bieät trong laõnh vöïc taán coâng vaø giôùi tính. Söï tieán hoùa cuûa naõo boä cho pheùp con ngöôøi nôùi daàn nhöõng loái öùng xöû tieàn ñònh, môû choã cho töï do khaû dó, tuy bò ñieàu kieän song coù thöïc.

Töø luùc sinh ra, con ngöôøi phaûi hoïc nhieàu thöù nhôø moâi tröôøng vaên hoùa chung quanh, ñeå thích nghi, phaùt minh vaø saùng taïo. Con ngöôøi cuõng phaûi hoïc ñieàu chænh caùc moái töông quan cuûa mình vôùi thieân nhieân vaø tha nhaân, nhaát laø phaûi kieåm soaùt hai thöïc taïi caên baûn caáu taïo neân noù laø giôùi tính vaø baïo löïc taán coâng, laø nhöõng thöù vöøa baûo veä tính caù theå cuûa moãi ngöôøi vöøa giuùp ngöôøi ta soáng chung vôùi nhau. Caùc nhaø nhaân chuûùng hoïc nhaéc nhôû raèng söï ñieàu chænh hai thöïc taïi naày khoâng phaûi laø chuyeän deã : tính baïo löïc taán coâng luoân saün saøng ñöôïc thöùc tænh. Vaäy neáu muoán tieáp tuïc thoâng haûo vôùi nhau, loaøi ngöôøi phaûi duy trì tính baïo löïc taán coâng naày trong moät tæ leä coù theå chòu ñöïng ñöôïc. Ñieàu ñoù coù ñöôïc, moät ñaøng, nhôø nhöõng caám ñoaùn khoâng ñöôïc vöôït quaù giuùp caù nhaân vaø xaõ hoäi trieån nôû, vaø ñaøng khaùc, nhôø söï ñaùnh giaù moät soá thaùi ñoä dieãn taû töï do vaø cuoäc chung soáng hoøa ñieäu giöõa ngöôøi vôùi ngöôøi. Chính ôû trình ñoä ñoù maø coù noå löïc ñaïo ñöùc, vì ñaïo lyù laø toaøn boä nhöõng qui taéc, caám ñoaùn, chuaãn möïc, giaù trò cho pheùp con ngöôøi daàn daàn tìm thaáy nhöõng con ñöôøng nhaân baûn hoùa vaø haïnh phuùc.

Cuoái cuøng, ñaïo lyù laø caùi maø loaøi ngöôøi phaûi töï boù buoäc, neáu muoán cho cuoäc ñôøi mình coù yù nghóa. Luùc ñoù caù nhaân töø choái baïo löïc, khoâng chaáp nhaän aên töôi nuoát soáng keû khaùc vaø cuõng khoâng ñeå keû khaùc aên töôi nuoát soáng mình, töø choái khoâng töï kheùp kín trong thaùp ngaø cuûa mình, traùi laïi tìm caùch ñi vaøo moái hieäp thoâng. Ngay luùc choïn söï töø choái baïo löïc gaây cheát choùc vaø muoán cho cuoäc soáng mình coù yù nghóa, con ngöôøi khoâng coøn coù theå laøm baát cöù caùi gì. Do ñoù maø phaùt sinh nhöõng caám ñoaùn vaø caùc giaù trò.

Ñaâu laø nhöõng caám ñoaùn caên baûn ngaên caûn con ngöôøi töï coâ laäp khoûi moâi tröôøng chung quanh ?

Tröôùc heát laø caám loaïn luaân : caám keát hôïp vôùi nguoàn goác cuûa mình. Chaúng haïn öôùc muoán cuûa caäu beù muoán chieám ñoaït vôï cuûa cha caäu laø nguoàn goác cuûa baïo löïc hung döõ. Caám ñoaùn naày cho pheùp ñieàu chænh cuoäc chinh phuïc cuûa caäu beù vaø baét buoäc caäu phaûi giöõ nhöõng khoaûng caùch thích hôïp ñoái vôùi meï caäu, baét caäu gaëp gôõ ngöôøi laï vaø nhö theá höôùng öôùc muoán môû ra vôùi ngöôøi khaùc vaø ñöôïc "naén ñuùc" nhôø giao tieáp vôùi nhöõng giôùi haïn cuûa thöïc taïi.

Tieáp ñeán laø caám saùt nhaân : "Ngöôi khoâng ñöôïc gieát ngöôøi" vaø töø ñoù suy roäng ra : "Ngöôi khoâng ñöôïc gieát cheát caùi gì laøm cho con ngöôøi lôùn leân (cao caû) : caùc khaû naêng dieãn taû, saùng taïo, chieâm ngöôõng v.v..

Sau cuøng caám noùi doái : choáng laïi söï sai quaáy trong ngoân ngöõ truyeàn thoâng vaø duy trì khaû theå tin caäy vaøo ngöôøi khaùc.

Taát caû nhöõng caùi ñoù daàn daø laøm cho löông taâm ñöôïc phaùt trieån vaø nhöõng caám ñoaùn naày thieát laäp neân caùc chuaãn möïc, giöõa nhöõng qui chieáu khaùc, hoøa troän vôùi söï nhaän thöùc ba ñaù taûng thöïc taïi maø taát caû cuoäc soáng con ngöôøi ñöôïc xaây döïng treân ñoù :
Khaùc bieät veà giôùi tính, bôûi vì con ngöôøi nhaát ñònh laø ñaøn oâng hoaëc ñaøn baø.

Khaùc bieät veà khoâng gian.
Khaùc bieät veà thôøi gian.

Ñaù taûng naày coù leõ khoù laõnh hoäi nhaát. Moãi vieäc coù moät thôøi gian cuûa noù nhö Kinh Thaùnh noùi : moät thôøi gian ñeå yeâu, moät thôøi gian ñeå laøm vieäc, moät thôøi gian ñeå khoùc than... vaø moãi ngöôøi ñeàu bieát raèng khoâng bao giôø thoâi chieán ñaáu ñeå nhaäân bieát caùc haäu quaû cuûa thôøi gian !

Ba ñaù taûng thöïc taïi naày ñònh nghóa caùch caên baûn caên tính cuûa moät con ngöôøi, nhö giaáy Caên cöôùc xaùc ñònh moãi caù nhaân baèng giôùi tính, queâ quaùn vaø ngaøy sinh cuûa mình.

Vaäy ñaïo lyù ñöôïc thieát laäp daàn daàn khôûi ñi töø nhöõng caám ñoaùn, giaù trò vaø qui chieáu. Noù ñöôïc tieäm tieán tu chænh nhö moät heä thoáng phöùc taïp cho pheùp toå chöùc söï soáng coøn cuûa caùc nhoùm ngöôøi. Noù khoâng chæ baèng loøng veà söï toàn taïi aáy, maø coøn thaêng tieán nieàm vui soáng cuûa caùc caù nhaân trong moät coäng ñoàng.

Nhöng ngaøy nay ba neàn taûng cuûa thöïc taïi nhaân linh ñoù bò ñaët laïi vaán ñeà :

=Neàn vaên hoùa cuûa chuùng ta ñaët vaán ñeà moái töông quan nam-nöõ trong quan nieäm truyeàn thoáng cuûa noù baèng caùch xoâ nhaøo neàn taûng thöïc taïi giôùi tính.
=Thôøi gian cuõng bò xaùo troän trong xaõ hoäi höôûng thuï, vaø ñoái vôùi ngöôøi ñöông thôøi thì thôøi gian phaûi toû ra coù sinh lôïi toái ña ; ngöôïc laïi khi naïn thaát nghieäp ñaët ai ñoù ra ngoaøi thôøi gian thì moïi söï xem ra ñoå vôû heát.
=Cuoái cuøng töông quan vôùi khoâng gian cuõng thay ñoåi. Ngaøy xöa ngöôøi ta phaân bieät khoâng gian gaàn guûi laø laøng xaõ vôùi khoâng gian xa laï laø phaàn coøn laïi cuûa theá giôùi. Ngaøy nay theá giôùi trôû neân moät laøng xaõ to lôùn, vì chæ trong vaøi giôø laø chuùng ta coù theå coù maët ôû moät neàn vaên hoùa hoaøn toaøn khaùc bieät.

Toùm laïi, ba neàn taûng thöïc taïi - coù theå ñöôïc nhìn nhaän nhö moät trong nhöõng nguoàn goác caáu taïo neân ñaïo lyù- bò xaùo troän laøm phaùt sinh nhöõng vaán naïn môùi veà ñaïo lyù.

Ngöôøi ta ñònh nghóa cuoäc soáng ñaïo lyù nhö laø ngheä thuaät tröïc dieän vôùi baïo löïc vaø söï doàn eùp cuûa phi lyù ñeå laøm phaùt sinh yù nghóa. Veà khía caïnh naày, trình thuaät Saùng Taïo (Gn.2-3) cho ta chaát lieäu suy nghó. Ngay töø khôûi ñaàu cuoäc soáng con ngöôøi, Thieân Chuùa ñöôïc moâ taû nhö ñaët ra moät caám ñoaùn ngoõ haàu con ngöôøi coù ñöôïc moät töông quan laønh maïnh vôùi thieân nhieân vaø tha nhaân : ñöôïc pheùp aên moïi thöù traùi caây trong Vöôøn Ñòa Ñaøng, tröø traùi caây "toaøn naêng" (bieát laønh döõ), bôûi vì neáu aên traùi caây aáy seõ laø choái boû ñieàu kieän con ngöôøi vaø do ñoù rôi vaøo ngoõ cuït cheát choùc.

Nhö theá Kinh Thaùnh nhaéc nhôû raèng ñeå ñöôïc duy trì trong chaân lyù, öôùc muoán phaûi laø kinh nghieäm veà moät caùi thieáu, nhöng laø caùi kinh nghieäm laøm thoûa maõn con ngöôøi vì cho pheùp noù coù ñöôïc nieàm vui gaëp gôõ ngöôøi khaùc. Vaäy söù ñieäp Kinh Thaùnh chuyeân taûi moät söï thaät maø ngaøy nay caùc nhaø nhaân chuûng hoïc khaùm phaù laïi baèng nhöõng con ñöôøng khaùc vaø laøm saùng toû baèng caùch gôïi laïi nhöõng caám ñoaùn saùng laäp cuûa luaân lyù.

Vieäc caám noùi doái khoâng theå uoán cong laïi ñöôïc, bôûi vì khoâng theå naøo coù truyeàn thoâng neáu taát caû moïi ngöôøi ñeàu noùi doái. Dó nhieân caùc neàn vaên hoùa khoâng khaúng ñònh heát moïi chaân lyù theo cuøng moät caùch nhö nhau. Moät soá neàn vaên hoùa, ñaëc bieät ôû Taây phöông, khaúng ñònh caùch tröïc tieáp hôn, maïnh baïo hôn moät soá neàn vaên hoùa khaùc. Moãi neàn vaên hoùa coù moät qui taéc ñeå phaùt bieåu chaân lyù vaø laøm cho ngöôøi ta bieát raèng hoï khoâng noùi doái. Ñieàu quan troïng laø trong cuøng moät nhoùm ngöôøi, ngöôøi ta thöôøng qui chieáu veà cuøng moät qui taéc. Cuoäc soáng ñaïo lyù heä taïi vieäc muoán hieäp thoâng trong chaân lyù ngoõ haàu ñöôïc soáng theo luaän lyù tình yeâu.

Moái hieäp thoâng chæ coù ñöôïc khi ngöôøi ta toân troïng laãn nhau vaø söï noùi doái khoâng laøm vaïy voø noäi dung truyeàn thoâng. Chaúng haïn neáu thænh thoaûng chuùng ta noùi doái trong khi trao ñoåi thì ngöôøi ta seõ ngôø vöïc lôøi noùi cuûa chuùng ta vaø khoâng coøn muoán truyeàn thoâng vôùi chuùng ta nöõa. Vaäy caám noùi doái laø con ñöôøng baét buoäc cuûa moät truyeàn thoâng maø trong ñoù chuùng ta tín nhieäm vaøo ngöôøi khaùc. Khía caïnh tích cöïc cuûa söï caám ñoaùn naày laø coù theå taïo neân loøng tín nhieäm. Ta coù theå coâng thöùc hoùa yeâu saùch naày nhö sau : "Baïn haõy haønh ñoäng caùch theá naøo ñeå ngöôøi ta coù theå tin vaøo lôøi baïn noùi". Quaû thöïc, chæ coù ñôøi soáng ñaïo lyù khi ñöôïc ñaët neàn treân moät haønh vi tin töôûng.

Nhöng ñoù khoâng phaûi laø ñöùc tin toân giaùo. Ñaây laø moät haønh vi tin töôûng ôû chính mình, ôû cuoäc soáng vaø ôû tha nhaân. Ñaïo ñöùc laø caùi maø chuùng ta töï boù buoäc khi quyeát ñònh tin vaøo cuoäc soáng, maëc cho ñau khoå vaø söï döõ noùi ngöôïc laïi, duø ñoâi luùc chuùng ta nghó laø mình laàm vì ñaõ tin vaøo cuoäc ñôøi, khi maø cuoäc soáng haèng ngaøy trôû neân naëng neà hay laøm ta thaát voïng. Ñôøi soáng ñaïo ñöùc cuõng laø lôøi dieãn taû moät haønh vi tin töôûng nôi con ngöôøi, ôû beân kia söï laïm duïng töï do cuûa con ngöôøi khi noù tìm thoáng trò hay khai thaùc keû khaùc. Vaäy ñôøi soáng ñaïo ñöùc caên cöù treân quyeát ñònh hy voïng, bôûi vì chuùng ta khoâng heà bieát tröôùc ñöôïc laø lieäu chuùng ta coù lyù khoâng khi tin töôûng vaøo thöïc taïi con ngöôøi. Nhöng chính trong khi soáng loøng tín nhieäm naày maø chuùng ta daàn daàn khaùm phaù ñöôïc raèng vieäc daán thaân vaøo nieàm tin ôû tha nhaân vaø ôû chính mình seõ thöïc söï xaây döïng cuoäc ñôøi cuûa chuùng ta.

Chuùng ta coù theå minh hoïa ñieàu ñoù baèng thí duï veà hoân nhaân, laø caùi ñaët hai con ngöôøi vaøo moái lieân heä maät thieát. Nôi hai con ngöôøi naày coù nhieàu öôùc muoán trong laõnh vöïc giôùi tính, thöïc thi quyeàn löïc, lieân quan ñeán tieàn baïc, baïo löïc, v.v... Moät ñaøng nhöõng öôùc muoán naày coù theå goùp phaàn xaây döïng moái giaây vôï choàng cuûa hoï, nhöng ñaøng khaùc chuùng cuõng laø nguoàn goác cuûa baïo löïc, ghen töông, tranh chaáp, hoån loaïn…

Thaät voâ lyù khi tin raèng duy chæ söï töï phaùt tìm kieám con ngöôøi seõ giuùp ñieàu chænh caùc moái quan heä. Hôn nöõa, caùc nhaân vò khoâng phaûi laø nhöõng caù theå soáng trong moät ñaûo hoang, nhöng laø nhöõng thaønh phaàn cuûa moät xaõ hoäi coù nhöõng ñoøi hoûi rieâng cuûa noù ñeå soáng trong hoøa hôïp. Quyeát ñònh soáng chung phaûi ñeå yù ñeán thöïc tieån, nhöõng khuynh höôùng xaây döïng vaø nhöõng khuyeân höôùng phaù hoaïi cuûa caùc öôùc muoán. Cuõng phaûi quan taâm ñeán chieàu kích xaõ hoäi cuûa ñôøi soáng vôï choàng vaø söï kheùp kín trong chuû nghóa rieâng bieät thaân maät. Chính vì theá hai vôï choàng trao ñoåi söï öng thuaän troïng theå tröôùc söï chöùng kieán cuûa xaõ hoäi. Ñoù laø moät haønh vi tin töôûng hoå töông giöõa hai nhaân vò bieát mình laø thaønh phaàn cuûa moät xaõ hoäi, maø chính hai ngöôøi phaùt bieåu vaø cöû haønh. Ñoù cuõng laø moät haønh vi hy voïng ôû cuoäc ñôøi, ôû nhöõng ngöôøi nam vaø nöõ cuøng ñoàng haønh vôùi ñoâi baïn. Baáy giôø xaõ hoäi trôû neân baûo ñaûm cho söï öng thuaän naày vaø daán thaân giuùp ñoâi baïn ñieàu chænh caùc öôùc muoán ñoái vôùi nhau trong söï phöùc taïp cuûa chuùng, haàu traùnh khoûi baïo löïc vaø coäng taùc vaøo nieàm vui soáng. Chuùng ta thaáy hoân nhaân thieát laäp neân moät haønh vi ñaïo lyù saâu xa döôøng naøo !

Nhö vaäy ñôøi soáng ñaïo lyù luoân laø moät hình thöùc ñaùnh cuoäc veà töông lai. Quaû theá, trong moät quyeát ñònh ñaïo lyù luoân luoân coù moät thöù nhaûy xoå vaøo trong moät caùi chöa bieát. Coù leõ ñoù laø moät trong nhöõng lyù do khieán caùc ñoâi nam nöõ khoù ñi vaøo hoân nhaân, nghóa laø noùi leân moät öng thuaän beàn bæ trong söï tín nhieäm vaøo ngöôøi kia : "Em tin töôûng anh ñuû ñeå nghó raèng söï trung thaønh cuûa anh ñoái vôùi em seõ giuùp em trung thaønh vôùi anh".

Duø haønh vi tin töôûng naày khoâng coù tính caùch toân giaùo thì cuõng coù moät söï töông töï giöõa ñôøi soáng ñaïo lyù vaø ñôøi soáng tín höõu. Quaû theá, ñôøi soáng kitoâ höõu cuõng ñöôïc ñaët neàn taûng treân moät haønh vi ñöùc tin. Nhöng ñoù laø tin vaøo Thieân Chuùa, vaøo vò Thieân Chuùa Maïc khaûi nôi Ñöùc Gieâsu Kitoâ. Ñoù cuõng laø moät haønh vi tín nhieäm vaøo caùc nhaân chöùng ñaõ noùi vôùi chuùng ta veà Ngaøi (Pheâroâ, Phaoloâ, caùc toâng ñoà, caùc thaùnh söû...). Nieàm tin naày bieåu loä söï chaéc chaén noäi taâm raèng Thieân Chuùa ôû cuøng chuùng ta, giuùp chuùng ta soáng theo luaän lyù tình yeâu cuûa Ngaøi trong nhöõng tranh chaáp cuûa cuoäc soáng haèng ngaøy, vaø raèng Ngaøi coù theå laøm phaùt sinh söï soáng töø nhöõng keâu than vaø ñaáu tranh naày.

Baûo raèng ñaïo ñöùc tìm mang laïi haïnh phuùc laø moät quan ñieåm gaây ngaïc nhieân, bôûi vì thöôøng ngöôøi ta quan nieäm raèng luaân lyù laø moät toaøn boä nhöõng caám ñoaùn chaúng daãn ñeán haïnh phuùc. Trieát gia Eric Weil nhaän ñònh raèng con ngöôøi caûm thaáy mình baát haïnh, duø chaúng bieát chính xaùc caùi gì laøm neân haïnh phuùc cuûa mình. Quaû thaät, taát caû moïi ngöôøi ñeàu caûm thaáy phaàn naøo bò phaân caùch giöõa caùi "ñaõ coù ñoù" vaø caùi "chöa coù ñoù" maø mình mong öôùc ñaït ñöôïc ñeå giaûm bôùt söï phaân caùch. Ñieàu ñoù ñaëc bieät ñuùng trong xaõ hoäi chuùng ta, nôi maø ngöôøi ta bò baét laáy bôûi khía caïnh bi ñaùt cuûa cuoäc soáng xaõ hoäi do thaát nghieäp vaø caùc thaûm kòch quoác teá. Vaäy neân ai ai cuõng tìm caùch laøm dòu ñi söï caêng thaúng noäi taâm cuûa mình. Con ngöôøi kieám tìm moät söï hoøa giaûi beân trong. Noùi caùch khaùc, con ngöôøi seõ tìm ñöôïc haïnh phuùc, moät khi söï hoøa giaûi ñöôïc hoaøn toaøn thöïc hieän.

Ñeà taøi haïnh phuùc trong ñaïo lyù chaúng môùi meû chi, nhieàu trieát gia lôùn töø Aristote vaø ñaïi thaàn hoïc gia trong ñoù coù thaùnh Thomas ñaõ nhaán maïnh ñeán söï kieän raèng taát caû ñôøi soáng ñaïo lyù laø cuoäc tìm kieám haïnh phuùc. Haïnh phuùc ñöôïc quan nieäm nhö vieãn aûnh cuûa cuoäc soáng, hôn laø moät thöïc taïi maø ngöôøi ta coù theå döùt khoaùt chieám giöõ ñöôïc ôû traàn theá naày. Nhôø vieãn aûnh naày, chuùng ta coù theå höôùng daãn vaø mang laïi yù nghóa cho cuoäc soáng cuûa mình. Vaäy chuùng ta ñaõ coù moät yù nieäm naøo ñoù veà haïnh phuùc, vì chuùng ta kinh nghieäm ñöôïc haïnh phuùc moät phaàn naøo thoâi, chöù haïnh phuùc trong söï sung maõn cuûa noù thì chuùng ta chöa bieát roõ thöïc söï noù laø gì. Trong moïi tröôøng hôïp, yù nieäm moät phaàn chuùng ta coù veà haïnh phuùc laïi kích thích öôùc muoán cuûa chuùng ta, baèng caùch gôïi yù raèng chuùng ta coù theå hoøa giaûi hôn vôùi chính mình vaø vôùi tha nhaân. Nhö theá haïnh phuùc laø vieãn aûnh toái haäu cuûa moïi cuoäc soáng cuûa chuùng ta. Coù leõ vì theá maø caùc thaàn hoïc gia noùi ñeán vieån aûnh "caùnh chung" döôøng nhö muoán noùi raèng haïnh phuùc seõ chæ ñaït ñöôïc ôû coõi beân kia.

Tuy nhieân, ngay baây giôø ôû coõi ñôøi naày, nhöõng kinh nghieäm maïnh meû veà bình an vaø nieàm vui cuõng coù theå ñaït ñöôïc. Bình an laø traïng thaùi noäi taâm coù ñöôïc khi chuùng ta ñaõ kieán taïo ñöôïc caùi gì ñoù thöïc söï ñi vaøo höôùng nhaân tính, khi chuùng ta ñaõ thöïc hieän phaän söï ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ cuûa mình. Luùc aáy chuùng ta caûm thaáy ôû trong bình an, ngay caû khi söï bình an aáy laø keát quaû cuûa moät haønh ñoäng phaûi traû giaù ñaét.

Chaúng haïn ngöôøi chieán só ñaáu tranh trong xí nghieäp ñeå ñaït ñöôïc nhieàu coâng bình hôn. Nhieàu luùc thaät khoù khaên, nhöng anh caûm thaáy bình an vì yù thöùc raèng anh ñaõ thöïc söï laøm xong phaän söï ñaøn oâng cuûa anh. Hay ngöôøi nghieän röôïu coá gaéng loaïi boû söï leä thuoäc cuûa anh lieân quan ñeán röôïu. Dó nhieân ñoâi khi anh phaûi khoå sôû vì coâng vieäc anh huøng treân chính baûn thaân anh, nhöng trong saâu thaúm con ngöôøi cuûa anh, anh caûm thaáy bình an vì anh coù caûm töôûng lôùn leân trong nhaân tính. Chuùng ta cuõng coù theå noùi nhö theá vôùi cuoäc chieán ñaáu vôùi caùc côn caùm doã.

Kinh nghieäm bình an naày khoâng phaûi laø thoaùng qua, chuùng ta coù theå vaãn ñöôïc bình an trong nhieàu tuaàn nhieàu thaùng. Taát caû caùc vò ñaïi thaùnh ñeàu chöùng toû raèng caøng ñeå cho söï thaùnh thieän cuûa Thieân Chuùa laøm vieäc, caùc ngaøi caøng ñaït ñöôïc bình an, caû khi caùc ngaøi caûm neám söï buoàn chaùn vaø thöû thaùch.

Kinh nghieäm veà nieàm vui xem ra cuõng khoâng keùo daøi trong thôøi gian. Phaûi, nieàm vui laø moät thöù dö thöøa khi boång choác chuùng ta yù thöùc ñöôïc raèng cuoäc soáng ngaäp traøn aân suûng : ñieàu chuùng ta thaáy vöôït quaù caùi chuùng ta hy voïng. Trong kinh nghieäm nieàm vui, caû thaân xaùc cuõng rung leân vaø döï phaàn vaøo söï chaéc chaén laø cuoäc soáng traøn ñaày aân suûng vaø höùa heïn, neân chuùng ta coù lyù ñeå maø kieän toaøn haønh vi ñaïo ñöùc voán laø cô hoäi mang laïi nieàm vui aáy. Vaäy bình an vaø nieàm vui vöøa laø keát quaû cuûa ñôøi soáng ñaïo ñöùc vöøa laø ñaù taûng cho ta xaây döïng quyeát ñònh tieáp tuïc caùc haønh ñoäng ñaïo ñöùc. Vaäy ñieàu quan troïng, vaø cuõng chính laø moät boån phaän, laø laøm cho nieàm vui cuûa tha nhaân trôû neân coù theå.

Coâng vieäc ñoù khoâng luoân luoân deã daøng. Nhöng ñoù khoâng phaûi laø muoán laøm cho ngöôøi khaùc vui, traùi yù hoï. Nhö theá laø tin raèng mình hoaøn toaøn maïnh hôn keû khaùc vaø duøng söùc maïnh aùp ñaët cho hoï nieàm vui. Caùi ñoù laø phi luaân ! Nieàm vui chæ coù theå laø kinh nghieäm cuûa chuû theå trong töï do thaâm saâu cuûa noù. Chuùng ta coù boån phaän laøm cho nieàm vui cuûa tha nhaân trôû neân coù theå, baèng caùch khoâng ñaët treân ñöôøng ñi cuûa hoï nhöõng chöôùng ngaïi laøm hoï vaáp ngaõ hay ñeø beïp hoï. Chuùng ta phaûi coäng taùc moät phaàn trong vieäc cung caáp cho hoï caùc khaû naêng quan heä, ngheà nghieäp, kinh teá, vaên hoùa hay gia ñình giuùp hoï caûm nghieäm ñöôïc bình an vaø nieàm vui, haàu tieáp tuïc kieán taïo baûn thaân cuûa hoï. Song haõy coi chöøng, bình an vaø nieàm vui khoâng phaûi laø nhöõng thöïc taïi tuyeät ñoái. Chuùng chöa phaûi laø haïnh phuùc, nhöng nhôø chuùng maø chuùng ta caûm nhaän laø haïnh phuùc coù thaät. Vaäy bình an vaø nieàm vui giuùp chuùng ta tung mình vaøo noå löïc ñaïo ñöùc.

Nhöng bình an vaø nieàm vui coøn coù höông vò cuûa caùi chöa hoaøn thaønh. Do ñoù khoâng theå döøng laïi ôû ñoù. Chuùng ta coù theå khaúng ñònh raèng bình an vaø nieàm vui laø nhöõng traán an ñaøo saâu öôùc muoán. Caùc nhaø ñaïi thaàn bí nhö Gioan Thaùnh Giaù, Teâreâsa Avila, Phanxicoâ ñeä Saleâ, Teâreâsa Haøi Ñoàng Gieâsu, vaø nhieàu vò khaùc, ñaõ caûm nghieäm ñieàu ñoù. Caùc ngaøi ñaõ soáng nhöõng kinh nghieäm traán an ñaøo saâu öôùc muoán nhö theá. Trong nhöõng kinh nghieäm aáy, caùc ngaøi thaáy Thieân Chuùa khoâng coù gì laø moät nhaø laäp phaùp giam haûm con ngöôøi trong nhöõng caám ñoaùn, song Thieân Chuùa toû ra thaät söï caùi Ngaøi laø : moät ngöôøi cha tìm laøm cho con caùi caûm nghieäm ñöôïc nieàm vui môøi goïi chuùng lôùn leân hôn nöõa trong nhaân tính, vaø trôû neân lieân ñôùi hôn vôùi nhöõng keû beù nhoû, coâng bình hôn, coù khaû naêng yeâu meán hôn.

Ngaøy nay, ngöôøi ta coù moät caûm töôûng kyø laï khi quan saùt xaõ hoäi ñöông thôøi : nghe nhieàu ngöôøi keâu than caùc theá heä môùi khoâng coøn yù thöùc luaân lyù, ñoàng thôøi cuõng luoân noùi ñeán söï caàn thieát cuûa khoa ñaïo ñöùc. Laøm sao giaûi thích söï troän laãn sôï maát luaân lyù tính vaø öôùc muoán moät khoa ñaïo ñöùc ?

Caàn phaûi phaân bieät : Phong tuïc, luaân lyù vaø ñaïo ñöùc.

Theo caùc nhaø xaõ hoäi hoïc, phong tuïc ñöôïc ñònh nghóa nhö moät taäp hôïp nhöõng caùi taát nhieân, nhöõng bieåu töôïng, nhöõng thaàn thoaïi, nhöõng giaù trò vaø nhöõng thöïc haønh trong moät xaõ hoäi aûnh höôûng leân ñôøi soáng caùc caù nhaân, raát thoâng thöôøng laø traùi yù hoï. Nhö theá, theo phong tuïc nhöõng naêm 30, ngöôøi ta ñoøi caùc thieáu nöõ phaûi coøn laø con gaùi khi ñi laáy choàng. Ngöôøi ta cuõng nhaán maïnh caùc giaù trò nhö söï thaønh thaät trong coâng vieäc, vaø ngöôøi ta maïnh meû baøi xích söï gian laän trong thi cöû... Vaäy phong tuïc ñöôïc thieát laäp bôûi moät chuoãi nhöõng ñieàu taát nhieân thaám nhaäp moät xaõ hoäi caùch töï phaùt maø chuùng ta khoâng luoân yù thöùc. Nhöng ngaøy nay phong tuïc ñaõ thay ñoåi caùch ñaùng keå. Theo nhieàu ngöôøi ñöông thôøi, khoâng coøn laø con gaùi khi ñi ñeán hoân nhaân laø ñaùng mong öôùc (caùch ñaây maáy naêm ôû AÂu chaâu coù moät cuoäc ñieàu tra mang laïi keát quaû ñaùng lo ngaïi : hôn 50% treû em döôùi 15 tuoåi ñaõ coù nhöõng quan heä tình duïc, vaø ñoái vôùi thanh nieân thieáu nöõ döôùi 18 tuoåi thì leân ñeán treân 75%).

Caùc nghi thöùc vaø bieåu töôïng toân giaùo bò lu môø vaø nhöõng bieåu töôïng môùi ñang coá gaéng thieát laäp, chaúng haïn chung quanh nhöõng troø chôi cuûa Theá Vaän Hoäi. Coøn veà caùc giaù trò thì caùi troåi vöôït khoâng coøn laø söï ngay thaúng trong coâng vieäc vaø thi cöû, maø laø söï thaønh ñaït trong xaõ hoäi hoaëc moái öu tö veà loøng nhaân ñaïo.

Luaân lyùù khoâng phaûi laø moät keát tuï, nhöng laø moät toaøn theå coù toå chöùc vaø suy tö goàm nhöõng nguyeân taéc, giaù trò, caám ñoaùn, kieåu maãu. Vaø trong xaõ hoäi hieän taïi, khoâng phaûi chæ coù moät nhöng coù nhieàu thöù luaân lyù.

Coøn ñaïo ñöùc hoïc, ñoái vôùi moät soá ngöôøi thì ñoù laø khoa hoïc laáy caùc thöù luaân lyù laøm ñoái töôïng nghieân cöùu (eùthicologie). Ñoái vôùi moät soá ngöôøi khaùc, nhö Paul Ricoeur, thì ñaïo ñöùc hoïc laø kyø voïng cuûa töï do, ñi tröôùc söï aùp ñaët caùc caám ñoaùn vaø qui phaïm. Chính ñoù laø chuyeån ñoäng cuûa töï do tìm kieám moät cuoäc soáng toát, trong söï aân caàn ñoái vôùi tha nhaân vaø trong söï söû duïng ñuùng caùc cô caáu xaõ hoäi.

Chuùng ta söû duïng ñaïo ñöùc hoïc vaø luaân lyù nhö nhöõng töø ngöõ ñoàng nghóa vaø chuùng ta nhaän thaáy raèng khoâng coù moät xaõ hoäi naøo soáng maø khoâng coù phong tuïc. Chuùng ta cuõng nhaän thaáy raèng moät ñaøng moïi nhoùm xaõ hoäi ñeàu nhaát thieát coù nhöõng vaán ñeà ñoái vôùi khoaûng caùch coù theå coù giöõa nhöõng tìm kieám ñaïo ñöùc vaø luaân lyù caáu thaønh noù, vaø ñaøng khaùc nhöõng bieåu hieän töï phaùt cuûa phong tuïc khoâng ngöøng tieán hoùa.

Ngaøy nay moät soá ngheà nghieäp ñoøi hoûi caùc qui phaïm ñaïo ñöùc (thaày thuoác, quan toøa, kyù giaû...). Nhöõng chôø ñôïi môùi meû naày töông öùng vôùi caùi gì ? - Ñöùng tröôùc nhöõng tình theá môùi, khi ngöôøi ta töï hoûi "phaûi laøm gì ?" thì caùc vaán naïn ñaïo ñöùc noåi leân. Vaán naïn naày xuaát hieän khi nhöõng baûo ñaûm töï nhieân cuûa chuùng ta bò lung lay, nghóa laø khi caùc bieán coá môùi ñeán xoâ ñaåy phong tuïc vaø caùch thöùc haønh ñoäng quen thuoäc cuûa chuùng ta :

Caùch caên ñeå nhaát lieân quan ñeán kinh nghieäm veà söï döõ. Ai ai cuõng phaûi ñoái ñaàu moät ngaøy naøo ñoù vôùi thaát nghieäp, tang cheá, tai naïn, beänh naëng, thaát baïi trong tình yeâu... Luùc aáy vaán naïn naày ñöôïc ñaët ra : Toâi phaûi laøm gì ñeå thoaùt khoûi baát haïnh? Neáu baát haïnh vaãn toàn taïi thì moät caâu hoûi khaùc coøn caên ñeå hôn noåi leân : Toâi coù neân tieáp tuïc soáng khoâng ? Ñoù laø vaán naïn ñaïo ñöùc taän nguoàn goác : ñôøi soáng ñaïo ñöùc laø söï trieån nôû cuûa xaùc tín ñöùc tin, theo ñoù cuoäc ñôøi ñaùng soáng. Ñöùng tröôùc söï döõ, khaúng ñònh "phaûi ñaáu tranh ñeå soáng" trôû thaønh vaán naïn "Toâi coù lyù do ñeå theo ñuoåi cuoäc chieán ñaáu khoâng ? Moät choïn löïa trieät ñeå : thaát voïng caâm nín hoaëc moät choïn löïa môùi "Vaâng, toâi seõ chieán ñaáu, maëc daàu söï döõ vaãn toàn taïi". Ngaøy nay vôùi naïn thaát nghieäp, khuûng hoaûng, tranh chaáp quoác teá, ngöôøi ta thöôøng nghe thaáy caùi gioïng ñieäu bi quan aáy caät vaán boån phaän phaûi soáng. Vaäy ñoái ñaàu vôùi söï döõ laø keû hôû ñaàu tieân qua ñoù vaán naïn ñaïo ñöùc noåi leân. Chuùng ta thöôøng che daáu noù ñi bôûi caùi maø Pascal goïi laø "giaûi khuaây" vaø ngaøy nay ñöôïc cuûng coá bôûi xaõ hoäi goïi laø "höôûng thuï". Khi khaùm phaù ra raèng söï höôûng thuï khoâng phaûi laø taát caû ñôøi soáng, daân chuùng töï hoûi ñôøi coù ñaùng khoù nhoïc ñeåø soáng khoâng ? Söï haï thaáp daân soá coù phaûi laø haäu quaû cuûa caät vaán naày khoâng ? Bôûi vì ñeå sinh con caùi thì phaûi coù loøng tin töôûng vaøo töông lai.

Vaáân naïn ñaïo ñöùc coù theå noåi leân khi coù tranh chaáp veà caùc thöù luaân lyù : ngöôøi khaùc xöû söï khoâng nhö chuùng ta. Ñoù laø chuyeän thoâng thöôøng khi ngöôøi ta khaùm phaù thaáy nhöõng caùch öùng xöû khaùc cuûa caùc theá heä khaùc, chaúng haïn trong ñôøi soáng tình caûm vaø giôùi tính, con caùi chuùng ta coù moät thaùi ñoä hoaøn toaøn khaùc thaùi ñoä cuûa chuùng ta luùc chuùng ta ôû vaøo tuoåi cuûa chuùng. Nhieàu ngöôøi khoâng coøn muoán laäp gia ñình vaø chaáp nhaän phaù thai. Töø ñoù noåi leân vaán naïn phaûi chaêng chuùng coù lyù ? vaø chuùng ta phaûi laøm gì ? Tính ña nguyeân cuûa caùc thaùi ñoä vaø luaân lyù khoâng ngöøng caät vaán ngöôøi ñöông thôøi, trong ñoù coù caùc nhaø ñaïo ñöùc.

Keû hôû thoâng thöôøng nhaát laø söï môùi meû cuûa caùc vaán ñeà. Chuùng ta haõy laáy tröôøng hôïp söï tieán hoùa daân soá : theá giôùi taêng gaáp ñoâi daân soá laøm noåi leân vaán naïn laøm sao ñieàu chænh söï gia taêng naày ? Chieàu kích quoác teá cuûa caùc vaán ñeà kinh teá ñaët ra nhöõng vaán naïn môùi veà vieäc laøm, veà nhaân coâng... Nhöõng vaán naïn khaùc veà moâi sinh, veà quyeàn con ngöôøi. Vì nhöõng pheá thaûi nguyeân töû vaø nhöõng aûnh höôûng leân thôøi thieát cuûa saûn xuaát kyõ ngheä, töø nay chuùng ta phaûi töï hoûi veà haøng traêm naêm, keå caû haøng ngaøn naêm saép tôùi, khoâng coøn laø töông lai cuûa moät caù nhaân hay cuûa moät nhoùm ngöôøi, maø laø söï soáng coøn cuûa toaøn theå nhaân loaïi.

Caùc maïng löôùi truyeàn thoâng cuõng ñaët ra nhöõng vaán ñeà môùi : khuaáy ñuïc caùc löông taâm vaø khoâng toân troïng nhaân vò. Thöû noùi ñeán moät buoåi phaùt soùng veà toäi loaïn luaân, ñoøi hoûi ñaïo lyù con ngöôøi, nhöng laïi ñöa ra laøm chöùng nhöõng coâ gaùi treû dieãn laïi cuoäc soáng thaàm kín cuûa hoï tröôùc maét haøng trieäu khaùn giaû truyeàn hình. Ngöôøi ta khoâng ngaàn ngaïi ñöa hoï ra laøm moài cho söï toø moø sao ? Ñaâu laø nhöõng phaûn öùng phaûn xaï maø buoåi phaùt soùng naày gaây ra treân cuoäc ñôøi cuûa hoï ? Ñoù haún laø moät vaán naïn ñaïo ñöùc hoaøn toaøn môùi meû. Heä thoáng truyeàn thoâng cuõng caét maûnh nhöõng beàn chaët luaân lyù, vì trong cuøng moät buoåi toái, ngöôøi ta vöøa trình chieáu veà Hoài giaùo vôùi moät neàn ñaïo ñöùc raát nghieâm khaéc, roài laïi moät caûnh raát noâng noåi veà giôùi tính, keå caû nhöõng vaán ñeà ñoàng tính luyeán aùi, xong tieáp ngay nhöõng vaán ñeà heä troïng veà an töû. Giöõa bao nhieâu thöïc teá khaùc ñaùng löu yù, chuùng ta cuõng phaûi keå ñeán caùc tieán boä y khoa ñaët ra vaán naïn nguoàn goác söï soáng vaø söï toân troïng phaûi coù ñoái vôùi höõu theå con ngöôøi, nhaát laø nhöõng giai ñoaïn ñaàu tieân cuoäc hieän höõu cuûa noù, ñaëc bieät laø nhöõng thí nghieäm treân phoâi thai...

Khi phaûi ñoái ñaàu vôùi taát caû nhöõng vaán naïn môùi meû ñoù, chuùng ta phaûi löu taâm ñeán caùc tieâu chuaån ñaïo ñöùc ñaõ ñöôïc nhaøo naën bôûi söï keát taàng kinh nghieäm cuûa nhöõng ngöôøi nam-nöõ ñi tröôùc chuùng ta. Caùc ngaøi ñaõ suy nghó veà nhöõng thöïc haønh cuûa hoï vaø ñaõ vaïch ra cho chuùng ta nhöõng con ñöôøng, maø thöôøng laø "neân laøm caùi naày, khoâng neân laøm caùi kia", chaúng haïn nhö khoâng ñöôïc noùi doái. Nhö theá ñoù maø phaùt sinh caùc "kho taøng khoân ngoan" hoaëc caùc baûng toång keâ caùc qui taéc luaân lyù/ñaïo ñöùc.

Tuy nhieân, chuùng ta ôû vaøo moät thôøi kyø maø söï tham chieáu quaù khöù khoâng coøn coù theå cung öùng lôøi giaûi ñaùp cho bao nhieâu vaán ñeà raát môùi meû cuûa cuoäc soáng. Do ñoù, chuùng ta bò ñun ñaåy ñeán moät söï saùng taïo lôùn lao veà ñaïo ñöùc, vaø töø ñoù gôïi leân côn khuûng hoaûng saâu xa, ñaëc bieät trong neàn luaân lyù kitoâ giaùo. Luaân lyù kitoâ giaùo coù chuaån möïc toái haäu laø trung thaønh vôùi yù muoán cuûa Ñöùc Kitoâ Phuïc Sinh. Tröôùc heát caùch töï phaùt, noù quaây veà vôùi Truyeàn Thoáng, laø caùi ñaõ chuyeån ñaït laïi cho noù chöùng töø ñöùc tin cuûa caùc kitoâ höõu ñaàu tieân, vaø cuoái cuøng laø chuùng töø ñöùc tin cuûa toaøn theå Giaùo Hoäi nôi Ñöùc Gieâsu Nazareth. Luaân lyù kitoâ giaùo tìm kieám ôû ñoù söï soi saùng ñeå giaûi ñaùp cho nhöõng vaán naïn ñaïo ñöùc hoâm nay.

Ngöôïc laïi, nhieàu ngöôøi ñöông thôøi vôùi chuùng ta thöôøng höôùng veà caùc döõ kieän môùi meû cuûa tri thöùc khoa hoïc ñeå suy tö caùc vaán ñeà cuûa cuoäc soáng vaø haï giaù nhöõng khoân ngoan baét nguoàn töø quaù khöù. Do ñoù Giaùo Hoäi gaëp söï khoù khaên raát lôùn ñeå laøm cho ngöôøi ta laéng nghe Giaùo Hoäi. Ñieàu ñoù khieán caùc kitoâ höõu ngaøy nay vaän duïng caùch môùi meû Truyeàn Thoáng, baèng caùch khoâng tìm nôi Truyeàn Thoáng nhöõng lôøi giaûi coù saün, nhöng söï linh öùng beân caïnh caùch thöùc khoân ngoan caùc kitoâ höõu thôøi tröôùc coù ñöôïc ñeå giaûi quyeát nhöõng vaán ñeà môùi meû ñang trình dieän ra cho hoï. Caùc kitoâ höõu naày laøm theá naøo ñeå thöïc thi söï saùng taïo ñaïo ñöùc cuûa mình trong söï trung thaønh vôùi Chuùa Kitoâ ? Vaø ñieàu ñoù caät vaán theá naøo vôùi chuùng ta, laø nhöõng ngöôøi nam vaø nöõ cuûa theá kyû 21, trong thieân nieân kyû môùi ? Ñoù laø vaán naïn phaûi giaûi ñaùp ñeå söû duïng toát neàn ñaïo ñöùc cuûa truyeàn Thoáng Kitoâ giaùo.

<noäi dung>

Phaân bieät ñöôïc caùi gì thích hôïp, caùi gì khoâng thích hôïp vôùi mình khoâng phaûi luoân laø chuyeän deã laøm. Duø chuùng ta khoâng choïn löïa ñöôïc nhöõng gì xaûy ñeán cho mình, nhöng chuùng ta löïa choïn ñöôïc caùch haønh ñoäng khi söï vieäc xaûy ñeán vôùi mình. Tình caûnh chuùng ta gioáng Hector hôn laø gioáng caùc con moái duõng caûm ... Chuùng ta haønh ñoäng vì chuùng ta thích vieäc naøy hôn vieäc kia, hay bôûi vì chuùng ta thích haønh ñoäng hôn laø thuï ñoäng. Coù neân suy luaän ra laø luùc naøo chuùng ta cuõng thích laøm nhöõng gì mình muoán khoâng ? Nhieàu traïng huoáng ñaët chuùng ta ôû ñoâi ngaõ maø chuùng ta khoâng muoán : chuùng ta phaûi choïn löïa trong khi chuùng ta laïi thích traùnh neù.

Moät trong nhöõng trieát gia ñaàu tieân ñaõ chuù yù ñeán nhöõng vaán ñeà naøy laø Aristote, oâng ñaõ töôûng töôïng ra tyû duï sau ñaây : Moät chieác taøu chôû moät loâ haøng quan troïng ; doïc ñöôøng gaëp moät côn baõo lôùn, phöông tieän duy nhaát ñeå cöùu chieác taøu vaø thuûy thuû ñoaøn laø phaûi vöùt xuoáng bieån haøng hoùa, raát quyù nhöng raát naëng. Thuyeàn tröôûng töï hoûi : «Ta coù neân vöùt haøng hoùa ñi, hay giöõ laïi trong haàm taøu, hy voïng thôøi tieát seõ khaù hôn hoaëc taøu coù theå chòu ñöïng ñöôïc qua côn baõo ?» Ñöông nhieân, neáu oâng truùt boû loâ haøng, laø do oâng thích ñieàu naøy hôn laø ñöông ñaàu vôùi nguy cô, nhöng cuõng seõ baát coâng khi noùi laø oâng muoán truùt boû loâ haøng. Ñieàu oâng muoán thöïc söï laø ñeán bôø an toaøn vôùi chieác taøu, thuûy thuû ñoaøn vaø haøng hoùa : ñoù laø ñieàu thích hôïp vôùi oâng nhaát. Tuy nhieân, khi thaáy côn baõo ñe doïa, oâng thích cöùu maïng soáng mình vaø thuûy thuû ñoaøn hôn laø haøng hoùa, duø haøng hoùa coù quyù ñeán theá naøo chaêng nöõa. Giaù nhö côn baõo aùc oân kia khoâng noåi leân ! Nhöng oâng khoâng choïn löïa côn baõo, ñoù laø moät aùp ñaët oâng phaûi chòu, duø oâng muoán hay khoâng.

Ngöôïc laïi, oâng coù theå quyeát ñònh thaùi ñoä phaûi coù tröôùc nguy cô naøy : neáu oâng vöùt haøng xuoáng bieån, laø vì oâng phaûi laøm theá, duø traùi loøng oâng. OÂng muoán soáng, muoán cöùu maïng mình vaø maïng nhöõng ngöôøi döôùi quyeàn oâng, caû con taøu nöõa, nhöng oâng cuõng khoâng muoán maát haøng hoùa, maát caû moùn lôøi, vaäy oâng coù truùt boû haøng hoùa cuõng laø mieãn cöôõng. Dó nhieân oâng khoâng thích ôû trong traïng huoáng phaûi löïa choïn giöõa maát haøng vaø maát maïng soáng. Theá nhöng oâng khoâng coù giaûi phaùp naøo khaùc vaø oâng phaûi quyeát ñònh : oâng seõ löïa caùi gì oâng thích vaø hôïp vôùi oâng nhaát. Chuùng ta coù theå noùi oâng khoâng coù töï do, bôûi leõ oâng bò baét buoäc phaûi laøm theá.

Moãi laàn chuùng ta phaûi suy nghó trong nhöõng hoaøn caûnh soáng cheát hay quyeát lieät veà nhöõng gì chuùng ta seõ laøm, chuùng ta thaáy mình laâm vaøo hoaøn caûnh vò thuyeàn tröôûng cuûa Aristote. Taát nhieân, caùc hoaøn caûnh khoâng phaûi bao giôø cuõng thaát voïng nhö theá.

Chung chung, ngöôøi ta tính toaùn nhöõng gì thích hôïp ñeå laøm. May thay, cuoäc ñôøi khoâng phaûi bao giôø cuõng khaét khe nhö tröôøng hôïp oâng thuyeàn tröôûng gaëp phaûi. Noùi cho ñuùng, phaàn lôùn nhöõng haønh vi chuùng ta laøm nhö maùy, khoâng suy nghó maáy. Baïn coù muoán nhìn laïi nhöõng gì baïn ñaõ laøm saùng nay : ñoàng hoà reo quaù sôùm, nhöng thay vì neùm noù vaøo töôøng, baïn taét chuoâng, naèm naùn theâm moät chuùt nöõa trong chaên, taän höôûng maáy phuùt quyù hoùa cuoái cuøng eâm aám. Roài baïn nghó seõ bò treã hoïc, vaø xe ñeán ñoùn seõ khoâng chôø, neân baïn phaûi mieãn cöôõng choåi daäy. Baïn vöøa ngaùp vöøa ñi tìm baøn chaûi vaø kem ñaùnh raêng. Baïn taém maø chaúng ñeå yù gì vì ñoù laø moät vieäc thaønh neáp quen moãi ngaøy. Roài aên mieáng baùnh mì, uoáng ly caø-pheâ söûa nhö thöôøng leä. Ra ñöôøng, ñaù bay loong coca-cola roång gaëp treân loái ñi. Sau ñoù laø xe ñoùn, laø tröôøng hoïc, v.v..

Noãi kinh haõi dao ñoäng cuûa vò thuyeàn tröôûng ñaùng thöông tröôùc hieåm nguy ñaém taøu, phaûi quyeát ñònh nhanh choùng, vöùt boû haøng hoùa hay khoâng, khoâng aên nhaäp gì ñeán caùc quyeát ñònh coøn ngaùi nguû cuûa baïn saùng nay. Baïn haønh ñoäng gaàn nhö theo baûn naêng, khoâng ñaët thaønh caâu hoûi. Kyø thöïc, coù phaûi nhö theá laø thuaän tieän vaø kieán hieäu hôn caû chaêng? Ñoâi khi, suy nghó nhieàu laøm chuùng ta teâ lieät. Nhö khi mình ñi, neáu mình cöù nhìn vaøo chaân vaø noùi : « Chaân maët tröôùc roài ñeán chaân traùi, v.v.. », chaéc chaén mình seõ vaáp vaø phaûi ngöøng laïi. Nhöng baïn neân hoài nghó laïi nhöõng caâu hoûi maø baïn khoâng ñaët ra cho mình saùng nay : taïi sao mình phaûi laøm nhöõng vieäc mình ñaõ laøm? taïi sao phaûi laøm theá maø khoâng laøm ngöôïc laïi hay laøm khaùc ñi ?

Vieäc tra xeùt naøy chaéc seõ laøm baïn baát bình : «Taïi sao toâi phaûi daäy luùc coøn muoán nguû, phaûi ñaùnh raêng, taém röûa, aên uoáng vaø phaûi ñi ñeán tröôøng? » Coù phaûi vì cha meï baïn ñaõ töøng ñoøi hoûi baïn phaûi laøm nhö vaäy? Chaéc chaén, coù moät vaøi vieäc baïn laøm maø khoâng nghó ñeán söï ñoøi buoäc cuûa cha meï. Chaúng haïn cuù ñaù vu vô vaøo hoäp Coca-Cola. Baïn laøm chuyeän ñoù maø khoâng suy nghó, vì noù chæ thoaùng qua trong ñaàu baïn.

Vaäy chuùng ta seõ xeùt laïi töøng chi tieát caùc ñoäng cô ñaõ gaây neân caùc haønh xöû moãi buoåi saùng cuûa baïn. Baïn ñaõ bieát theá naøo laø moät «ñoäng cô» theo nghóa thöôøng duøng trong boái caûnh naøy : ñoù laø caùi leõ maø baïn coù hoaëc töôûng laø mình coù ñeå laøm moät vieäc gì, moät giaûi thích thuaän lyù hôn caû veà haønh xöû cuûa baïn. Moät trong nhöõng lyù do baïn ñaõ ñöa ra laø cha meï thöôøng buoäc baïn phaûi laøm ñieàu naøy, ñieàu noï. Chuùng ta goïi nhöõng ñoäng cô naøy laø meänh leänh.

Nhöõng laàn khaùc, ñoäng cô laø thoùi quen ñaõ coù, vì bao giôø baïn cuõng laøm laïi moät cöû chæ maø gaàn nhö mình khoâng nghó ñeán, hay laø baïn nhìn thaáy chung quanh ai cuõng haønh xöû nhö theá moãi ngaøy : chuùng ta goïi taát caû ñoäng cô naøy laø thoùi quen.

Sau heát, coù nhöõng laàn gaàn nhö khoâng coù ñoäng cô, maø chæ laø thích laøm, nhö cuù ñaù vu vô vaøo caùi loong chaúng haïn. Xin ñeà nghò goïi lyù do cuûa caùc haønh xöû naøy laø yù thích nhaát thôøi.

Chuùng ta haõy chæ xem xeùt ba loaïi ñoäng cô ñaàu tieân : meänh leänh, thoùi quen vaø yù thích nhaát thôøi. Moãi moät ñoäng cô höôùng daãn caùch cö xöû cuûa baïn theo chieàu naøy hoaëc chieàu kia, ít nhieàu giaûi thích sôû thích cuûa baïn. Caâu hoûi ñaàu tieân ñaët ra veà nhöõng ñoäng cô aáy laø : baèng caùch naøo vaø vôùi söùc löïc naøo, moãi ñoäng cô ñoù baét buoäc baïn phaûi haønh ñoäng nhö theá? Chuùng ta phaûi hieåu moãi loaïi ñoäng cô ñeàu coù theá maïnh rieâng cuûa noù vaø boù buoäc theo ñieàu kieän cuûa noù. Chaúng haïn caùc meänh leänh laáy phaàn naøo söùc maïnh cuûa chuùng töø söï sôï haõi phaûn öùng cuûa cha meï ñeø naëng, neáu baïn khoâng vaâng lôøi. Nhöng noù cuõng coù theå laáy söùc maïnh töø loøng thöông yeâu vaø tin töôûng khieán baïn nghó raèng cha meï ra leänh nhö theá laø ñeå che chôû vaø laøm cho baïn toát hôn, hay vì lôïi ích cuûa baïn.

Ngöôïc laïi, nhöõng thoùi quen ñeán vôùi mình do tính tieän lôïi theo neáp cuõ vaø vì lôïi ích cho mình, nghóa laø khoâng chòu aùp löïc cuûa ngöôøi khaùc. Trong thoùi quen cuõng coù moät hình thöùc meänh leänh naøo ñoù, ví duï thôøi trang (baïn maëc chæ vì caùc baïn ñeàu maëc, vaø vì baïn khoâng muoán khaùc caùc baïn). Caùc thoùi quen vaø meänh leänh coù moät ñieåm chung : chuùng coù veû nhö aùp ñaët töø beân ngoaøi.

Ngöôïc laïi, caùc yù thích nhaát thôøi ñeán töø beân trong : chuùng boãng choác thoaùt ra khoûi baïn maø khoâng ñöôïc ai yeâu caàu heát, vaø baïn cuõng chaúng coù caûm giaùc baét chöôùc ai. Neáu coù ai hoûi luùc naøo baïn caûm thaáy töï do nhaát : khi laøm theo leänh, theo thoùi quen hay vì yù thích nhaát thôøi, coù theå baïn seõ traû lôøi laø luùc laøm theo yù thích nhaát thôøi, bôûi vì ñieàu ñoù do baïn vaø chæ tuøy thuoäc vaøo baïn.

Haõy trôû laïi vôùi chieác taøu Hy-Laïp trong côn baõo toá maø Aristote noùi ñeán : khi oâng thuyeàn tröôûng töï hoûi xem coù neân vöùt haøng hoùa xuoáng bieån ñeå thuyeàn khoûi ñaém, chaéc chaén oâng ñaõ coù meänh leänh laø phaûi ñem taøu veà beán an toaøn. Lieäu oâng coù tuaân leänh ñeå maát maïng cuûa mình vaø thuûy thuû ñoaøn khoâng? Lieäu oâng coù sôï côn giaän döõ cuûa oâng chuû hôn bieån caû ñieân cuoàng khoâng? Bình thöôøng, moät meänh leänh ban ra laø ñuû, nhöng thænh thoaûng cuõng neân töï hoûi xem ñeán moät möùc ñoä naøo ñoù coù neân vaâng leänh hay khoâng... Duø sao, vò thuyeàn tröôûng khoâng gioáng nhöõng con moái bò buoäc phaûi quyeát töû taán coâng, duø chuùng muoán hay khoâng, theo nhöõng thoâi thuùc baåm sinh.

Thoùi quen giaûi quyeát nhöõng vieäc thoâng thöôøng, theo neà neáp haøng ngaøy. Nhöng vò thuyeàn tröôûng taát nhieân coù tinh thaàn thöïc tieãn hôn, vaø phaûn öùng vöùt haøng hoùa khoâng ñuû maïnh ñeå quyeát ñònh caùch öùng xöû cuûa oâng trong tröôøng hôïp nguy hieåm. Ñöông nhieân khi vaán ñeà trôû thaønh quan troïng, caàn phaûi uyeån chuyeån, khoâng nhaát thieát phaûi laøm theo moát hay theo thoùi quen.

Nhöng khoâng phaûi luùc ñeå haønh ñoäng theo yù thích nhaát thôøi : Neáu vò thuyeàn tröôûng vöùt boû haøng hoùa vì yù thích nhaát thôøi thì phaûi keát luaän laø oâng ta hôi ñieân. Lieàu maát taøi saûn hay maïng soáng vì yù thích nhaát thôøi, duø ñoäng cô naøo ñi nöõa, chöùng minh moät ñaàu oùc bò "maùt". Trong luùc nguy caáp, moät ngöôøi tænh taùo seõ queân gaàn nhö taát caû yù thích nhaát thôøi, maø chæ coù moät öôùc muoán tha thieát laø tìm ñöôøng loái naøo thích hôïp nhaát, höõu lyù nhaát.

Phaûi chaêng ñôn giaûn luùc ñoù vaán ñeà caên baûn laø tìm phöông tieän toát nhaát ñeå veà beán an toaøn? Giaû thöû ñeå khoûi ñaém taøu, vò thuyeàn tröôûng quyeát ñònh vöùt boû xuoáng bieån moät soá caân löôïng naøo ñoù, caân löôïng ñoù coù theå laø haøng hoùa hay thuûy thuû ñoaøn. Luùc ñoù oâng thöû thuyeát phuïc caùc thuûy thuû ñeå vöùt bôùt nhöõng ngöôøi ít höõu ích, haàu coù theå giöõ ñöôïc lôïi nhuaän chôõ haøng ; ñöùng veà maët thöïc tieãn, ñoù laø caùch toát nhaát ñeå cöùu mình vaø vaãn giöõ ñöôïc lôïi loäc, nhöng quyeát ñònh naøy thaät gheâ tôûm, khoâng ai chaáp nhaän ñöôïc. Öôùc gì oâng choïn löïa ñuùng vaø ñöôïc côn gioù thuaän ñöa oâng veà ñeán beán !

« Vaäy ñöùc haïnh cuõng nhö thoùi xaáu tuøy thuoäc vaøo chuùng ta. Trong moïi tröôøng hôïp, chuùng ta coù theå haønh ñoäng, cuõng nhö coù theå khoâng laøm : ôû choã maø chuùng ta noùi khoâng, chuùng ta cuõng coù theå töï yù noùi coù. Nhö vaäy, thöïc hieän moät vieäc toát laø tuøy chuùng ta, thì laøm moät vieäc xaáu cuõng tuøy chuùng ta. Vaäy thì, laøm vieäc vinh döï hay hoå nhuïc cuõng tuøy ta, thì ta cuõng coù theå khoâng laøm » (Aristote, EtÙhique aø Nicomaque, saùch III, chöông V, 1 ñeán 3, GF Flammarion, 1990, trang 74-75; baûn dòch cuûa J »Voilquin).

«Trong ngheä thuaät soáng, con ngöôøi vöøa laø ngheä nhaân vöøa laø vaät theå, vöøa laø nhaø ñieâu khaéc vöøa laø vieân caåm thaïch, vöøa laø thaày thuoác vöøa laø con beänh» (Erich Fromm, Un homme pour lui-meâme, EÙditions sociales franV aises, 1967, tr.22).

« Chuùng ta chæ xöû duïng ñöôïc boán nguyeân taéc cuûa luaân lyù :

Trieát hoïc : haõy laøm ñieàu thieän cho chính ñieàu thieän, vì toân troïng luaät leä.
Toân giaùo : haõy giöõ ñaïo, vì ñoù laø yù muoán cuûa Thöôïng Ñeá, vì loøng thöông yeâu Thöôïng ñeá.
Nhaân baûn : haõy coù loøng nhaân, bôûi vì haïnh phuùc cuûa ngöôi ñoøi hoûi ñieàu ñoù, vì loøng yeâu thöông chính mình.
Chính trò : haõy laøm ñieàu toát, vì söï phoàn thònh cuûa xaõ hoäi ñoøi hoûi, maø ngöôi laø moät thaønh phaàn cuûa xaõ hoäi, vì tình yeâu thöông xaõ hoäi vaø bôûi loøng toân kính chính con ngöôøi cuûa mình. (Lichtenberger, Aphorismes).
«Ñieàu thieát yeáu laø khoâng phaûi soáng laâu, nhöng laø soáng heát mình. Baïn coù soáng thoï khoâng? Ñoù laø coâng vieäc cuûa ñònh meänh. Soáng heát mình? Ñoù laø coâng vieäc cuûa taâm hoàn. Ñôøi laâu daøi neáu noù ñöôïc laáp ñaày, ngay khi taâm hoàn laõnh nhaän ñöôïc ñieàu phaûi noù ñaõ ñöôïc phuù cho, thì noù chæ coøn môû ra cho chính noù» (Seùneøque, Lettres aø Lucilius, saùch XV, thö 93, 2, Laffont, coll. « Bouquins », 1993, tr. 932; baûn dòch cuûa H. Noblot, P.Veyne xem laïi).

<noäi dung>

LÖÔNG TAÂM, CAÙC GIÔÙI RAÊN VAØ TÖÏ DO

Lieân quan ñeán vaán naïn ñaïo lyù, ngöôøi ta thöôøng coù caûm töôûng laø mình bò nhoát chaët trong maïng löôùi nhöõng leänh truyeàn vaø caám ñoaùn khoâng ñeå moät choã naøo cho nhöõng choïn löïa caù nhaân. Vaäy trong cuoäc soáng cuï theå, löông taâm thi thoá theá naøo giöõa nhöõng boù buoäc luaân lyù ?

Tröôùc heát chuùng ta nhôù nguyeân lyù caên baûn cuûa truyeàn thoáng ñaïo lyù cuûa Giaùo Hoäi laø phaûi luoân luoân theo löông taâm ngay chính vaø tröôûng thaønh cuûa mình. Do ñoù boån phaän ñaïo ñöùc caáp baùch nhaát laø soi saùng löông taâm beân caïnh nhöõng yeâu saùch cuûa lyù trí ngay thaúng, vaø neáu laø kitoâ höõu thì coøn bôûi laéng nghe caùc döõ kieän Maïc Khaûi.

Phaùp ngöõ duøng töø conscience ñeå chæ hai thöïc taïi taùch bieät nhöng töông taùc saâu xa. Tröôùc heát, ñoù laø söï kieän chuùng ta yù thöùc veà mình : khaùc vôùi cuïc ñaù khoâng moät chuùt phaûn tónh veà mình, con ngöôøi bieát raèng mình suy tö. Ñoù laø yù thöùc taâm lyù hoaëc yù thöùc phaûn tónh. YÙù thöùc naày raát maïnh vaøo nhöõng luùc chuùng ta tónh taùo, nhöng noù suy yeáu khi chuùng ta nguû vaø haàu nhö bieán maát hoaøn toaøn khi chuùng ta baát tónh (maát söï hieåu bieát).

Ñaâu laø söï khaùc bieät giöõa löông taâm ñaïo ñöùc vôùi caûm giaùc saùng suoát veà mình ? Löông taâm ñaïo ñöùc vaø yù thöùc taâm lyù lieân keát vôùi nhau vaø khoâng theå thieáu ñeå bieát raèng chuùng ta suy tö haàu thöïc hieän nhöõng choïn löïa coù tính caùch ñaïo lyù. Nhöng löông taâm luaân lyù khoâng chæ laø söï saùng suoát maø noù sai khieán : "Haõy trôû neân phuø hôïp hôn vôùi caùi baïn laø, moät höõu theå nhaân linh ; "haõy soáng söù meänh laø ngöôøi nam hay ngöôøi nöõ cuûa baïn, nghóa laø laøm ñieàu thieän, tìm kieám caùi nhaân hoùa, traùnh ñieàu aùc vaø taát caû nhöõng gì huûy hoaïi nhaân tính ôû nôi baïn". Noùi caùch khaùc, "löông taâm luaân lyù" chæ ñònh yù nghóa ñaïo ñöùc caên baûn ôû trong moïi ngöôøi, chaúng tröø ai. Caùc nhaø luaân lyù vaø thaàn hoïc söû duïng töø ngöõ hôi phöùc taïp laø löông naêng (syndeùreøse) ñeå chæ ñònh caùi thoùi quen, caùi phaûn xaï ñaàu tieân thuùc ñaåy moãi ngöôøi höôùng ñeán ñieàu thieän vaø traùnh ñieàu aùc.

Nhöng khi nhìn thaáy nhöõng haønh vi coân ñoà, ngöôøi ta khoâng nghó raèng moïi ngöôøi ñeàu coù khuynh höôùng töï phaùt höôùng veà ñieàu thieän... Nôi moãi ngöôøi luoân luoân toàn taïi moät laõnh vöïc töï do, caû khi xem ra noù bò trieät tieâu. Noù cho pheùp con ngöôøi höôùng tôùi vieäc thöïc hieän nhöõng giaù trò naøo ñoù. Trong khi cöôùp boùc, ñaäp phaù, taán coâng, nhöõng keû phaïm phaùp xaâm phaïm caùc giaù trò caên baûn, nhöng neáu xeùt kyõ, chuùng ta nhaän thaáy raèng hoï cuõng toân troïng nhöõng qui taéc noäi taïi naøo ñoù cuûa nhoùm, chaúng haïn nhôø moät thoûa hieäp aùm taøng, hoï chaáp nhaän moät luaät leä (khoâng toá caùo laãn nhau vôùi caûnh saùt) baûo ñaûm cuoäc soáng chung cuûa nhoùm, döïa treân giaù trò loøng tín nhieäm vaøo lôøi noùi cuûa caùc thaønh vieân khaùc cuûa baêng ñaûng. Vaäy coøn toàn taïi moät laõnh vöïc cuûa löông taâm luaân lyù khoâng bò hö hoaïi. Moät nhaø giaùo duïc chuyeân moân seõ phaûi döïa treân keû hôû löông taâm naày ñeå môû roäng noù ra vaø laøm cho noù trôû neân beùn nhaïy hôn vôùi moïi ngöôøi : "Caùi maø baïn ñoøi hoûi ôû noäi boä cuûa nhoùm thì cuõng coù theå ñöôïc ñoøi hoûi ôû noäi boä cuûa toaøn theå xaõ hoäi".

Qua thí duï naày, chuùng ta khaùm phaù ñöôïc raèng khoâng moät nhoùm ngöôøi naøo boû qua ñöôïc caùi neàn taûng luaân lyù laø nieàm tin vaø luaät leä, ngay caû nôi nhöõng keû voâ laïi, moät luaät leä naøo ñoù cuûa moâi tröôøng cuõng thieát laäp neân caùc trao ñoåi noäi boä cuûa nhoùm. Tuy nhieân noù thieáu maát caùi yeâu saùch ñaïo ñöùc caên baûn ñöôïc Kant coâng thöùc hoùa : "baïn haõy haønh ñoäng theá naøo ñeå chaâm ngoân haønh ñoäng cuûa baïn coù theå trôû thaønh moät luaät phoå quaùt, nghóa laø moät luaät coù giaù trò cho baát cöù ai ôû trong cuøng nhöõng ñieàu kieän haønh ñoäng nhö theá ".

Vaäy toøa aùn maø moïi haønh vi nhaân linh phaûi ra haàu chính laø toøa cuûa phoå quaùt tính. Tröôùc luùc haønh ñoäng, moãi ngöôøi ñeàu phaûi töï hoûi : neáu taát caû moïi ngöôøi ñeàu laøm caùi toâi ñaõ laøm, thì thöû hoûi moãi ngöôøi coù ñi ñeán baïo löïc traøn lan hoaëc laø söï thaêng tieán trong caùi noù coù moät caùch duy nhaát khoâng ?

Nhöng löông taâm luaân lyù khoâng chæ thuùc ñaåy laøm laønh laùnh döõ, noù cuõng phaûi giuùp chuùng ta bieän phaân vaø choïn löïa nöõa chöù ? - Ñuùng vaäy, vaø caùch ñaëc bieät khi chuùng ta phaûi ñöông ñaàu vôùi nhöõng chæ daãn maâu thuaån nhau, chaúng haïn, laø ngöôøi ñöùng ñaàu xí nghieäp, toâi phaûi baûo ñaûm toái ña sinh hoaït cuûa xí nghieäp vaø khaû naêng laøm vieäc cuûa thôï thuyeàn ; nhöng toâi cuõng bieát raèng neáu xí nghieäp khoâng ñem laïi lôïi loäc vaø coâng cuï laøm vieäc cuûa xí nghieäp cuõng gaëp phaûi nguy hieåm, thì toâi phaûi rôi vaøo moät cuoäc xung ñoät veà caùc qui taéc ñaïo ñöùc vaø toâi seõ phaûi giaûi quyeát moät choïn löïa quyeát lieät (tieán thoaùi löôõng nan). Chính löông taâm luaân lyù seõ phaûi ñaûm traùch ñieàu ñoù.

Tieán trình phaûi theo ñeå thoaùt khoûi söï raéc roái cuûa nhöõng yeâu saùch ñoái nghòch nhau :

-Tröôùc heát phaûi qui chieáu veà caùc ñaïi nguyeân taéc cuûa ñaïo ñöùc, nhö nguyeân taéc Kant ñaõ thieát laäp vaø ñöôïc goïi laø "meänh leänh phaïm truø" : "Ñöøng bao giôø haønh xöû nhaân tính, nôi caù nhaân baïn hoaëc nôi caù nhaân tha nhaân, chæ nhö moät phöông tieän, nhöng cuõng luoân luoân nhö moät cuøng ñích".
-Tieáp ñeán nhöõng nguyeân taéc naày seõ phaûi tröïc dieän vôùi nhöõng qui luaät cuï theå ñöôïc goïi laø nhöõng "qui taéc haønh ñoäng", chaúng haïn : Nhaèm ñaït ñöôïc coâng baèng hôn, ñình coâng laø chính ñaùng xeùt veà phöông dieän luaân lyù.
-Cuoái cuøng, yeáu toá thöù ba phaûi löu yù laø hoaøn caûnh cuï theå trong caùi caù bieät. Haõy laáy tröôøng hôïp ngöôøi chieán só nghieäp ñoaøn khôûi phaùt cuoäc ñình coâng, y seõ phaûi quyeát ñònh, trong taâm hoàn vaø löông taâm mình, xem cuoäc ñình coâng vaøo luùc naày vaø trong xí nghieäp naày coù tieán haønh trong chieàu höôùng cuûa söï coâng baèng xaõ hoäi vaø toân troïng nhaân vò hay khoâng.

Söï caàn thieát phaûi löu yù ñeán hoaøn caûnh cuï theå naày ít ñöôïc nhaéc ñeán trong caùc vaên baûn huaán giaùo. Tuy nhieân thaùnh Thomas Aquinoâ löu yù raèng söï bieän phaân luaân lyù luoân luoân keát thuùc trong caùi caù bieät, nghóa laø trong caùi gì laø duy nhaát ôû ñôøi, chaúng haïn y hoïc laø moät "khoa hoïc thöïc haønh" : vò thaày thuoác khoâng chöõa beänh cho "Con Ngöôøi", nhöng laø cho ngöôøi naày vôùi nhöõng vaán ñeà rieâng bieät veà söùc khoeû cuûa noù ; oâng seõ thöïc hieän khoâng toát ngheà nghieäp cuûa mình neáu oâng khoâng coi troïng caùi maø beänh nhaân coù moät caùch ñoäc ñaùo. Luaân lyù cuõng laø moät "khoa hoïc thöïc haønh", bôûi vì noù luoân luoân môû ra treân söï khaûo saùt moät traïng huoáng ñaëc thuø : Cuoäc ñình coâng naày (chöù khoâng phaûi söï ñình coâng töï taïi) coù phuø hôïp vôùi nhöõng yeâu saùch coâng bình khoâng ? Caùch ñoâi vôï choàng naày söû duïng phöông phaùp ñieàu hoøa sinh saûn coù thöïc söï hôïp vôùi nhöõng ñoøi hoûi cuûa tình yeâu Phuùc aâm khoâng ? Söï töø choái caàm suùng cuûa ngöôøi naày, trong hoaøn caûnh caù bieät naày, coù thích hôïp vôùi söï phuïc vuï hoøa bình ñích thöïc khoâng ? v.v...

Chuùng ta coù theå noùi raèng ñaïo lyù tieán hoùa theo doøng thôøi gian khoâng ? - Caùc ñaïi nguyeân taéc raát beàn vöõng, nhöng phaåm traät caùc qui taéc cuï theå coù theå tieán hoùa. Do ñoù, ngöôøi ta ñaõ coù theå ñaët leân haøng ñaàu caùc giaù trò "Vieäc laøm, Gia ñình, Toå Quoác", lieàu söû duïng yù thöùc heä uûng hoä chuû nghóa phaùt-xít, trong khi ngaøy nay ngöôøi ta öu ñaõi söï khoan dung, song vôùi moái nguy hieåm nhìn thaáy noù tröôït xuoáng chuû nghóa buoâng thaû vaø töông ñoái veà luaân lyù.

Nhöõng giaù trò xem ra laø neàn taûng caùch ñaây maáy thaäp nieân, nhö söï toân troïng treû em tröôùc khi sinh vaø sau khi sinh ra, ngaøy nay laém khi bò ñaët laïi vaán ñeà. Khi ñöùa beù sinh ra dò hình, vieäc xaûy ra laø ngöôøi ta ñi tôùi vieäc gieát haïi treû con moät caùch traù hình. Moät giaù trò ñöôïc kitoâ giaùo khaúng ñònh caùch saâu xa töø 2000 naêm nay, chaúng haïn vieäc moät ngöôøi voâ toäi coù quyeàn ñöôïc toân troïng tuyeät ñoái maïng soáng mình thì nay laïi phaûi luøi laïi ñaøng sau caùc giaù trò nhö söï trieån nôû cuûa ñoâi vôï choàng vaø söï töï do cuûa ngöôøi phuï nöõ. Nhö vaäy, nhöõng giaù trò ñöôïc nhöõng ngöôøi naày ñaëc bieät coi troïng laïi khoâng ñöôïc nhöõng keû khaùc löu yù !

Vaäy laøm theá naøo ñeå ñieàu hôïp nhöõng maâu thuaãn ñoù trong moät xaõ hoäi ? - Chuùng ta phaûi thieát laäp moät cuoäc tranh luaäân "ñaïi keát" khoâng nhu nhöôïc vaø khoâng höôùng tôùi söï khoan dung deã daøng. Caàn phaûi ñi saâu ñeán taän cuøng caùc vaán ñeà vaø ñi vaøo moät neàn ñaïo ñöùc cuûa cuoäc tranh luaän ñöôïc höôùng daãn toát, trong ñoù moãi ngöôøi coá gaéng giaûi thích, khoâng nhöõng veà phaåm traät caùc giaù trò, maø coøn laø caùi taïi sao cuûa caùi phaåm traät naày.

Chuùng ta sôï raèng ngaøy nay ngöôøi ta thöôøng baèng loøng vôùi nhöõng thoûa hieäp quaù deã daøng ñang che ñaäy caùc vaán ñeà neàn taûng, chaúng haïn coâng cuoäc nghieân cöùu vaø thöû nghieäm treân caùc phoâi thai dö thöøa. Chuùng ta sôï raèng nhöõng giaûi phaùp ngheà nghieäp quaù maøu meø naày ru nguû löông taâm cuûa daân chuùng vaø khoâng thuùc ñaåy hoï ñeán moät söï ñaïi keát taùo baïo coù ñuû can tröôøng ñeå khaûo saùt laïi caùc giaù trò bò boû ra beân leà...

Bôûi nhöõng dieãn tieán naøo maø löông taâm bò laàm laïc ? Chuùng ta haõy ñaëc bieät nghó ñeán nhöõng toäi phaïm chieán tranh quoác xaõ ñaõ toå chöùc nhöõng cuoäc huûy dieät taäp theå caùc ngöôøi bò löu ñaøy trong caùc traïi taäp trung maø chaúng ñaët vaán ñeà gì cho mình. Nhöõng toäi phaïm chieán tranh thöôøng ñaõ gaây meâ löông taâm hoï baèng caùch nuùp sau söï boù buoäc phaûi vaâng lôøi thöôïng caáp. nhöng roõ raøng tröôùc khi vaâng lôøi thì löông taâm phaûi bieän phaân xem leänh ban ra coù phuø hôïp vôùi ñoøi hoûi cuûa caùc quyeàn con ngöôøi khoâng. Neáu khoâng thì boån phaän laø phaûi khoâng vaâng lôøi, vì khoâng coù caùi gì cho pheùp moät ai vi phaïm nhöõng quyeàn caên baûn nhaát cuûa nhaân vò.

Chuùng ta seõ noùi ñeán ñieàu naày khi ñeà caäp vaán ñeà luaät töï nhieân, laø luaät vöôït quaù moïi luaät moät caùch naøo ñoù. Caùc kitoâ höõu tìm thaáy trong saùch Coâng Vuï Toâng Ñoà nguyeân taéc haønh ñoäng coù theå döïa vaøo, ñeå thieát laäp caùch nhìn naày : "Vaâng lôøi Thieân Chuùa hôn laø vaâng lôøi ngöôøi ta". Vaû laïi vaâng lôøi Thieân Chuùa tröôùc heát chính laø toân troïng nhöõng lôïi ích caên baûn nhaát cuûa nhaân vò con ngöôøi.

Nhöng chuùng ta khoâng luoân luoân yù thöùc ñöôïc caùc laàm loãi cuûa mình ? - Quaû thaät, löông taâm luaân lyù coù theå luïy phuïc hai aûnh höôûng maïnh meû laøm cho noù bò laàm laïc :

AÛnh höôûng ñaàu tieân do voâ thöùc. Moät soá ñoøi hoûi luaân lyù ñöôïc caáu thaønh do caùi sieâu ngaõ, caùi caáp ñoä taâm thaàn naày do söï noäi taâm hoùa caùc giaù trò maø ra, ít nhieàu do cha meï gaây neân. Caùi sieâu ngaõ canh chöøng, chæ trích vaø caén röùt naày coù theå ñöôïc bieåu loä ra hoaøn toaøn sai laàm trong caùc yeâu saùch cuûa noù. Nhö theá ta coù theå coù moät sieâu ngaõ heát söùc khaét khe, khoâng nhöõng keát aùn nhöõng xung ñoäng thaùi quaù, maø cuõng keát aùn nguoàn goác cuûa xung ñoäng gaây neân moät doàn neùn maõnh lieät. Sieâu ngaõ naày coù theå bieán moät öùng xöû taâm thaàn thaønh yeâu saùch luaân lyù. Noù coù nhöõng chieán thuaät tinh teá : qui caùi thuoäc veà söï doøn moûng cuûa con ngöôøi veà moät ñieàu caám ñoaùn, chaúng haïn moät phuï nöõ coù nhöõng khoù khaên giôùi tính trong ñôøi soáng vôï choàng laïi vin vaøo nhöõng ñoøi hoûi ñaïo lyù cuûa huaán quyeàn Lamaõ trong vieäc ñieàu hoøa sinh saûn, ñeå caám mình coù nhöõng quan heä giôùi tính vui veû vôùi choàng.

Baø yù thöùc ñöôïc ñieàu ñoù sau khi traûi qua moät cuoäc giaûi phaåu töû cung khieán vieäc ñieàu hoøa sinh saûn trôû neân voâ ích. Theá maø nhöõng khoù khaên giôùi tính cuûa naøng vaãn tieáp tuïc vaø ngay caû naëng theâm : naøng qui veà caám ñoaùn cuûa huaán quyeàn caùi thöïc ra laø phaûi qui veà nhöõng noãi sôï haõi cuûa naøng. Thí duï naày minh hoïa roõ raøng caùc chieán thuaät voâ thöùc söû duïng : ñeå duy trì moät hình aûnh ñeïp vaø che ñaäy caùc yeáu ñuoái cuûa chuùng ta, ñoâi khi noù nguïy trang ñaøng sau caùc yeâu saùch ñaïo ñöùc.

Nguoàn aûnh höôûng thöù hai cuûa löông taâm luaân lyù laø yù thöùc heä. YÙ thöùc heä laø moät caáu truùc tri thöùc nhaèm duy trì caùc quyeàn löïc aùp böùc baèng caùch cho chuùng moät söï hôïp phaùp hoùa beà ngoaøi coù tính caùch luaân lyù. Moät soá ngöôøi Ñöùc quoác xaõ ñaõ laø naïn nhaân cuûa yù thöùc heä do Hitler vaø nhöõng keû thaân caän oâng trieån khai ñeán ñoä khi baùch haïi ngöôøi Dothaùi, hoï laïi nghó laø thanh taåy nhaân loaïi. Cuõng cuøng moät caùch thöùc aáy xaûy ra ôû Yougoslavie, Campuchia... Nhöng cuõng coù nhöõng loaïi yù thöùc heä coøn tinh teá hôn nhieàu : caùc lyù leõ ñöôïc ñaåy maïnh do moái lo veà lôïi nhuaän kinh teá, khôûi ñi töø söï chaãn ñoaùn tröôùc khi sinh, khuyeán khích loaïi tröø moät caùch coù heä thoáng nhöõng treû em mang theo moät dò hình, laáy côù raèng ñoù laø moät gaùnh quaù naëng cho xaõ hoäi.

Do ñoù, löông taâm luaân lyù phaûi toû ra heát söùc tónh thöùc ñeå loät maët naï nôi mình nhöõng yeâu saùch sai laàm cuûa voâ thöùc vaø nhöõng qui taéc do yù thöùc heä ñoïc cho.

Ngoaøi voâ thöùc vaø yù thöùc heä, coù nhöõng thöïc taïi naøo laøm vaïy voø löông taâm khoâng ? - Tröôùc heát ñoù laø thoùi quen khieán moät ngöôøi quay löng laïi vôùi caùc boån phaän ñaïo ñöùc cuûa mình. Coù leõ ngöôøi tín höõu seõ baûo : söï dung thöù ñoái vôùi toäi rieâng. Khi moät ngöôøi naøo caøng ngaøy caøng dung thöù nôi mình söï khoâng kính troïng baûn thaân hay ngöôøi khaùc, thì yù thöùc luaân lyù cuûa y seõ daàn daàn suy yeáu vaø lieàu mình daãn ñöa löông taâm ñeán choã phoùng tuùng thöïc söï.

Cuõng coù caùi maø Ñöùc Gioan-Phaoloâ II goïi laø "caáu truùc cuûa toäi". Quaû thöïc, nhieàu söï khoâng kính troïng ñoái vôùi con ngöôøi maø caùc caù nhaân phaïm phaûi khoâng naèm keá caän nhau, nhöng hoøa troän laãn nhau taïo neân nhöõng caáu truùc xaõ hoäi laøm tha hoùa nhaân vò, daãn ñaán tình traïng nhöõng keû yeáu ñuoái nhaát seõ bò nghieàn taùn nhaát, khieán ngöôøi ta tin raèng moät soá söï döõ naøo ñoù laø do ñònh meänh thuaàn tuùy, trong khi chuùng laø saûn phaåm cuûa töï do sai quaáy cuûa con ngöôøi.

Löông taâm ñoùng troïn veïn vai troø cuûa noù theá naøo nôi nhöõng ngöôøi vaâng phuïc leà luaät, qui taéc caên baûn cho ñôøi soáng luaân lyù cuûa hoï ? - Caàn nhaéc laïi khaúng ñònh taâm ñieåm cuûa Coâng Ñoàng Vatican II trong Gaudium et Spes, theo ñoù thì löông taâm laø trung taâm bí nhieäm nhaát cuûa con ngöôøi, laø "cung thaùnh", nôi ñoù chæ coù chuùng ta vôùi Thieân Chuùa, Ñaáng laøm cho chuùng ta nghe ñöôïc tieáng Ngaøi. Baûn vaên raát quan troïng naày chuùng toû raèng khoâng ai coù theå coù ñöôïc loái ñi troïn veïn vaøo löông taâm cuûa keû khaùc vaø luoân luoân coù moät yeáu toá khoâng theå hieåu ñöôïc trong moät quyeát ñònh cuûa con ngöôøi.

Khoâng bao giôø ngöôøi ta coù theå thaáu hieåu ñöôïc huyeàn nhieäm cuûa moãi ngöôøi. Gaudium et Spes noùi ñeán cung thaùnh, nghóa laø moät nôi khoâng ai coù quyeàn chaø ñaïp. Noùi caùch khaùc, khoâng coù vaán ñeà duøng vuõ löïc treân löông taâm cuûa ngöôøi khaùc, traùi laïi phaûi heát söùc kính troïng khi ñeà caäp ñeán löông taâm cuûa keû khaùc. Coâng ñoàng cuõng noùi veà löông taâm nhö laø choã maø Chuùa cho ta nghe ñöôïc tieáng Ngaøi vaø maïc khaûi caùc yeâu saùch cuûa Ngaøi cho con ngöôøi.

Ngöôøi tín höõu soi saùng löông taâm cuûa mình nhôø lyù trí vaø nhôø laéng nghe Lôøi Chuùa. Nhö moïi ngöôøi khaùc, ngöôøi tín höõu phaûi tö duy vôùi taát caû moïi suoái nguoàn höõu lyù cuûa mình, nhöng bieát ñöôïc raèng nôi nhaân vò Ñöùc Gieâsu Kitoâ, laø Maïc Khaûi cuûa Thieân Chuùa, noù söû duïng moät aùnh saùng duy nhaát ñeå bieän phaân chaân lyù cuûa con ngöôøi. Ngöôøi tín höõu phaûi beàn taâm chieâm ngaém Ñöùc Kitoâ - ngöôøi thaät vaø Thieân Chuùa thaät- ñeå soi saùng löông taâm cuûa mình.

Chæ coù ñieàu laø ngaøy nay, chuùng ta khoâng coøn nhìn thaáy vaø sôø moù Ñöùc Gieâsu Nazareth nöõa, neân yù muoán cuûa Ngaøi ñoái vôùi chuùng ta ñöôïc chuyeån giao qua Kinh Thaùnh maø caùc nhaø thaàn hoïc goïi laø "chuaãn möïc cuûa moïi chuaãn möïc" ñöùc tin. Kinh Thaùnh phaûi ñöôïc ñoïc trong Truyeàn Thoáng cuûa Giaùo Hoäi vaø trong söï hieäp thoâng vôùi Huaán Quyeàn mang troïng traùch canh giöõ vieäc giaûi thích Kinh Thaùnh cho ñöôïc trung thöïc.

Coù xaûy ra xung ñoät giöõa caùi löông taâm ñoïc leân cho ngöôøi tín höõu sau khi nghe Lôøi Chuùa vaø caùi maø huaán quyeàn thieát ñònh cho noù ? Thí duï thôøi söï nhaát laø vieäc kieåm soaùt sinh saûn : caùc cuoäc ñieàu tra cho thaáy khoâng nhieàu ngöôøi coâng giaùo thöïc haønh nghe theo giaùo huaán cuûa Ñöùc Giaùo Hoaøng trong laõnh vöïc naày. Lyù chöùng ñöôïc ñöa ra laø phöông phaùp töï quan saùt töï nhieân khoâng quan taâm ñuû söï trieån nôû hoan hæ cuûa ñoâi vôï choàng. Vaäy cuoäc tranh caõi giöõa löông taâm vaø huaán quyeàn coù theå dieãn ra nhö theá naøo ?

Neáu cuoái cuøng moïi tín höõu phaûi theo löông taâm mình thì tröôùc heát hoï phaûi caån thaän soi saùng noù, nhaát laø bôûi moät söï chaêm chuù laéng nghe giaùo huaán cuûa Huaán quyeàn. Chæ coù ñieàu laø huaán giaùo naày khoâng phaûi laø moät thöïc taïi ñôn nhaát, song phaûi phaân bieät caùc trình ñoä khaùc nhau, nhö trong Thoâng ñieäp Humanae Vitae, moät soá khaúng ñònh coù moät caáp ñoä phoå quaùt ñaùng keå, chaúng haïn söï nhaán maïnh veà traùch nhieäm laøm cha laøm meï, vaø do ñoù moïi söû duïng voâ traùch nhieäm moät phöông phaùp ñieàu hoøa sinh saûn (duø laø töï nhieân hay hoùa hoïc) laø traùi nghòch vôùi caùc yeâu saùch ñaïo ñöùc.

Baûn vaên cuõng nhaán maïnh veà tình yeâu : söï quyeát ñònh cuûa ñoâi vôï choàng khoâng ñöôïc ñeå bò taùc ñoäng bôûi öôùc muoán ích kyû ñoùng khung laïi trong teá baøo gia ñình quaù chaät heïp ; traùi laïi, gia ñình phaûi coá gaéng môû roäng ra vôùi tha nhaân vaø vôùi nhöõng giaù trò lieân ñôùi.

Trong Humanae Vitae coøn coù moät caáp ñoä khaúng ñònh thöù hai, laø phaùn ñoaùn ñaïo ñöùc treân caùc phöông tieän kyõ thuaät ñöôïc söû duïng nhaèm toân troïng moïi giaù trò neàn taûng ñoù. Thoâng ñieäp cho raèng chæ nhöõng phöông phaùp töï nhieân löu taâm ñaày ñuû ñeán vieäc vôï choàng môû ra vôùi vieäc sinh saûn. Chuùng cuõng traùnh vieäc söû duïng caùc phöông tieän y khoa khoâng phaûi laø khoâng oâ haïi treân thaân xaùc, song môøi goïi ñoâi phoái ngaãu ñi vaøo ñoái thoaïi vaø tieát cheá laønh maïnh caùc xung ñoäng tính duïc. Do ñoù Humanae Vitae phaùt bieåu qui luaät luaân lyù sau ñaây : maëc daàu coù nhöõng baát tieän ña daïng, caùc phöông phaùp töï quan saùt toân troïng nhaát caùc giaù trò, chính vì vaäy maø ñoâi vôï choàng phaûi nghieâm tuùc tìm caùch söû duïng chuùng ñeå ñieàu hoøa vieäc sinh saûn cuûa mình.

Tuy nhieân vaãn coù nhöõng hoaøn caûnh raát caù bieät cuûa ñoâi vôï choàng naày, ñoâi vôï choàng noï. Ñoâi khi qui taéc naày xem ra khoâng theå tuaân theo moät caùch hôïp lyù ñöôïc bôûi vì coù nguy cô keùo theo nhöõng haäu quaû quaù nghieâm troïng. Chaúng haïn haõy nghó ñeán moät ngöôøi ñaøn baø maø ngöôøi choàng say ruôïu coù khuynh höôùng laïm duïng baø : söï tuaân thuû cuûa baø xeùt veà maët ñaïo ñöùc phaûi vöôït quaù moät söï aùp duïng saùt maët chöõ qui phaïm luaân lyù vaø phaûi canh chöøng khía caïnh phi nhaân maø choàng baø aùp ñaët treân ñôøi soáng tính duïc cuûa baø. Lieân quan ñeán vaán ñeà naày, chuùng ta neân nhaéc laïi lôøi cuûa Ñöùc Kitoâ "AÙch cuûa Thaày eâm aùi vaø gaùnh cuûa Thaày nheï nhaøng" (Mt.11, 30).

Ñöùng tröôùc nhöõng hoaøn caûnh phöùc taïp, truyeàn thoáng cuõng coù caû loâ chuaãn möïc ñeå ñieàu phoái caùc xung ñoät veà giaù trò hoaëc qui phaïm ñaïo ñöùc. Chuaãn möïc ñaàu tieân ñeán töø moät hieåu bieát toát caùc nguyeân lyù ñaïo ñöùc. Moät soá nguyeân lyù raát phoå quaùt, chaúng haïn "Ngöôi haõy luoân luoân haønh ñoäng phuø hôïp vôùi nhöõng yeâu saùch cuûa lyù trí ngay thaúng". Nhöõng nguyeân lyù nhö vaäy luoân luoân ñuùng cho taát caû moïi ngöôøi, trong moïi hoaøn caûnh. Nhöng coù nhöõng nguyeân lyù do caùc nguyeân lyù naày maø ra, chuùng chaân thöïc vaø ñuùng ñaén trong phaàn lôùn tröôøng hôïp, nhöng khoâng phaûi laø loân luoân vaø trong baát cöù hoaøn caûnh naøo.

Ví duï nguyeân lyù toàn taïi haøng theá kyû : "Baïn phaûi traû laïi nhöõng gì ngöôøi ta ñaõ giao, neáu ngöôøi ñaõ gôûi gaém cho baïn ñoøi ". Nhöng tröôøng hôïp ngöôøi ñoøi laïi caùi cuûa mình laïi ñoøi trong yù höôùng laøm thieät haïi naëng neà ñeán ngöôøi khaùc thì nguyeân taéc ñoù thoâi khoâng ñöôïc aùp duïng, vì trong moät traïng huoáng nhö theá noù khoâng coøn coù giaù trò cuûa nguyeân lyù nöõa. Jacques Maritain, moät ngöôøi theo thuyeát Thomas nhaéc ñeán qui taéc vaøng naày : "Neáu vieäc aùp duïng moät qui taéc trong nhöõng ñieàu kieän coù caùi gì voâ lyù thì qui taéc ñoù khoâng theå truyeàn khieán nöõa, bôûi vì thieän ích luaân lyù ñöôïc ñònh nghóa bôûi söï phuø hôïp vôùi leõ phaûi ; moät qui taéc traùi nghòch vôùi leõ phaûi khoâng coøn laø qui taéc nöõa".

Nhöng coù nhöõng qui taéc cuï theå coù giaù trò voâ ñieàu kieän khoâng ? - Coù chöù, ñoù laø nhöõng qui taéc nghieâm caám caùc haønh vi maø truyeàn thoáng goïi "caên ñeå laø xaáu" (intrinseøquement mauvais). Nhöõng haønh vi naày xaâm phaïm ñeán lôïi ích neàn taûng nhaát cuûa nhaân vò maø ngöôøi ta phaûi noùi veà chuùng laø "khoâng bao giôø", chaúng haïn "khoâng bao giôø ñöôïc hieáp daâm", "khoâng bao giôø ñöôïc tra taán".

Hoûi coøn coù nhöõng chuaãn möïc khaùc giuùp ñoái ñaàu vôùi nhöõng tình huoáng khoù khaên maø cuoäc soáng mang laïi khoâng ? - Coù moät chuaãn möïc möôïn ôû Aristote raát bò queân laõng maø Giaùo Hoäi laáy laïi, ñoù laø ñöùc chính tröïc (eùquiteù). Noù ñöôïc aùp duïng tröôùc heát cho caùc luaät leä nhaân baûn, nhöng thaùnh Alphonse de Liguori quaû quyeát raèng noù coù theå aùp duïng cho caùc nguyeân lyù cuûa luaät töï nhieân.

Ñöùc chính tröïc laáy laøm quan troïng tính ñoäc ñaùo cuûa moät tình huoáng vaø nhìn nhaän raèng ñeå tuaân thuû toát hôn tinh thaàn luaät, ñoâi khi phaûi vi phaïm luaät theo chöõ, ngoõ haàu baûo veä ñöôïc nhöõng giaù trò coát yeáu. Nhö vaäy vieäc chaïy ñeán ñöùc chính tröïc daãn ñeán moät quyeát ñònh löông taâm, vì söï phöùc taïp hoaëc tính bi ñaùt cuûa moät traïng huoáng caù bieät, ñaùnh giaù raèng coù leõ chính ngöôøi laøm luaät cuõng nhìn nhaän laø luaät khoâng ñöôïc aùp duïng trong tröôøng hôïp naày.

Ít ngöôøi bieát roõ nhö vaäy, neân phaûi theâm ngay nguyeân taéc ñöôïc goïi laø "nguyeân taéc hai haäu quaû" (principe du double effet) cho pheùp giaûi quyeát choïn caùi ít xaáu hôn cuûa nhöõng tình huoáng ñau ñôùn, laém khi bi ñaùt. Nguyeân taéc naày soi saùng caùc löông taâm trong nhöõng tröôøng hôïp maø moät haønh ñoäng saûn xuaát ra ñoàng thôøi moät haäu quaû toát vaø moät haäu quaû xaáu. Ví duï tröôøng hôïp moät ngöôøi phuï nöõ coù thai bò maéc moät chöùng beänh veà daï con nan trò xeùt laø phaûi cheát, neáu muoán cöùu maïng soáng cuûa baø (haäu quaû toát) thì phaûi caét boû töû cung, laø vieäc ñoàng thôøi vaø giaùn tieáp gieát cheát thai nhi (haäu quaû xaáu caùch khaùch quan). Nguyeân taéc "giaûi ca" khaúng ñònh raèng neáu vò thaày thuoác coù yù höôùng ngay thaúng vaø xeùt laø coù lyù do traàm troïng tæ leä vôùi chieàu kích cuûa haäu quaû xaáu thì oâng coù theå giaûi phaåu. Ví duï naày cho thaáy raèng ngöôøi quyeát ñònh khoâng theå nuùp aån caùch voâ traùch nhieäm ñaøng sau chöõ vieát cuûa nguyeân taéc, song buoäc mình phaûi ñi vaøo moät phaùn ñoaùn veà tæ leä cuûa caùc ñieàu döõ, phaùn ñoaùn coù caùi gì xao xuyeán, vaø phaûi thöïc hieän tröôùc maët Chuùa vaø vôùi aân suûng cuûa Ngaøi.

Ngoaøi tröôøng hôïp coù tính caùch nhaø tröôøng naày coøn coù nhöõng tình huoáng ít ñoäc ñaùo hôn, nhö nhöõng quyeát ñònh trong laõnh vöïc kinh teá, chính trò, töï veä ... coù nhöõng haäu quaû tai aùc. Chaúng haïn nguyeân taéc naày ñöôïc truyeàn thoáng phaùi Thomas söû duïng ñeå suy nghó veà vaán ñeà töï veä chính ñaùng, vaø roäng hôn nöõa veà vaán ñeà "chieán tranh chính nghóa".

Nhö vaäy khoâng theå taùch bieät yù thöùc troïng luaät luaân lyù vaø traùch nhieäm cuûa nhaân vò ñang haønh ñoäng. Söï khoân ngoan nhaân loaïi vaø Truyeàn thoáng Giaùo Hoäi ñaùnh giaù raèng söï vaâng lôøi thieáu suy nghó vaøo luaät laø traùi nghòch vôùi ñaïo ñöùc. Do ñoù luoân luoân phaûi choïn löïa moät söï vaâng lôøi gôïi höùng töø luaät, nhöng phaûi löu yù ñeán tính caù bieät cuûa caùc xung ñoät veà giaù trò vaø khaû theå cuûa caùc nhaân vò coù theå ñaûm nhieäm hay khoâng theå ñaûm nhieäm ñöôïc ñoøi buoäc noï hay ñoøi buoäc kia, taïi ñaây vaø baây giôø, vôùi söï giuùp ñôõ cuûa Thieân Chuùa. Laøm cho hieåu roõ ñöôïc ñieàu ñoù laø vinh döï cuûa truyeàn thoáng giaûi ca.

Khoâng phaûi ñeán luùc xaõ hoäi daân söï taùi khaùm phaù ñöôïc taàm quan troïng cuûa vieäc giaûi ca baèng caùch thieát laäp neân caùc uûy ban suy tö veà caùc khoa sinh vaät y hoïc, nghe - nhìn, veà nhöõng vaán ñeà thoâng tin vaø töï do, maø Giaùo Hoäi queân ñi truyeàn thoáng cuûa mình. Traùi laïi, Giaùo Hoäi phaûi xem xeùt laïi. Nhö theá töï do coù theå ñöôïc dieãn taû trong moái lieân heä vôùi chaân lyù vaø seõ traùnh ñöôïc nhieàu caïm baåy, maø tröôùc heát laø oùc phoùng khoaùng caùch ngaên töï do vôùi chaân lyù ñaïo ñöùc ; tieáp ñeán laø oùc vuï luaät coi moïi nguyeân taéc luaân lyù nhö nhau vaø aùp duïng chuùng caùch muø quaùng ; vaø sau cuøng laø oùc tìm kieám söï chaéc chaén hôn töùc laø khi ñöùng tröôùc söï luùng tuùng raát nhoû veà löông taâm thì tìm aån nuùp caùch sôï seät ñaøng sau caùc luaät leä chaéc chaén hôn, song khoâng löu yù ñeán nhöõng nguy cô ñoâi khi töï do phaûi gaùnh chòu nhaèm toân troïng con ngöôøi.

Ñaùng tieác laø dö luaän coù moät hình aûnh tieâu cöïc veà Giaùo Hoäi, caùch rieâng trong laõnh vöïc luaân lyù tính duïc. Nhieàu phöông tieän truyeàn thoâng trình baøy laäp tröôøng coâng giaùo nhö laø moät chuoãi "noùi khoâng". Quaû thaät, ngay khi thoâng ñieäp Humanae Vitae ra ñôøi vaøo naêm 1968, moät soá tôø baùo chaïy tít :"Giaùo Hoaøng noùi khoâng vôùi vieân thuoác ngöøa thai". Ñoù laø moät tin ruùt goïn khoâng trung thaønh, bôûi vì Giaùo Hoaøng cuõng noùi coù vôùi moät söï thaän troïng phuø hôïp vôùi coâng cuoäc tìm kieám nhöõng tieán trình toát hôn, vöøa löu taâm ñeán caùc qui taéc luaân lyù vöøa löu yù ñeán nhöõng hoaøn caûnh cuï theå. Do ñoù, chôù gì khi trình baøy caùc qui phaïm thì caùc ngöôøi cuûa Giaùo Hoäi, - Giaùm Muïc, Linh Muïc, giaùo daân, nhaát laø nhöõng ai coù traùch nhieäm veà giaùo lyù - neân nhaéc ñeán giaùo huaán giaûi ca trong tröôøng hôïp coù caùi gì toát hôn, ñoàng thôøi bieát laéng nghe truyeàn thoáng naày maø caân nhaéc leà luaät vaø töï do.

<noäi dung>

Giaùo Hoäi naêng noùi ñeán luaät töï nhieân, nhöng vôùi söï ña daïng veà vaên hoùa vaø vaên minh, chuùng ta khoâng thaáy coù moät luaät chung aùp ñaët caùch töï nhieân cho heát moïi ngöôøi. Vaäy coù yù nghóa gì söï nhaán maïnh moät luaät töï nhieân laøm neàn taûng cho luaân lyù ? - Khoâng coù yù nieäm naøo haøm hoà yù nghóa hôn yù nieäm "luaät töï nhieân". Sau khi söû duïng noù trong laõnh vöïc luaân lyù xaõ hoäi, ñaëc bieät trong thoâng ñieäp Rerum Novarum (1891) veà ñieàu kieän xaõ hoäi cuûa caùc thôï thuyeàn, Giaùo Hoäi daàn daàn boû rôi yù nieäm naày trong caùc vaên baûn nhaèm chieàu kích xaõ hoäi. Nhöng qui chieáu minh baïch vaøo luaät töï nhieân vaãn laø trung taâm cuûa caùc vaên baûn huaán giaùo lieân quan ñeán giôùi tính, ñaëc bieät trong Donum Vitae (1987) lieân quan ñeán söï sinh ñeû coù y hoïc tham gia vaøo. Ñoù laø yù nieäm khoâng neân duøng trong caùc taøi lieäu noùi vôùi coâng chuùng vì chaéc chaén seõ bò hieåu sai, nhöng caùc trieát gia vaø thaàn hoïc gia thì khoâng ñöôïc boû qua.

Coù söï nghi ngôø ñoù ñoái vôùi coâng chuùng vì chöõ "töï nhieân" coù raát nhieàu yù nghóa khaùc nhau qua doøng thôøi gian. Chöõ töï nhieân (naturel) coù cuøng nguoàn goác vôùi sinh ra (natus), do ñoù "caùi baåm sinh" ñoái laïi vôùi caùi giaû taïo vaø ñöôïc kieán thieát ; moät saûn phaåm ñöôïc goïi laø töï nhieân nghóa laø khoâng bò pha cheá. Ngaøy nay trong laõnh vöïc moâi sinh, ngöôøi ta quan nieäm caùi baåm sinh laø khoâng bò kyõ thuaät laøm bieán daïng. Nhöng trong xaõ hoäi chuùng ta, kyõ thuaät ñaõ xaâm nhaäp vaøo moïi laõnh vöïc cuûa cuoäc soáng, keå caû chieàu thaâm saâu giôùi tính, thì chaúng coøn bieát roõ ñaâu laø töï nhieân vaø ñaâu laø khoâng.

Nghóa thöù hai cuûa chöõ töï nhieân do caùc nhaø hieän sinh trong nhöõng naêm 1950 khai trieån : luùc aáy töï nhieân ñoái nghòch vôùi töï do con ngöôøi. Hoï noùi raèng caùi ñoäc ñaùo cuûa con ngöôøi laø khoâng bò giam haõm trong moät töï nhieân - ñònh meänh, nhöng laø moät töï do töï ñaët ra cho mình. Con ngöôøi laø döï phoùng cuûa chính mình.

Cuoái cuøng chöõ töï nhieân coù yù nghóa trieát hoïc ñöôïc Aristote vaø thaùnh Thomas söû duïng. Noù töông öùng vôùi baûn chaát cuûa moät vaät gì hay cuûa moät ngöôøi naøo, ñoù laø caâu traû lôøi cho vaán naïn "Caùi gì theá ?" Baûn chaát cuûa höõu theå ñang ôû tröôùc maët toâi laø gì ? Baûn chaát cuûa con choù khoâng phaûi laø baûn chaát cuûa con ngöôøi. Vaø con ngöôøi laø gì ? Laø moät con vaät coù lyù trí, nhö Aristote traû lôøi chaúng haïn.

Giaùo Hoäi söû duïng töø ngöõ töï nhieân naày theo nhieàu yù nghóa raát ña daïng, vaø thay vì coi chuùng laø moät caûn trôû cho söï phaùt trieån tö töôûng thì söû duïng chuùng nhö laø phöông tieän. Tröôùc heát Giaùo Hoäi duøng töø ngöõ töï nhieân nhö baûn chaát cuûa moät höõu theå. Giaùo Hoäi khaúng ñònh raèng, duø caùc neàn vaên hoùa raát khaùc bieät, taát caû caùc höõu theå ngöôøi ñeàu thuoäc veà cuøng moät nhaân tính. Giaùo Hoäi quaû quyeát raèng taát caû chuùng ta cuøng chia seû moät baûn tính nhaân loaïi vaø chieán ñaáu choáng laïi chuû nghóa taåy chay, phaân bieät chuûng toäc vaø moïi hình thöùc loaïi tröø. Giaùo Hoäi tuyeät ñoái phuû nhaän caùc lyù thuyeát khaúng ñònh coù nhöõng toäc ngöôøi haï ñaúng vaø nhöõng daân cö beân döôùi con ngöôøi.

Vaäy duy trì yù nieäm baûn chaát con ngöôøi, duø vaên hoùa khaùc bieät, chính laø coi troïng söï kieän raèng moïi höõu theå ngöôøi, duø trình ñoä phaùt trieån vaên hoùa theá naøo ñi nöõa, ñeàu coù quyeàn ñöôïc toân troïng nhö nhöõng ngöôøi khaùc. Nhaân danh nhöõng yeâu saùch phaûi toân troïng baûn tính con ngöôøi, ngöôøi ta coù theå keát aùn moät thöïc haønh vaên hoùa naøo ñoù, chaúng haïn cheá ñoä noâ leä.

Xaõ hoäi chuùng ta coi troïng baûn tính con ngöôøi naày trong möùc ñoä nhaân quyeàn caøng ngaøy caøng ñöôïc nhìn nhaän treân theá giôùi, ngay caû khi chuùng khoâng ñöôïc tuaân giöõ. Caùc quyeàn naày döïa treân nhöõng khaùt voïng saâu xa cuûa höõu theå ngöôøi ôû trong moãi ngöôøi chuùng ta. Nhöõng khaùt voïng saâu xa cuûa baûn tính con ngöôøi coù theå noùi ñeán chaúng haïn quyeàn ngoân luaän, quyeàn thöïc hieän vieäc sinh con maø khoâng bò chính phuû duøng vuõ löïc trieät saûn, quyeàn thoâng tin, v.v...

Ngaøy nay ngöôøi ta vöøa yù thöùc veà tính raát ña daïng vaên hoùa vöøa veà söï kieän moïi ngöôøi coù chung nhau nhieàâu söï. Chæ caàn nhìn thaáy nhöõng bieåu hieän cuûa baûn tính con ngöôøi trong caùc laõnh vöïc khaùc nhau thì roõ. Khoa hoïc laø moät daáu hieäu hieån nhieân veà tính phoå quaùt cuûa loaøi ngöôøi, bôûi vì ngöôøi Phi chaâu, AÂu chaâu hay AÙ chaâu ñeàu hieåu roõ nhö nhau ngoân ngöõ cuûa khoa hoïc. Ngay caû khi nhöõng tieáp caän coù tính caùch vaên hoùa veà söùc khoeû khaùc nhau (Ñoâng y vaø Taây y), nhöng nhöõng thöïc haønh cuûa chuùng ñeàu gaëp nhau ôû trình ñoä hieäu löïc cuûa caùc tieán trình chöõa trò. Coù moät yeáu toá phoå quaùt khaùc laø thöông maïi. Caùc neàn vaên hoùa raát khaùc bieät ñeàu coù khaû naêng ñoàng yù vôùi nhau veà caùc trao ñoåi maäu dòch.

Nhö theá, khi Giaùo hoäi chieán ñaáu cho luaät töï nhieân, Giaùo Hoäi caûnh giaùc chuùng ta "khoâng ñöôïc rôi vaøo moät thuyeát töông ñoái troïn veïn tin raèng khoâng coøn coù theå thoâng hieäp giöõa caùc neàn vaên hoùa nöõa".

Nhöng khi Giaùo Hoäi qui chieáu veà luaät töï nhieân trong vieäc ñieàu hoøa sinh saûn thì Giaùo Hoäi khoâng duøng töø ngöõ ñoù caùch quaù chaët cheû vaø giôùi haïn döôøng nhö coù moät baûn tính ngöôøi khoâng thay ñoåi ñoái vôùi thôøi gian vaø caùc neàn vaên hoùa. Thöôøng coù moät söï ngoä nhaän veà vaán ñeà ñieàu hoøa sinh saûn vaø vieäc sinh con coù y hoïc tham döï vaøo, vì thoâng ñieäp Humanae Vitae söû duïng töø ngöõ baûn tính (töï nhieân) theo hai nghóa. Ñoâi khi baûn vaên noùi ñeán baûn tính nhö laø "baûn chaát cuûa con ngöôøi" vaø nhö vaäy khoâng giaûm tröø baûn tính töï nhieân vaøo sinh vaät hoïc. Thoâng ñieäp noùi roõ raèng phaûi ñieàu hoøa sinh saûn trong söï löu yù ñeán toaøn theå nhaân phaåm cuûa ngöôøi vôï, cuûa ngöôøi choàng vaø cuûa caû hai vôï choàng... Trong caùi toaøn theå (globaliteù) naày dó nhieân coù nhöõng döõ kieän sinh vaät hoïc, nhöng cuõng coù söï töï do cuûa ngöôøi vôï vaø cuûa ngöôøi choàng, nhaân phaåm, öôùc muoán cuûa hoï ...

Cuõng ñoâi khi Humanae Vitae duøng töø "baûn tính" naày theo nghóa heïp vaø chæ chæ ñònh chieàu kích sinh vaät hoïc. Thöïc ra phaûi ñaùnh giaù nhaân vò nhö laø moät ñôn vò duy nhaát, vöøa troïn veïn theå xaùc vöøa troïn veïn tinh thaàn. Luùc aáy phaûi quaû quyeát raèng töï do khoâng phaûi laø toaøn naêng, töôûng noù toaøn naêng laø ñi vaøo tha hoùa. Chaúng haïn neáu moät phuï nöõ muoán haønh ñoäng döôøng nhö trong naøng khoâng coù moät chu kyø haøng thaùng vôùi moät löôïng hoc-mon aûnh höôûng treân öôùc muoán tính duïc vaø nhöõng aûo aûnh cuûa naøng, neáu naøng choái boû caùi thöïc taïi baåm sinh ôû trong naøng thì naøng bò laàm laïc. Humanae Vitae hoaøn toaøn coù lyù ñeå nhaéc laïi raèng moïi söï söû duïng töï do maø khoâng nghieâm tuùc löu yù ñeán caùc ñieàu kieän sinh hoïc, taâm thaàn vaø xaõ hoäi ñeàu daãn ñeán vong thaân. Trong khi baûo raèng phaûi löu yù ñeán töï nhieân khi haønh ñoäng caùch töï do, thoâng ñieäp muoán nhaéc laïi raèng chuùng ta khoâng laø toaøn naêng trong töông quan vôùi taïo thaønh. Trong vieäc naày, thoâng ñieäp keát noái vôùi phong traøo moâi sinh khaúng ñònh raèng chuùng ta khoâng phaûi laø nhöõng chuû oâng tuyeät ñoái cuûa moâi tröôøng chung quanh. Ñoái vôùi Giaùo Hoäi, höõu theå ngöôøi seõ laàm laïc, neáu noù töï phuï trôû neân chuû vaø laø chuùa cuûa töï nhieân, trong khi noù chæ laø ngöôøi ñieàu hoøa.

Cuoái cuøng, Humanae Vitae coøn duøng moät yù nghóa khaùc cuûa töø töï nhieân, yù nghóa thaàn hoïc quan nieäm caùc thöïc taïi cuûa theá giôùi nhö laø nhöõng thöïc taïi ñöôïc taïo döïng, nghóa laø nhaän laõnh töø Thieân Chuùa. Nhöõng khuynh höôùng saâu xa cuûa höõu theå con ngöôøi ñöôïc ñoùn nhaän nhö nhöõng lôøi môøi goïi ñeán töø Thieân Chuùa maø con ngöôøi phaûi laéng nghe, neáu noù muoán thöïc hieän baûn thaân caùch troïn veïn vaø ca ngôïi Taïo Hoùa cuûa mình. Luaät töï nhieân, theo vieãn aûnh naày, laø luaät baát thaønh vaên ñaõ ñöôïc Thieân Chuùa khaéc ghi trong taâm hoàn moãi ngöôøi ñeå höôùng con ngöôøi ñeán ñieàu thieän.

Giaùo Hoäi nhaán maïnh ñieàu naày ñeå nhaéc nhôû raèng moïi ngöôøi coù theå tìm ñöôïc ôû chính mình caùc suoái nguoàn ñeå ñöôïc nhaân hoùa, ngay caû khi khoâng bieát ñeán luaät cuûa Chuùa Kitoâ. Ñieàu naày raát quan troïng, vì töï phuï raèng chæ caùc tín höõu môùi coù theå coù con ñöôøng ñi vaøo moät neàn luaân lyù ñích thöïc laø bieán Thieân Chuùa thaønh moät vò chuùa kyø laï chæ cho pheùp moät thieåu soá raát nhoû nhöõng ngöôøi coù khaû naêng bieát ñöôïc chuùt gì haïnh phuùc ngay taïi theá naày. Trong khi baûo raèng taát caû moïi ngöôøi ñeàu coù theå ñi vaøo caùc yeâu saùch ñaïo ñöùc ñaõ ñöôïc Thieân Chuùa ghi khaéc trong loøng moãi ngöôøi, Giaùo Hoäi môû ra moät khaû theå ñöôïc cöùu ñoä cho nhöõng ngöôøi khoâng tin, moät ôn cöùu ñoä khoâng ñôn giaûn chæ laø moät haønh ñoäng vôùt vaùt cuoái cuøng trong giôø cheát. Moïi ngöôøi thieän chí ñeàu coù theå höôûng neám moät haïnh phuùc ñaõ baét ñaàu ngay töø baây giôø vaø giuùp noù kieán taïo nhaân caùch cuûa mình.

Ñoaïn Phuùc AÂm veà cuoäc phaùn xeùt chung thaät yù nghóa veà ñeà taøi naày : Mt.25, 31-46. Moïi ngöôøi thuoäc moïi daân toäc ñeàu ñeán trình dieän vôùi Ñöùc Kitoâ thaåm phaùn vaø Ngaøi noùi vôùi moät soá trong boïn hoï : "Hôõi nhöõng ngöôøi Cha Ta ñaõ chuùc phuùc, haõy ñeán laõnh nhaän Nöôùc Trôøi ñaõ daønh saün cho caùc ngöôi". Ñaâu laø lyù do cuûa söï ñoùn tieáp thuaän lôïi döôøng aáy ? Khoâng phaûi vì lyù do ñöùùc tin, nhöng bôûi söï kieän laø nhöõng ngöôøi ñoù ñaõ laøm theo nhöõng chæ daãn cuûa luaät töï nhieân, maø caên baûn laø yeâu saùch soáng chung vôùi nhau : "Ta ñoùi caùc ngöôi ñaõ cho aên. Ta laø khaùch laï caùc ngöôi ñaõ tieáp röôùc..."

Ñoù laø nhöõng nhu caàu caên baûn nhaát cuûa moïi höõu theå ngöôøi maø moãi ngöôøi coù theå nhaän bieát caùch ñoäc laäp vôùi nieàm tin cuûa mình. Chính vì vaäy maø treân kia chuùng ta ñaõ noùi raèng loaøi ngöôøi seõ khoâng bò phaùn xeùt veà ñöùc tin. Nhöõng ngöôøi ñoù raát ñoãi ngaïc nhieân : "Chuùng toâi ñaõ cho Ngaøi aên khi naøo ? Chuùng toâi ñaõ tieáp röôùc Ngaøi luùc naøo ?" Vaø Ñöùc Kitoâ traû lôøi : "Moãi khi caùc ngöôøi laøm ñieàu ñoù cho moät trong nhöõng keû beù moïn laø caùc ngöôi ñaõ laøm cho chính Ta". Nhö theá baûn vaên naày daønh moät troïng löôïng ñaùng keå cho moät haønh vi luaân lyù thuaàn tuùy töï nhieân döïa treân nhöõng döõ kieän caên baûn nhaát cuûa loøng toân troïng ñoái vôùi con ngöôøi.

Moät baûn vaên Kinh Thaùnh khaùc nhaéc cho bieát luaät töï nhieân laø trung taâm döôøng naøo : "Daân ngoaïi laø nhöõng ngöôøi khoâng coù luaät Moâseâ, nhöng moãi khi hoï theo leõ töï nhieân maø laøm nhöõng gì Luaät daïy thì hoï laø luaät cho chính mình. Hoï cho thaáy laø ñieàu gì Luaät ñoøi hoûi thì ñaõ ñöôïc ghi khaéc trong loøng hoï. Löông taâm hoï cuõng chöùng thöïc ñieàu ñoù, vì hoï töï phaùn ñoaùn trong loøng, khi thì cho mình laø traùi, khi thì cho mình laø phaûi. Ngöôøi ta seõ thaáy ñieàu ñoù trong ngaøy Thieân Chuùa cho Ñöùc Kitoâ Gieâsu ñeán xeùt xöû nhöõng gì bí aån nôi con ngöôøi theo Tin Möøng toâi rao giaûng" (Rm.2, 14-16). Ñoaïn vaên naày noùi roõ raèng löông daân, tuy khoâng bieát luaät cuûa Moseâ, cuõng coù ôû trong taâm hoàn mình moät luaät töông ñöông.

Nhöõng khaúng ñònh neàn taûng naày cuûa Kinh Thaùnh neâu roõ caùc lyù do Giaùo Hoäi coâng giaùo chieán ñaáu cho söï nhìn nhaän luaät töï nhieân. Nhöng vì töø töï nhieân gôïi leân caùi gì laø nguyeân si, khoâng bieán cheá giaû taïo, nhöõng ngöôøi ñöông thôøi loaïi boû caùch khoâng phaûi luùc yù nieäm naày baèng caùch baûo raèng trong theá giôùi bò kyõ thuaät bieán ñoåi cuûa chuùng ta chaúng coøn gì coù theå ñöôïc keå laø "töï nhieân", vaø hoï cho raèng Giaùo Hoäi thuït luøi, laïc haäu !

Luaät töï nhieân ñöôïc Thieân Chuùa ghi khaéc trong loøng con ngöôøi naày coù theå ñöôïc dieãn taû tuøy caùc neàn vaên minh baèng nhöõng öùng xöû hoaøn toaøn ñoái nghòch nhau, chaúng haïn nhöõng neàn vaên hoùa chaáp nhaän teá ngöôøi hay hoaïn phuï nöõ ? - Caàn phaûi phaân bieät hai khía caïnh : luaät töï nhieân vôùi nhöõng yeâu saùch ñöôïc coâng thöùc hoùa caùch ñích thöïc vaø söï nhaän bieát luaät töï nhieân. Luaät töï nhieân ñoøi phaûi toân troïng maïng soáng vaø söï toaøn veïn cô theå. Trong chieàu höôùng naày thì hoaïn laø traùi nghòch caùc yeâu saùch toân troïng ngöôøi phuï nöõ. Nhöng khaùm phaù ñöôïc raèng luaät töï nhieân ñoøi hoûi toân troïng maïng soáng cuûa taát caû moïi höõu theå ngöôøi vaø söï toaøn veïn thaân theå coù theå caàn ñeán bao nhieâu naêm, coù khi haøng theá kyû.

Löông taâm cuûa chuùng ta ñoâi khi bò toái taêm vì toäi loãi, nghóa laø bôûi söï con ngöôøi khai thaùc con ngöôøi vaø bôûi yù thöùc heä. Do ñoù maø ngöôøi ta khoâng töùc thôøi nhaän bieát ngöôøi phuï nöõ laø moät höõu theå coù caùc quyeàn bình ñaúng vôùi ñaøn oâng. Ñaõ phaûi coù moät söï tieán hoùa veà löông taâm luaân lyù môùi ñaït tôùi ñoù. Ñaøng khaùc, phaûi ñaët caùc thöïc haønh gaây va chaïm ñoù vaøo trong moät boái caûnh vaên hoùa, chaúng haïn hoaïn phuï nöõ luoân luoân laø thaønh phaàn cuûa moät heä thoáng xaõ hoäi phöùc taïp.

Cuõng theá vôùi vieäc teá treû con cho thaàn linh, döôùi caùi nhìn caùc yeâu saùch cuûa luaät töï nhieân, nhöõng thöïc haønh ñoù ñaùng bò leân aùn. Nhöng neáu phaân tích choã ñöùng cuûa chuùng trong neàn vaên hoùa aáy, chuùng ta khaùm phaù thaáy chuùng muoán noùi leân moät caùi gì ñoù veà maët xaõ hoäi. Coù leõ chuùng coù vai troø kieán thieát xaõ hoäi vaø noùi leân moät kieåu töông quan vôùi Sieâu vieät. Caùi nhìn höôùng veà thaàn linh coù moät chieàu kích tích cöïc, nhöng caùch noù ñöôïc dieãn taû caàn phaûi ñöôïc huûy boû taän caên. Söï yù thöùc caùc ñoøi hoûi cuûa luaät töï nhieân tieán trieån raát chaäm, nhöng noù vaãn tieán, nhö ngöôøi ta ñaõ traûi qua moät thôøi gian raát laâu daøi ñeå hieåu ñöôïc raèng cheá ñoä noâ leä phaûi ñöôïc huûy boû, chính Giaùo Hoäi cuõng phaûi ñeå nhieàu thôøi gian thöïc hieän môùi ñaït tôùi phaåm giaù con ngöôøi.

Tuy nhieân ñieàu xaûy ra laø söï nhaän bieát luaät töï nhieân laïi ñi thuït luøi : ngaøy nay ngöôøi ta la to leân raèng cheá ñoä noâ leä khoâng ñöôïc toàn taïi nöõa, trong khi laïi dung tuùng vieäc gieát haïi treû sô sinh bò dò hình, ñoâi khi ñöôïc che ñaäy döôùi daïng chöõa beänh ñeå phaù thai raát muoän, nhö cuoäc thaêm doø môùi ñaây nhaán maïnh. Neáu khuynh höôùng naày ñöôïc cuûng coá thì ñoù laø moät söï thoaùi boä raát traàm troïng.

Vaäy caàn phaûi phaân bieät roõ moät ñaøng caùi do luaät töï nhieân ñích thöïc ñoøi hoûi vaø ñaøng khaùc yù thöùc maø ngöôøi ta coù veà nhöõng ñoøi hoûi aáy. Löông taâm coäng ñoàng cuõng coù theå bò lung laïc do sai laàm, do yù thöùc heä vaø do toäi loãi.

Dó nhieân coù moät söï tieán hoùa trong nhaän thöùc luaät töï nhieân vôùi caùc tieán boä cuûa hieåu bieát khoa hoïc, chaúng haïn vaøo thôøi Trung coå, nhieàu ngöôøi cho raèng coù quan heä tình duïc vôùi vôï ñang mang thai laø nghòch laïi nhöõng ñoøi hoûi cuûa quyeàn töï nhieân vaø maéc phaûi troïng toäi, vì tinh dòch bò giaû thieát laø gieát cheát thai nhi, nhöng ngaøy nay ngöôøi ta bieát raèng khoâng can gì caû.

Vaäy chuùng ta coù neân tieáp tuïc söû duïng töø ngöõ baûn tính töï nhieân vôùi nhieàu yù nghóa nhö vaäy khoâng ? Ta haõy laáy hình aûnh trong saùch Saùng Theá Kyù khi Thieân Chuùa baûo con ngöôøi : "Ñöøng thuï ñoäng tröôùc ñaát ñai, nhöng haõy cheá ngöï noù". Vaán ñeà to lôùn ñöôïc ñaët ra ôû ñaây laø tìm bieát quyeàn haïn roäng lôùn treân taïo vaät maø Thieân Chuùa ban cho con ngöôøi. Coù ba khaû theå ñöôïc nhaém tôùi :

=Thöù nhaát, con ngöôøi coù theå ñöôïc coi nhö sôû höõu chuû coù theå laøm gì mình muoán treân sôû höõu cuûa mình, keå caû phaù huûy noù ñi, maø khoâng phaûi phuùc trình cho ai heát.
=Thöù hai, con ngöôøi coù theå söû duïng quyeàn cuûa moät ngöôøi thueâ möôùn, coù theå thay ñoåi caùc giaáy trang trí treân töôøng chöù khoâng ñöôïc dôøi choã moät vaùch ngaên. Baáy giôø con ngöôøi laø töông ñoái thuï ñoäng. Xem ra ñoù laø caùi maø vaøi phong traøo moâi sinh trieät ñeå ñoøi hoûi.
=Thöù ba, con ngöôøi coù theå höôûng quyeàn cuûa ngöôøi thu hoa lôïi : y coù nhöõng saùng kieán roäng raõi, nhöng phaûi traû laïi ñuùng baûn chaát sôû höõu cho sôû höõu chuû cuûa noù.

Ñoái vôùi vieäc toân troïng vuõ truï vaø baûn tính con ngöôøi, caùc nhaø thaàn hoïc chia reû nhau theo ba doøng tö töôûng naày :

Moät soá ngöôøi vöøa loøng vôùi vieãn aûnh ngöôøi thueâ möôùn. Hoï baûo raèng Thieân Chuùa ñaõ ban cho chuùng ta moät thaân xaùc, neân trong moïi tröôøng hôïp khoâng ñöôïc ñuïng ñeán caùch söû duïng töï nhieân cuûa noù, caùch ñaëc bieät trong laõnh vöïc truyeàn sinh.
Moät soá raát ít khaùc nghó raèng con ngöôøi coù moät quyeàn haïn heát söùc roäng raõi treân vuõ truï vaø höõu theå ngöôøi, quyeàn haïn ñoù coù theå ñi ñeán choã söûa ñoåi caû boä gien cuûa con ngöôøi.
Cuoái cuøng nhieàu ngöôøi lyù luaän theo vieãn aûnh ngöôøi thu hoa lôïi : Thieân Chuùa ñaõ trao phoù moät quyeàn haïn thöïc söï cho con ngöôøi ñeå thi thoá moät söï ñieàu hoøa treân thaân xaùc vaø ñôøi soáng xaõ hoäi. Do ñoù con ngöôøi coù theå laøm thay ñoåi caùi ñaõ nhaän laõnh, vôùi ñieàu kieän baûo toàn ñöôïc yeáu tính cuûa nhaân phaåm vaø caùi chính yeáu cuûa moät xaõ hoäi ñöôïc kieán taïo theo hoøa bình vaø coâng lyù.

Caùc taøi lieäu cuûa Giaùo Hoäi naèm ôû vieãn aûnh naøo ? Thaät ngaïc nhieân nhaän thaáy raèng caùc vaên baûn huaán giaùo naèm veà phía quyeàn ngöôøi thu hoa lôïi hôn khi baøn ñeán nhöõng vaán ñeà kinh teá vaø xaõ hoäi, coøn trong laõnh vöïc vaän haønh thaân xaùc con ngöôøi thì laïi naèm ôû phía quyeàn cuûa ngöôøi thueâ möôùn.

Hình aûnh thöù hai cuûa saùch Saùng Theá Kyù : Thieân Chuùa ñaët con ngöôøi trong moät khu vöôøn ñeå con ngöôøi canh taùc noù. Ngöôøi laøm vöôøn khoâng ñöôïc thuï ñoäng, neáu oâng khoâng laøm gì caû thì khu vöôøn trôû thaønh röøng hoang. Thieân Chuùa ñaõ giao traùch nhieäm cho con ngöôøi canh taùc khu vöôøn, noùi caùch khaùc, chuùng ta khoâng ñöôïc baèng loøng quan saùt söï trieån nôû töï phaùt cuûa traät töï töï nhieân ñeå toân vinh Thieân Chuùa. Nhöng khi phaûi canh taùc khu vöôøn, ngöôøi laøm vöôøn bieát roõ raèng oâng khoâng theå muoán laøm gì thì laøm, bôûi vì moät soá can thieäp, taán coâng coù theå laøm toån thöông hoaëc gieát cheát caây coû trong vöôøn. Vaäy phaûi toân troïng baûn tính töï nhieân cuûa caây, neáu khoâng thì noù seõ cheát.

Hình aûnh naày thaät ñeïp : chuùng ta laø nhöõng ngöôøi laøm vöôøn cuûa cuoäc ñôøi chuùng ta. Thieân Chuùa ñaõ uûy thaùc cho chuùng ta moät maõnh vöôøn, moâi tröôøng chung quanh, nhöng Ngaøi cuõng giao phoù cho chuùng ta thaân xaùc cuûa chuùng ta vaø xaõ hoäi trong ñoù chuùng ta soáng. Vaäy khi thì phaûi can thieäp maïnh meû, khi thì chæ doõi theo söï moïc leân cuûa caây vaø naém laáy hoaït naêng noäi taïi cuûa noù ñeå ñieàu hoøa noù caùch thích hôïp. Luùc khaùc laïi caàn thieát phaûi caét tæa, xeùn bôùt vaø caáy gheùp. Hình aûnh naày chöùng toû cho chuùng ta thaáy raèng con ngöôøi khoâng ñöôïc thuï ñoäng tröôùc thieân nhieân. Thieân Chuùa muoán con ngöôøi phaûi hoaït ñoäng vaø laõnh traùch nhieäm.

Löu yù cuoái cuøng : neáu khu vöôøn ñöôïc laøm neân cho con ngöôøi, thì con ngöôøi laãn khu vöôøn ñaõ ñöôïc döïng neân cho Thieân Chuùa. Vaäy ñoái vôùi tín höõu, vieäc laéng nghe luaät töï nhieân vöøa löu yù ñeán taát caû moïi hoaït naêng cuûa khu vöôøn, ñoàng thôøi löu yù ñeán moïi hoaït naêng cuûa thaân xaùc, cuûa xaõ hoäi vaø coi moïi söï ñeàu ñöôïc laõnh nhaän töø Thieân Chuùa. Nhö vaäy khu vöôøn naày ñöôïc Thieân Chuùa ban cho ta vaø chính ta cuõng ñöôïc Thieân Chuùa taïo döïng neân vôùi töï do cuûa ta. Trong chieàu höôùng ñoù, nhôø ôn Chuùa, chuùng ta laø nhöõng ngheä só cuûa cuoäc ñôøi chuùng ta. Vaû ngheä só thì coù hai ñieàu boù buoäc, moät laø vaät lieäu ñöôïc söû duïng, hai laø yeâu saùch phaûi laøm neân moät coâng trình ñeïp, moät coâng trình maø ta coù theå daâng hieán cho Ñaáng ta yeâu meán. Coù theå noùi chuùng ta laø nhöõng nhaø ñieâu khaéc cuûa cuoäc ñôøi mình. Taát caû taøi naêng saùng taïo cuûa chuùng ta seõ phaûi laø naén ñuùc caùi vaät lieäu nhaän laõnh nôi Thieân Chuùa ñeå laøm neân moät taùc phaåm ñeïp cho Ngaøi.

<noäi dung>

Ñaâu laø choã ñöùng cuûa luaân lyù kitoâ giaùo so vôùi luaân lyù töï nhieân ? Luaân lyù coâng giaùo coù thay theá ñöôïc luaân lyù töï nhieân khoâng hay laø moät boå tuùc beân leà ? - Vaán naïn naày laøm thaønh ñeà taøi tranh caûi maïnh meû, coù khi roän raøng giöõa caùc nhaø thaàn hoïc : moät soá theo phe ñaïo ñöùc ñoäc laäp vaø soá kia tuyeân döông ñaïo ñöùc ñöùc tin. Nhöõng ngöôøi ñaàu uûng hoä tính ñoäc laäp cuûa tö töôûng luaân lyù so vôùi Maïc khaûi cuûa Thieân Chuùa vaø nghó raèng ñaïo ñöùc coâng giaùo khoâng coù tính ñoäc ñaùo thöïc söï trong caùc nguyeân taéc cuï theå, vì noù chaúng laø gì khaùc neàn luaân lyù cuûa moïi ngöôøi haønh ñoäng phuø hôïp vôùi nhöõng yeâu saùch cuûa lyù trí ngay thaúng.

Traùi laïi nhöõng ngöôøi sau cho raèng ñöùc tin mang laïi caùc nguyeân taéc môùi meû maø ngöôøi ta chæ tìm thaáy trong kitoâ giaùo. Hoï khaúng ñònh giôùi raên yeâu thöông keû thuø vaø moät soá nguyeân taéc ñöôïc hình thaønh trong baøi giaûng treân nuùi laø hoaøn toaøn ñoäc ñaùo. Hoï coøn noùi theâm raèng Phuùc AÂm, nhaát laø bôûi Thaäp giaù Ñöùc Kitoâ, "ñieân roà ñoái vôùi khoân ngoan theá gian vaø göông muø ñoái vôùi ngöôøi Dothaùi", laøm phaùt sinh nhöõng thaùi ñoä laät ñoå neàn luaân lyù cuûa con ngöôøi vaø nhö vaäy saùng taïo neân moät neàn luaân lyù thöïc söï ñoäâc ñaùo.

Cuoäc xung ñoät xöa kia môùi ñaây taùc ñoäng trôû laïi vôùi nhöõng söï kieän xaõ hoäi noåi baät : soá ngöôøi tin caøng ngaøy caøng ít ñi vaø nhieàu ngöôøi ñöông thôøi qui chieáu ñeán moät neàn luaân lyù maø ngöôøi ta ñaùnh giaù laø "phaàn ñôøi". Vaû laïi nhieàu ngöôøi xem ra coù moät öùng xöû ñaïo ñöùc khoâng khaùc bieät maáy vôùi öùng xöû ñaïo ñöùc cuûa ngöôøi coâng giaùo. Söï kieän naày cuûng coá nhöõng ngöôøi chuû tröông moät neàn ñaïo lyù ñoäc laäp. Cuøng trong chieàu höôùng naày, chuùng ta coù theå ghi nhaän aûnh höôûng to lôùn cuûa trieát gia Emmanuel Kant, ngöôøi chuû tröông khoâng thieát laäp ñaïo ñöùc treân caùi gì khaùc ngoaøi töï do höõu lyù cuûa con ngöôøi : "Baïn haõy haønh ñoäng caùch sao ñeå baïn toân troïng nhaân tính ôû chính baïn vaø nôi keû khaùc, ñoàng thôøi khoâng bao giôø baïn coi nhaân tính chæ ñôn giaûn nhö moät phöông tieän, song cuõng phaûi luoân luoân coi nhaân tính nhö moät cuøng ñích".

Vaäy luaân lyù coâng giaùo coù mang laïi caùi gì thöïc söï ñoäc ñaùo khoâng ? - Haõy coá gaéng naém giöõ caû hai ñaàu giaây, duø caùc ñeà taøi xem ra maâu thuaãn. Trong muïc ñích aáy, caùc nhaø thaàn hoïc baûo raèng söï ñoäc laäp (autonomie) cuûa luaân lyù khoâng loaïi tröø söï leä thuoäc Thieân Chuùa (theùonomie). Ñoäc laäp laø tìm thaáy qui taéc haønh ñoäng cuûa mình nôi chính töï do cuûa mình. Coøn leä thuoäc Thieân Chuùa laø tìm ñöôïc qui taéc toái haäu cuûa haønh ñoäng cuûa mình ôû nôi Thieân Chuùa.

Vaû laïi Ñaïo Coâng giaùo khaúng ñònh raèng coù moät söï ñoäc laäp veà luaân lyù cuûa con ngöôøi traàn ñôøi, nhöng vieäc thöïc hieän yù muoán cuûa Thieân Chuùa kieán taïo neân qui taéc toái haäu cuûa haønh ñoäng. Noùi caùch khaùc, yù muoán cuûa Thieân Chuùa laøm neàn taûng cho töï do coù traùch nhieäm cuûa con ngöôøi. Vaø töï do coù traùch nhieäm cuûa con ngöôøi seõ vaän haønh vôùi moät söï ñoäc laäp naøo ñoù trong vieäc phaân tích thöïc taïi ñeå khaùm phaù ra nhöõng con ñöôøng nhaân hoùa toát nhaát. Ñoái vôùi ngöôøi coâng giaùo, söï ñoäc laäp seõ phaûi khoâng ngöøng tröïc dieän vôùi nhöõng ñoøi hoûi minh nhieân cuûa Lôøi Chuùa, nghóa laø caùi maø ngoân ngöõ thaàn hoïc goïi laø "luaät maïc khaûi".

Moät caùch chính xaùc, thieát laäp töï do coù traùch nhieäm cuûa con ngöôøi laø gì ? - Chuùng ta ñaõ thaáy raèng ñôøi soáng ñaïo ñöùc heä taïi söï coá gaéng ñem laïi yù nghóa cho cuoäc soáng cuûa mình, maëc daàu söï döõ beû gaõy caùc moái töông quan vaø nieàm vui soáng. Noùi caùch khaùc, ñôøi soáng ñaïo ñöùc heä taïi noå löïc luoân môùi meû ñeå soáng theo caùi luaän lyù cuûa moät hieäp thoâng ñích thöïc. Moät luaän lyù nhö theá ñoøi hoûi ngöôøi ta khoâng ñöôïc laøm hö hoûng chaân lyù.

Noùi raèng luaân lyù coù moät söï ñoäc laäp naøo ñoù, chính laø nhìn nhaän raèng giôùi raên khoâng ñöôïc noùi doái khoâng phaûi coù saün rôi töø trôøi xuoáng, nhöng noù ñaõ ñöôïc phaùt sinh töø yeâu saùch hieäp thoâng giöõa ngöôøi vôùi ngöôøi, yeâu saùch maø ngöôøi kitoâ höõu seõ nhìn nhaän laø ñeán töø Thieân Chuùa, nhö ñaõ ñöôïc Thieân Chuùa ghi khaéc trong loøng con ngöôøi. Hôn nöõa, muoán hieäp thoâng laø moät choïn löïa. Vaäy taïi sao laïi choïn hieäp thoâng hôn laø khoâng laøm ñieàu ñoù ? Nôi moät tín höõu, choïn löïa naày döïa treân söï kieän raèng ñôøi soáng ñöôïc Thieân Chuùa ñònh höôùng vaø ñöôïc kieän toaøn ôû nôi Ngaøi.

Nhöng con ngöôøi coù theå choïn khoâng mang laïi yù nghóa cho cuoäc ñôøi cuûa mình. Con ngöôøi coù theå nghó raèng moïi söï ñeàu nhö nhau, raèng chaúng coù moät giaù trò naøo vaø luùn saâu vaøo caùi hö khoâng. Nhöng con ngöôøi cuõng coù theå thieát laäp quyeát ñònh ñem laïi yù nghóa cho cuoäc ñôøi cuûa mình treân nieàm xaùc tín raèng noù töï laõnh nhaän chính mình töø nôi Thieân Chuùa, ñöôïc Thieân Chuùa naâng ñôõ trong cuoäc soáng vaø ñöôïc Ngaøi höôùng tôùi cuøng ñích.

Baûo raèng Thieân Chuùa truyeàn leänh khoâng ñöôïc noùi doái laø hoaøn toaøn ñuùng, caøng hôn theá nöõa , giôùi raên naày coù leõ ñöôïc möôïn töø söï khoân ngoan nhaân loaïi ñaõ ñöôïc laáy laïi caùch minh nhieân trong Kinh Thaùnh bôûi caùc taùc giaû ñöôïc linh öùng, vaø do ñoù töø nay coù ñöôïc uy quyeàn cuûa luaät maïc khaûi. Tuy nhieân, Thieân Chuùa truyeàn leänh khoâng nhö con ngöôøi. Ngaøi truyeàn leänh khôûi ñi töø chieàu saâu thaúm cuûa caùch thöùc chuùng ta hieän höõu taïi theá. Ngaøi thieát laäp caùc giôùi raên thaønh nhöõng con ñöôøng boù buoäc maø con ngöôøi phaûi ñi, neáu noù muoán cho ñôøi mình coù yù nghóa, baèng caùch laáy tình yeâu ñaùp traû Tình Yeâu cuûa Ngaøi.

Nhö theá, laøm cho ñôøi mình coù yù nghóa baèng tình yeâu ñoøi hoûi chuùng ta töø choái noùi doái. Cuõng theá ñoái vôùi caùc giôùi raên : "Ngöôi khoâng ñöôïc gieát ngöôøi, ngöôi khoâng ñöôïc troäm cöôùp, ngöôi khoâng ñöôïc ngoaïi tình, v.v..." Khoâng tuaân giöõ caùc giôùi raên laø ñaët laïi hoån ñoän vaø phi lyù trong ñôøi soáng xaõ hoäi, laø ngaên caûn loaøi ngöôøi thoâng hieäp vôùi nhau, vaø cuoái cuøng laø ñi ngöôïc laïi yù muoán cuûa Thieân Chuùa.

Trong yù nghóa naày, con ngöôøi khoâng tìm thaáy moät luaân lyù laøm saün rôi töø trôøi xuoáng. Nhöng con ngöôøi cuõng khoâng taïo ra luaân lyù cuûa mình töø hö voâ, noù hình thaønh caùc giaù trò baèng caùch laéng nghe taïo thaønh cuûa Thieân Chuùa. Con ngöôøi seõ phaûi qui chieáu vaøo Thieân Chuùa, laø Taïo Hoùa vaø Cöùu Chuùa cuûa theá giôùi. Vaäy ñoäc laäp hoaøn toaøn khoâng coù nghóa laø töï tuùc töï cöôøng ngaïo maïn. Ñoù laø kieåu phaùt bieåu raát nghòch lyù cuûa tröôøng phaùi YÙ- Nhaõ : "Baïn haõy tin töôûng vaøo Thieân Chuùa döôøng nhö söï thaønh coâng trong moïi vieäc chæ tuøy thuoäc vaøo baïn chöù khoâng coù gì bôûi Thieân Chuùa. Roài baïn haõy laøm vieäc döôøng nhö Thieân Chuùa laøm heát moïi söï coøn baïn thì khoâng laøm chi caû".

"Baïn haõy tin töôûng vaøo Thieân Chuùa" : ñoù laø quyeát ñònh neàn taûng cuûa ngöôøi tín höõu, khaùm phaù thaáy nhaän laõnh chính mình töø Thieân Chuùa vaø cuõng bieát raèng ñôøi soáng cuûa mình coù yù nghóa toái haäu trong haønh vi tín nhieäm tuyeät ñoái vaøo Ñaáng Taïo Hoùa, khi Ngaøi ñaõ laøm cho noù phaùt sinh töø hö voâ, bôûi vì Ngaøi yeâu noù.

"Döôøng nhö söï thaønh coâng trong moïi vieäc chæ tuøy thuoäc vaøo baïn chöù khoâng coù gì bôûi Thieân Chuùa". Moät soá caùch thöùc phoù thaùc naøo ñoù vaøo Thieân Chuùa coù theå hoaøn toaøn laø vong thaân, ñaëc bieät khi chuùng ta duøng Thieân Chuùa ñeå buø tröø cho söï vuïng veà cuûa mình hay ñeå cho chuùng ta nhöõng giaûi phaùp laøm saún ñeå giaûi quyeát nhöõng vaán ñeà chính trò, kinh teá hay y khoa. Trong tröôøng hôïp ñoù, Thieân Chuùa trôû thaønh ngaãu töôïng. Thay vì bieät ñaõi tính saùng taïo cuûa con ngöôøi thì laïi boùp ngheït noù. Thay vì giuùp chuùng ta kieán taïo baûn thaân thì laïi giam haõm chuùng ta trong toân giaùo tính. Do ñoù lôøi phaùt bieåu khoâng noùi "Baïn haõy phoù thaùc cho Thieân Chuùa döôøng nhö söï thaønh coâng chæ tuøy thuoäc vaøo Ngaøi", nhöng "Baïn haõy tin töôûng vaøo Thieân Chuùa döôøng nhö söï thaønh coâng chæ tuøy thuoäc ôû baïn". Chuùng ta khoâng bao giôø ñöôïc aån nuùp sau löng Thieân Chuùa ñeå bieän minh cho söï khoâng hoaït ñoäng vaø thieáu saùng kieán cuûa chuùng ta. Chaúng haïn neáu chuùng ta ñieàu khieån caùc löïc löôïng cuûa Lieân Hieäp Quoác ôû Bosnie, ôû Somalie, hoaëc nhöõng nôi khaùc, vaø neáu chuùng ta raát suøng tín, thì ñöùc tin cuûa chuùng ta vaøo Thieân Chuùa khoâng ñöôïc ngaên trôû chuùng ta thöïc hieän moät cuoäc phaân tích saùng suoát vaø chi tieát veà caùc löïc löôïng hieän dieän, haàu bieän phaân phaûi laøm theá naøo ñeå coù theå ñöa hoaït ñoäng hoøa bình ñi ñeán thaønh coâng.

Vaø lôøi phaùt bieåu tieáp tuïc : "Roài baïn haõy laøm vieäc". Tin töôûng vaøo Thieân Chuùa döôøng nhö söï thaønh coâng cuûa hoaït ñoäng chæ tuøy thuoäc vaøo chuùng ta seõ laøm trieån nôû trong chuùng ta moät khaû naêng saùng taïo tuyeät vôøi. Tuy nhieân, ñieàu ñoù laøm phaùt sinh moät nguy cô raát lôùn laø bieán coâng vieäc, hoaït ñoäng luaân lyù cuûa chuùng ta thaønh ngaãu töôïng vaø khoâng coøn nhaän bieát caùch khieâm toán raèng chuùng ta ñöôïc nhaän laõnh töø nôi Thieân Chuùa. Do ñoù maø coù keát luaän cuûa lôøi phaùt bieåu : "Döôøng nhö Thieân Chuùa laøm heát moïi söï, coøn baïn thì khoâng laøm chi caû". Nhö theá, baûn vaên tuyeät dieäu naày giôùi thieäu moät caùch trình baøy tinh teá caùi ñoäc laäp cuûa con ngöôøi vaø söï leä thuoäc vaøo Thieân Chuùa.

Caùch quan nieäm töï do cuûa con ngöôøi trong moái lieân heä vôùi hoaït ñoäng cuûa Thieân Chuùa khoâng tìm thaáy trong nieàm tin daân gian, nôi maø saùng kieán ñöôïc ñeå cho Thieân Chuùa troïn veïn, trong khi con ngöôøi töï giôùi haïn vaøo vieäc keâu caàu Thieân Chuùa haønh ñoäng vaø neân höõu hieäu thay cho noù. Thaùnh Thomas giaûi thích raèng söï quan phoøng cuûa Thieân Chuùa khoâng huûy dieät söï ñoàng-quan-phoøng cuûa con ngöôøi, song laøm cho noù hieän höõu. Vì vaäy chính Thieân Chuùa muoán con ngöôøi thi thoá caùch ñoäc laäp khaû naêng saùng taïo ñaïo ñöùc cuûa noù. Nhöng khaû naêng naày seõ phaûi ñöôïc trieån khai trong moái lieân laïc chaët cheû vôùi "kho taøng maïc khaûi", nghóa laø vôùi nhöõng vaên baûn qua ñoù Maïc Khaûi cuûa Thieân Chuùa giaùo huaán vaø caät vaán chuùng ta.

Treân kia coù nhaán maïnh tính caùch ñoäc ñaùo cuûa luaân lyù coâng giaùo so vôùi luaân lyù phaàn ñôøi vaø ngöôøi ta coù caûm töôûng raèng trong moät soá tröôøng hôïp naøo ñoù, Phuùc AÂm mang laïi theâm moät caùi gì hôn. Vaäy chính xaùc noù laø chi ? - Phaûi ñeà phoøng nhöõng con ñöôøng sai laàm muoán tìm thaáy trong Thaùnh Kinh vaø Phuùc AÂm moät nguyeân taéc hoaøn toaøn ñoäc ñaùo so vôùi söï khoân ngoan nhaân loaïi. Ngay caû leänh truyeàn yeâu thöông keû thuø cuõng coù theå gaëp thaáy trong söï khoân ngoan cuûa ngöôøi Ñoâng phöông.

Trong chieàu höôùng naày, chuùng ta khoâng nghó raèng luaân lyù coâng giaùo coù caùi gì ñoäc ñaùo : "Taát caû nhöõng gì ñöôïc truyeàn khieán nhaân danh Thieân Chuùa phaûi coù theå ñöôïc bieän minh theo quan ñieåm con ngöôøi", chaúng haïn neáu chuùng ta ñoøi hoûi vôï choàng trung thaønh vôùi nhau nhaân danh Thieân Chuùa thì chuùng ta phaûi coù theå chöùng thöïc söï trung thaønh naày nhö con ñöôøng baét buoäc cho söï thaønh coâng cuûa ñoâi baïn maø khoâng tröïc tieáp naïi ñeán Thieân Chuùa.

Nhöng moät caùch hoå töông, taát caû nhöõng gì chuùng ta truyeàn khieán nhaân danh söï ñoäc laäp cuûa luaân lyù phaûi coù theå chöùng minh söï gaén lieàn cuûa noù vôùi Phuùc AÂm. Nhö theá tính ñoäc ñaùo cuûa luaân lyù coâng giaùo laø do caùch thöùc maø Maïc Khaûi coâng giaùo bieán ñoåi töø beân trong loái soáng luaân lyù con ngöôøi. Luaân lyù coâng giaùo naém baét luaân lyù con ngöôøi trong söï coâ ñoäng vaø daøy daën cuûa noù vaø vöôït traûi qua noù töø beân trong bôûi Thaàn Khí Thieân Chuùa ñöôïc trao ban trong Ñöùc Gieâsu Kitoâ.

Chaéc chaén söï bieán ñoåi naày ñaëc bieät giuùp ngöôøi tín höõu trong nhieäm vuï luaân lyù cuûa mình. Söï bieán ñoåi naày coù moät khaû naêng thöïc söï ñeå canh taân con ngöôøi, noù ñeán töø hai nguoàn : caùch thöùc maø Thieân Chuùa maïc khaûi cho con ngöôøi vaø noäi dung cuûa maïc khaûi ñoù. Hình thöùc maø Maïc khaûi maëc laáy coù moät taàm quan troïng quyeát ñònh. Nhieàu ngöôøi queân ñi taùc ñoäng cuûa ñöùc tin coâng giaùo treân ñôøi soáng luaân lyù. Chuùng ta thöû gôïi leân vaøi loái tìm kieám :

Thieân Chuùa khoâng laøm cho con ngöôøi nhaän bieát mình baèng nhöõng söù ñieäp tröïc tieáp, rôi töø trôøi xuoáng, phaàn naøo gioáng nhö oâng chuû ñoïc cho coâ thö kyù vieát. Chuùa toû mình ra qua moät lòch söû, lòch söû cuûa daân Israel, lòch söû ñaït tôùi ñænh cao nôi Ñöùc Gieâsu Kitoâ, Maïc Khaûi cuûa Thieân Chuùa veà chính Ngaøi. Vaø Maïc khaûi naày laø moät Nhaân vò. Vaû ai cuõng bieát moät nhaân vò laø moät huyeàn nhieäm, nghóa laø moät höõu theå maø chieàu saâu thaúm khoâng theå thaêm doø ñöôïc vaø khoâng theå bò ñoùng kín trong moät yù nieäm. Ñi vaøo töông quan vôùi moät höõu theå nhö theá ñoøi hoûi chuùng ta phaûi beû gaõy caùc thaùi ñoä chinh phuïc vaø phaûi laéng nghe Lôøi Ngaøi vôùi loøng khieâm nhöôøng vaø kính troïng ?

Yeáu toá quan troïng khaùc : nhaân vò ñoù ñaõ chæ soáng chöøng ba möôi naêm vaø ñaõ khoâng ñeå laïi moät chöõ vieát naøo. Bò gieát cheát sau moät vuï xöû baát coâng, Ngöôøi ñaõ chæ soáng ba naêm caùch coâng khai, thôøi gian quaù nhoû so vôùi söï bao la cuûa lòch söû nhaân loaïi. Sau caùi cheát cuûa Ngöôøi, moä Ngöôøi ñaõ ñöôïc tìm thaáy troáng, vaø Ngöôøi chæ hieän ra - soáng moät caùch khaùc - vôùi moät soá trong caùc moân ñeä cuûa Ngöôøi. Taát caû caùi ñoù vöøa raát khieâm toán vöøa laøm cöùng hoïng ñoái vôùi moät tö töôûng ñaïo ñöùc muoán toû ra chaéc chaén veà mình moät caùch ngaïo maïn.

Taát caû nhöõng gì chuùng ta bieát veà Thieân Chuùa hoâm nay thì chuùng ta bieát ñöôïc qua trung gian cuûa Ñöùc Gieâsu Kitoâ, qua caùc thaùnh söû, thaùnh Phaoloâ vaø caùc taùc giaû cuûa Taân Öôùc. Noùi caùch khaùc, vaø ñoù laø caùi quan troïng nhaát ñoái vôùi ñôøi soáng luaân lyù, caùch thöùc maø Thieân Chuùa toû mình ra baét buoäc chuùng ta tröôùc heát phaûi tin vaøo nhöõng con ngöôøi doøn moûng ñeå roài coù theå tin töôûng vaøo Ngaøi. Ñieàu ñoù coù tính quyeát ñònh xeùt veà quan ñieåm ñaïo ñöùc. Neáu chuùng ta ñaõ nhaän nhöõng baûn vaên vieát saún tröïc tieáp töø Thieân Chuùa, coù leõ chuùng ta bò caùm doã toân thôø ngaãu töôïng ñoái vôùi moät baûn vaên. Traùi laïi, chuùng ta bò boù buoäc phaûi tham gia vaøo trong doøng toäc cuûa moät Giaùo hoäi. Hôn nöõa, xem ra thaät yù nghóa ñoái vôùi chuùng ta vieäc taûng ñaù treân ñoù Ñöùc Kitoâ thieát laäp Giaùo Hoäi cuûa Ngöôøi laø Pheâroâ, duø ñaõ ñöôïc aán daáu bôûi söï raïn nöùt cuûa vieäc choái Thaày. Döôøng nhö Phuùc AÂm ñaõ laøm cho chuùng ta hieåu raèng chuùng ta phaûi tin töôûng vaøo nhöõng con ngöôøi sai laàm ñeå coù ñöôøng vaøo söï khoâng sai laàm cuûa Thieân Chuùa.

Caùch cuï theå, ñaây laø nhöõng haäu quaû cuûa moät Maïc khaûi thaàn linh mang laáy moät hình thöùc raát kín ñaùo vaø raát tuøy thuoäc con ngöôøi : Ngöôøi tín höõu boù buoäc laën huïp trong Kinh Thaùnh, ñöôïc ñoïc trong Giaùo Hoäi, ñöôïc cöû haønh trong Phuïng vuï vaø ñun ñaåy noù ñeán moät neàn ñaïo ñöùc ñöôïc soáng trong thöôøng ngaøy. Ñoù moät trong nhöõng caùi ñoäc ñaùo lôùn lao cuûa Ñaïo coâng giaùo : Kinh Thaùnh laø qui taéc laøm neân qui taéc (norme normante) phaûi ñöôïc ñoïc trong Giaùo Hoäi. Lôøi giaûi thích ñích thöïc phaûi do moät quyeàn giaùo huaán bieát laéng nghe cuoäc soáng cuûa caùc coäng ñoaøn. Vaø caùc coäng ñoaøn phaûi laéng nghe söï khoân ngoan cuûa nhöõng ngöôøi nam vaø nhöõng ngöôøi nöõ bao quanh mình (ñoù laø luaät töï nhieân). Vaäy hình thöùc maø Maïc khaûi ñaõ maëc laáy baét buoäc ngöôøi tín höõu phaûi chaáp nhaän moät thöù di chuyeån lieân tuïc giöõa Kinh Thaùnh, Phuïng vuï, Truyeàn thoáng, Huaán quyeàn vaø kinh nghieäm cuûa nhöõng ngöôøi thieän chí. Söï di chuyeån giuùp ngöôøi tín höõu khoûi toân thôø ngaãu töôïng ñoái vôùi moät quyeàn bính naøo ñoù, hoaëc laø moät baûn vaên hoaëc laø moät ngöôøi höõu traùch.

Maïc khaûi cuõng ñoøi caùc tín höõu yeâu meán Thieân Chuùa. Vaäy tình yeâu chaân thöïc naèm ôû ñaâu vaø vieäc toân thôø ngaãu töôïng baét ñaàu ôû choã naøo ? - Hình thöùc cuûa Maïc khaûi laøm cho chuùng ta hieåu ñöôïc raèng chuùng ta khoâng theå töï phuï laø yeâu meán Thieân Chuùa maø khoâng ñoàng thôøi yeâu thöông con ngöôøi qua ñoù Thieân Chuùa toû mình. Moät tình yeâu hôøi hôït seõ laøm chuùng ta queân ñi coâng baèng xaõ hoäi, vaø ñôøi soáng gia ñình cuï theå cuûa chuùng ta seõ ñi ñeán ngoõ cuït. Nhöõng nôi choán ñích thöïc cho chuùng ta gaëp gôõ Thieân Chuùa khoâng nhöõng chæ laø nhöõng cöû haønh phuïng töï, maø coøn vaø nhaát laø nhöõng hoaøn caûnh soáng vôùi con ngöôøi.

Caùc Giaùo phaùi thöôøng ñeà nghò nhöõng kinh nghieäm thieâng lieâng phi thöôøng röùt ra khoûi söï taàm thöôøng cuûa ñôøi soáng haèng ngaøy. - Theo ñaïo Coâng giaùo, kinh nghieäm thieâng lieâng hay söï gaëp gôõ Thieân Chuùa coù moät caáu truùc khaù nghòch lyù. Döôùi moät khía caïnh naøo ñoù, noù laø tröïc tieáp, bôûi vì Thieân Chuùa Ba Ngoâi cö nguï nôi con ngöôøi Ngaøi yeâu thöông. Nhöng döôùi moät khía caïnh khaùc, noù luoân luoân phaûi ñöôïc trung gian bôûi moät söï gaëp gôõ vôùi nhöõng thöïc taïi traàn theá. Chính trong khi soáng caùch trung thöïc kinh nghieäm theá traàn maø chuùng ta soáng caùch trung thöïc kinh nghieäm Thieân Chuùa. Traùi vôùi caùi maø caùc giaùo phaùi laøm loeù maét, kinh nghieäm thieâng lieâng raát naêng coù khuoân maët cuûa moät kinh nghieäm gaén chaët vôùi caùi taàm thöôøng haèng ngaøy.

Quaû theá, thöïc haønh ñaïo lyù coâng giaùo chính laø ñoàng thôøi laøm neân lòch söû. Hình thöùc cuûa Maïc khaûi baét buoäc chuùng ta ngaém nhìn lòch söû laâu daøi cuûa Israel, lòch söû cuûa Giaùo Hoäi vaø tìm thaáy moät söï ñính keát giöõa hieän taïi vaø quaù khöù toû loä ra trong nhöõng lòch söû aáy, voán laø nhöõng chuyeän keå caùc vieäc laøm troïng ñaïi cuûa Thieân Chuùa cho theá giôùi. Do ñoù, trong khi daïy chuùng ta lo ñeán töông lai, ñaïo lyù coâng giaùo baét chuùng ta khoâng soáng nhö nhöõng ngöôøi laõng queân quaù khöù, nhöng phaûi laøm soáng daäy kyû nieäm caùi cheát vaø phuïc sinh cuûa Chuùa Gieâsu, cuõng nhö kyû nieäm veà söï thaùnh thieän cuûa nhöõng keû ñi tröôùc chuùng ta. Chuùng ta cuõng phaûi nhôù laïi nhöõng laàm laïc quaù khöù cuûa Giaùo Hoäi. Quaû theá, vò Thieân Chuùa maø chuùng ta khaùm phaù ra nôi Ñöùc Gieâsu Kitoâ baét buoäc chuùng ta phaûi tröïc dieän vôùi moät lòch söû xaùo ñoäng : lòch söû Israel phoâ baøy ra moät söï quaûng ñaïi phi thöôøng, cuøng luùc vôùi nhöõng söï heøn nhaùt lôùn lao, nhöõng toäi thôø ngaãu töôïng, thaûm saùt vaø cöôùp boùc. Lòch söû cuûa Giaùo Hoäi cuõng ñöôïc laøm neân bôûi nhöõng boùng toái vaø aùnh saùng. Noùi caùch khaùc, hình thöùc cuûa Maïc khaûi laïi ñaët chuùng ta tröôùc söï haøm hoà cuûa chính töï do, caùi xem ra raát phoùng khoaùng ñeå ñònh vò tieán trình ñaïo lyù.

Phuïng vuï coù theå giuùp chuùng ta soáng trong caùi luaän lyù cuûa caùch thöùc nhaäp theå maø Thieân Chuùa duøng ñeå toû mình ra. Vì phuïng vuï khoâng bao giôø chæ ñôn giaûn laø lôøi, maø coøn caû chuoãi cöû chæ, nghi thöùc vaø bieåu töôïng. Trong yù nghóa ñoù, noù caûn trôû ñaïo lyù coâng giaùo kheùp mình trong tri thöùc thuaàn tuùy cuûa caùc yù nieäm. Phuïng vuï cho pheùp hieåu raèng nhöõng ñoøi hoûi ñaïo lyù cuõng ñöôïc noùi leân qua theå xaùc vaø caùc cöû chæ bieåu töôïng : nöôùc ñoå xuoáng treân traùn ñöùa treû ñeå thanh taåy noù, neán phuïc sinh nhaéc nhôû söï soáng laïi cuûa Ñöùc Kitoâ. Phuïng vuï cho pheùp khoâng laõng queân ñoøi hoûi cuûa ngoân ngöõ bieåu töôïng coù maët trong taát caû moïi ngöôøi vaø cho thaáy ñôøi soáng chuùng ta coù lieân heä vôùi moät maàu nhieäm.

Ñaøng khaùc, Phuïng vuï luoân luoân coù moät chieàu kích coäng ñoàng : ñoù laø lôøi caàu nguyeän cuûa toaøn theå Giaùo Hoäi. Noù cho ngöôøi tín höõu hieåu raèng moät ñaïo lyù kheùp kín trong moät thöù thaân maät vôùi Thieân Chuùa coù leõ laø bò hoûng töø neàn taûng. Hoaø mình trong coäng ñoàng ñeå tuyeân xöng ñöùc tin chính laø hieåu raèng ñôøi soáng ñaïo lyù ñích thöïc coâng giaùo coù tính caùch giaùo hoäi.

Phaän vuï khaùc cuûa phuïng vuï laø saùp nhaäp chuùng ta vaøo moät doøng toäc, moät thôøi gian, vaø nghi leã voán laø moät cöû chæ taùi sinh töø theá heä naày qua theá heä khaùc. Trong thaùnh leã, linh muïc nhaéc laïi caùi ñaõ ñöôïc soáng ngay töø böûa aên ñaàu tieân. Tham döï vaøo moät phuïng vuï chính laø döï phaàn vaøo moät thôøi giaùn tính vaø hieåu raèng noù coù taùc duïng caûi thieän cô caáu. Vaäy phuïng vuï cho pheùp noùi leân tính lieân tuïc cuûa moät lòch söû vaø söï môùi meû cuûa thôøi khaéc hieän taïi trong ñôøi soáng haèng ngaøy.

Töông quan khaùc vôùi hình thöùc Maïc khaûi laø khía caïnh thaåm myõ cuûa phuïng vuï. Chuùng ta daùm noùi raèng moät phuïng vuï maø khoâng ñeïp laø thieáu ñaïo lyù. Nhöng phuïng vuï khoâng phaûi laø moät trình dieãn ñeå loâi cuoán du khaùch, maø noù coù theå ñeïp trong söï raát ñôn giaûn, chaúng haïn phuïng vuï Thaùnh Theå ñöôïc cöû haønh trong moät nôi tö dòp hoïp nhoùm coù theå ñeïp trong söï giaûn dò. Söï ñoùng goùp cuûa thaåm myõ trong phuïng vuï coù taàm quan troïng cuûa noù, bôûi vì noù giuùp khaùm phaù ñöôïc moái lieän laïc hieän coù giöõa söï toát laønh cuûa ñaïo lyù vaø caùi ñeïp. Moïi truyeàn thoáng trieát hoïc chöùng toû cho thaáy coù söï gaàn guûi cuûa caùi ñeïp vaø caùi toát : "Ñeïp thay caùi anh ta ñaõ laøm cho ngöôøi keùm may maén aáy !"

Nhôø söï ñeïp ñeû noù trieån khai, phuïng vuï ñaët chuùng ta tröïc dieän vôùi coõi beân kia. Tröôùc veû ñeïp cuûa moät böùc hoïa hay moät baûn hoøa taáu, chuùng ta ñöôïc gôûi tôùi moät coõi beân kia cuûa maøu saéc vaø aâm thanh, moät thöù sieâu vieät. Veû ñeïp cuûa phuïng vuï laøm cho chuùng ta hieåu ñöôïc hai ñieàu : Thieân Chuùa toû mình ra trong xaùc thòt con ngöôøi, nhöng Ngaøi laïi ôû beân kia xaùc thòt con ngöôøi. Nhö theá hình thöùc phuïng vuï giuùp baûo toàn moät töông quan saâu xa vôùi thaân xaùc, nhöng traùnh khoâng ñeå bò luùn saâu trong thaân xaùc.

<noäi dung>

LAØM CAÙI GÌ MÌNH MUOÁN

Phaàn nhieàu caùc vieäc chuùng ta laøm laø vì chuùng ta nhaän leänh : khi coøn nhoû nhaän leänh töø cha meï, töø ngöôøi lôùn ; khi lôùn thì tuaân theo luaät leä, bôûi vì chuùng ta coù thoùi quen theo göông hay do aùp löïc cuûa ngöôøi khaùc, ñoâi khi chuùng ta töï taïo ra, hay giaûn dò vì chuùng ta thích hoaëc haønh ñoäng theo yù thích nhaát thôøi.

Baét chöôùc Hector, lieàu maïng döôùi chaân thaønh Troie ñeå thaùch thöùc Achille, hay choïn vieäc vöùt haøng hoùa ñeå cöùu thuûy thuû ñoaøn hay hy sinh vaøi ba thuûy thuû ñeå cöùu lôïi nhuaän, coù neân baàu cho chính trò gia coù lôïi cho ña soá daân chuùng, duø cho chöông trình taêng thueá cuûa oâng coù haïi cho quyeàn lôïi rieâng cuûa chuùng ta, hay uûng hoä cho ngöôøi coù theå laøm chuùng ta giaøu hôn, maëc keä nhöõng ngöôøi khaùc, thì meänh leänh vaø thoùi quen khoâng ñuû, caû yù thích nhaát thôøi cuõng khoâng giuùp gì ñöôïc. Ñeå minh oan, ngöôøi chæ huy traïi taäp trung quoác xaõ bò buoäc toäi gieát ngöôøi Do Thaùi noùi laø oâng «laøm theo leänh», duø lôøi baøo chöõa naøy khoâng thuyeát phuïc ñöôïc. Muoán nghæ vaøi ngaøy treân bôø bieån, ñoù laø moät yù thích nhaát thôøi raát bình thöôøng, nhöng vì ñi nghæ maø boû em beù ôû nhaø suoát caû cuoái tuaàn, thì yù thích nhaát thôøi nhö vaäy khoâng gaây thieän caûm, maø laø toäi aùc. Baïn coù ñoàng yù veà nhöõng tröôøng hôïp vöøa noùi khoâng ?

Taát caû caùc söï vieäc treân ñeàu lieân heä ñeán töï do, moät khaùi nieäm coát loõi cuûa caùc quan taâm ñaïo lyù. Töï do laø coù theå «noùi coù» hay «noùi khoâng», toâi laøm hay khoâng laøm vieäc noï vieäc kia, duø oâng chuû hay ngöôøi khaùc coù noùi gì ñi nöõa; vieäc ñoù thích hôïp vôùi toâi vaø toâi muoán, vieäc ñoù khoâng thích hôïp vôùi toâi vaø toâi khoâng muoán. Töï do laø quyeát ñònh, nhöng cuõng laø yù thöùc raèng mình ñaõ quyeát ñònh, traùi ngöôïc vôùi töï ñeå bò loâi cuoán. Vaø ñeå khoâng bò loâi cuoán, baét buoäc chuùng ta phaûi suy nghó vaán ñeà ít nhaát laø hai laàn tröôùc khi haønh ñoäng :

Laàn ñaàu, suy nghó ñeán ñoäng cô veà haønh ñoäng cuûa chuùng ta, traû lôøi caâu hoûi « taïi sao toâi saép laøm chuyeän naøy? » Toâi laøm vì ngöôøi ta ra leänh cho toâi, bôûi vì thoùi quen, hay bôûi vì toâi thích.

Suy nghó laàn thöù hai seõ khoâng coøn gioáng tröôùc nöõa : Toâi laøm ñieàu ñoù vì ngöôøi ta ra leänh cho toâi, nhöng ... taïi sao toâi tuaân theo leänh hoï aùp ñaët cho toâi? Vì sôï bò phaït? Vì hy voïng ñöôïc thöôûng? Lieäu ngöôøi ra leänh coù bieán toâi thaønh noâ leä? Neáu toâi vaâng leänh vôùi lyù do ngöôøi ra leänh gioûi hôn toâi, ñaùng leõ ra toâi phaûi töï hoïc hoûi ñeå laáy quyeát ñònh moät mình? Vaø neáu ngöôøi ta aùp ñaët nhöõng ñieàu khoâng thích hôïp vôùi toâi, nhö khi ngöôøi ta ra leänh cho oâng chæ huy quoác xaõ gieát ngöôøi Do Thaùi trong caùc traïi taäp trung? Moät ñieàu coù theå « xaáu » (khoâng thích hôïp vôùi toâi), hay « toát » vaø hôïp vôùi toâi.

Cuõng theá vôùi caùc thoùi quen. Neáu chuùng ta chæ nghó moät laàn veà ñieàu chuùng ta phaûi laøm, chaéc chaén chuùng ta seõ baèng loøng vôùi caâu traû lôøi : toâi laøm nhö vaäy « laø vì thoùi quen». Nhöng quyû quaùi thay, chuùng ta cöù phaûi laøm nhö moïi ngöôøi hay nhö chuùng ta vaãn laøm? Chuùng ta khoâng thích laøm toâi moïi cho nhöõng ngöôøi chung quanh, duø hoï laø baïn chuùng ta, hay chuùng ta khoâng thích laøm nhöõng gì chuùng ta ñaõ laøm hoâm qua, hoâm kia hay thaùng tröôùc ! Neáu nhöõng ngöôøi chung quanh chuùng ta coù thoùi quen aùp ñaët nhöõng bieän phaùp kyø thò ñoái vôùi ngöôøi da ñen, vaø chuùng ta thaáy nhö theá laø khoâng toát, taïi sao chuùng ta phaûi baét chöôùc hoï? Neáu chuùng ta coù thoùi quen möôïn tieàn vaø khoâng bao giôø traû, vaø caøng ngaøy chuùng ta caøng xaáu hoå, thì taïi sao chuùng ta khoâng thay ñoåi vaø quyeát ñònh töø nay phaûi ñaøng hoaøng hôn?

Moät thoùi quen coù theå khoâng hôïp vôùi toâi, duø thoùi quen ñoù raát phoå bieán? Vaø khi toâi töï hoûi laàn thöù nhì veà caùc yù thích nhaát thôøi cuûa toâi, keát quaû cuõng nhö nhau. Thöôøng, toâi coù nhöõng khaùt voïng laøm nhöõng vieäc phaûn laïi toâi, vaø roài toâi aân haän. Bò loâi cuoán bôûi moät yù thích nhaát thôøi maø khoâng tìm hieåu xem noù coù hôïp vôùi toâi hay khoâng, thì khoâng neân laøm, vì laém khi ñoù laø chuyeän nguy hieåm : khi ñeøn xanh chöa baät leân, yù thích nhaát thôøi coù theå voït qua, ñöôïc moät, hai laàn thaät laø thuù vò, nhöng ta töï hoûi lieäu ta coù soáng laâu ñöôïc khi ngaøy naøo cuõng laøm nhö vaäy khoâng ?!

Toùm laïi, coù theå coù nhöõng meänh leänh, nhöõng thoùi quen vaø caû nhöõng yù thích nhaát thôøi laø nhöõng ñoäng löïc ñuû cho ta haønh xöû, nhöng khoâng phaûi bao giôø cuõng theá. Coù theå laø ngoác khi muoán choáng laïi taát caû meänh leänh, caùc thoùi quen, caùc yù thích nhaát thôøi, vì ñoâi khi chuùng cuõng deã chòu vaø thích hôïp vôùi chuùng ta. Nhöng moät haønh ñoäng khoâng bao giôø toát neáu ñôn giaûn chæ vì tuaân theo leänh, theo thoùi quen hay theo yù thích nhaát thôøi.

Ñeå bieát moät vieäc coù thöïc söï hôïp vôùi mình hay khoâng, ta phaûi xeùt thaät saâu nhöõng gì ta laøm coù phaûi do chính mình suy luaän hay khoâng. Khoâng ai coù theå thay theá toâi, löïa choïn giuøm toâi, suy nghó giuøm toâi. Khi mình coøn laø ñöùa treû thô chöa tröôûng thaønh, ít hieåu bieát veà cuoäc ñôøi vaø thöïc teá, thì vaâng lôøi vaø soáng theo thoùi quen hay coù yù thích nhaát thôøi laø ñuû roài, bôûi vì mình coøn tuøy thuoäc vaøo ngöôøi khaùc, mình ôû trong tay nhöõng ngöôøi saên soùc mình. Sau ñoù, khi mình trôû thaønh ngöôøi lôùn, coù nghóa laø mình coù theå töï taïo cho mình moät ñôøi soáng vaø khoâng chæ baèng loøng vôùi ñôøi soáng do ngöôøi khaùc taïo cho mình. Ñöông nhieân, chuùng ta khoâng theå soáng töï löïc hoaøn toaøn, vì chuùng ta khoâng soáng moät mình vaø coù nhieàu chuyeän raøng buoäc chuùng ta, duø chuùng ta muoán hay khoâng.

Nhöng, chuùng ta phaûi hoïc ñeå töï mình loaïi daàn caùc meänh leänh ngöôøi ta aùp ñaët cho mình, caùc thoùi quen bao quanh chuùng ta hay chuùng ta töï ñaët ra, caùc yù thích nhaát thôøi ñeán vôùi chuùng ta. Chuùng ta baét buoäc phaûi laøm ngöôøi chöù khoâng phaûi laøm con cöøu : phaûi suy nghó hai laàn tröôùc khi haønh ñoäng. Coù khi phaûi ba, boán laàn ñoái vôùi nhöõng vieäc quan troïng.

Töø "luaân lyù", nguyeân ngöõ (mores) gaén lieàn vôùi töø thoùi quen vaø töø meänh leänh, vì ña soá caùc lôøi daïy veà luaân lyù ít nhieàu laø nhöõng caâu "phaûi laøm ñieàu naøy" hay "khoâng ñöôïc laøm ñieàu kia". Tuy nhieân, coù nhöõng thoùi quen vaø nhöõng meänh leänh coù theå xaáu, neân neáu thaät söï muoán ñaøo saâu vaøo laõnh vöïc luaân lyù, chuùng ta phaûi nghieâm tuùc hoïc hoûi ñeå vaän duïng caùi töï do maø chuùng ta ñang coù.

Ñieåm ñaàu tieân caàn laøm saùng toû laø ñaïo lyù cuûa moät ngöôøi töï do khoâng lieân heä gì ñeán thöôûng phaït cuûa ngöôøi ñôøi. Ngöôøi naøo laøm vì sôï phaït hay ñeå nhaän phaàn thöôûng do ngöôøi khaùc phaân phaùt theo tieâu chuaån ñònh ñoaït cuûa hoï, thì hoï laøm khoâng khaùc gì moät teân noâ leä taàm thöôøng. Moät ñöùa treû coù theå baèng loøng cuû caø-roát vaø caây gaäy ñeå ñaùnh giaù haïnh kieåm cuûa noù, nhöng moät ngöôøi lôùn maø baèng loøng nhö vaäy thì thaät laø thaûm haïi !

Phaûi tìm moät caùch khaùc ñeå ñònh höôùng. Xeùt kyõ, chuùng ta caàn phaûi giaûi thích moät töø ngöõ : "Ñaïo lyù" laø toaøn boä nhöõng xöû söï vaø tieâu chuaån ñöôïc mình xem laø coù giaù trò, coøn "luaân lyù" laø suy nghó veà taïi sao phaûi laøm nhö vaäy, theo nhaän xeùt cuûa nhöõng ngöôøi khaùc. Nhöng ôû ñaây, chuùng ta duøng chöõ naøy hay chöõ kia khoâng phaân bieät, bao giôø cuõng trong caùi nghóa ñoù laø moät ngheä thuaät soáng.

Xin nhaéc laïi nhöõng töø "toát" vaø "xaáu" khoâng phaûi chæ aùp duïng cho nhöõng öùng xöû ñaïo ñöùc vaø cho con ngöôøi. Ví duï, ngöôøi ta noùi Maradona hay Papin laø nhöõng caàu thuû ñaù banh raát toát, nhöng khi ra khoûi caàu tröôøng, tónh töø naøy khoâng aùm chæ hoï laø ngöôøi thöông ñoàng loaïi hay hoï luoân luoân coù thieän höôùng noùi söï thaät. Hoï laø caàu thuû ñaù banh "toát", nhöng chuùng ta ñöøng ñi vaøo ñôøi tö cuûa hoï. Khi noùi xe maùy daàu naøy "raát toát", chuùng ta chæ muoán noùi noù chaïy raát toát vaø coù taát caû lôïi ñieåm maø ta chôø ñôïi ôû moät chieác xe maùy daàu. Neáu hoûi veà caùc öu ñieåm caàn thieát ñeå ñöùng nhaát treân saân coû hay treân xa loä, thì chaéc chaén nhieàu ngöôøi seõ noùi raát roõ. Theá thì taïi sao mình khoâng thöû ñònh nghóa theo caùch aáy nhöõng gì caàn thieát ñeå laø moät con ngöôøi toát ? Coù phaûi ñoù laø caùch hay nhaát ñeå chuùng ta giaûi quyeát taát caû vaán ñeà ñaõ ñaët ra khoâng?

Nhöng khoâng phaûi deã ñaâu. Ngöôøi ta gaàn nhö nhaát trí coâng nhaän theá naøo laø caùc caàu thuû gioûi, chieác xe maùy daàu toát, caùc con ngöïa chieán, v.v.. nhöng yù kieán laïi thay ñoåi khi phaûi xaùc ñònh theá naøo laø moät ngöôøi laø toát hay xaáu. Haõy xem coâ laùng gieàng cuûa chuùng ta, ôû nhaø, meï coâ cho coâ laø coâ beù coù loøng toát, vì coâ vaâng lôøi vaø coù giaùo duïc, nhöng ôû tröôøng thì ai cuõng gheùt vì coâ khinh khænh vaø khoù thöông. Ñoái vôùi thöôïng caáp, ngöôøi lính ñaùnh hôi ngaït ñeå gieát caùc ngöôøi Do Thaùi ôû traïi taäp trung Auschwitz laø quaân nhaân göông maãu, nhöng nhöõng ngöôøi Do Thaùi nhìn anh vôùi caëp maét khaùc.

Vôùi ngöôøi naøy, toát coù nghóa laø kieân nhaãn vaø nhòn nhuïc, vôùi ngöôøi khaùc, toát laø phaûi quyeát taâm vaø coù baûn laõnh, khoâng ngaïi noùi nhöõng gì mình nghó, duø coù meách loøng. Thaät khoâng deã daøng ñeå quyeát veà moät ngöôøi khi naøo laø "toát", khi naøo laø "khoâng toát", bôûi vì chuùng ta khoâng xaùc ñònh con ngöôøi ñoù duøng vaøo vieäc gì ? Moät caàu thuû ñaù banh laø ñeå chôi ñaù banh, anh ñaù banh vaøo löôùi laø ñeå cho ñoäi cuûa anh thaéng giaûi, chieác xe maùy daàu duøng ñeå chôû chuùng ta ñi moät caùch nhanh choùng, an toaøn, beàn bæ ... Chuùng ta bieát khi moät chuyeân gia hay moät duïng cuï hoaït ñoäng ñuùng chöùc naêng, laø vì chuùng ta coù moät yù nieäm veà coâng vieäc cuûa hoï phaûi laøm, veà nhöõng gì mình chôø ñôïi ôû hoï.

Nhöng luùc noùi chung chung ñeán loaøi ngöôøi, thì moïi söï baét ñaàu raéc roái : ngöôøi ta ñoøi hoûi con ngöôøi phaûi nhaãn nhòn hay phaûi phaûn khaùng, coù saùng kieán hay phaûi vaâng lôøi, phaûi quaûng ñaïi hay phaûi lo toan cho töông lai, v.v.. Thaät khoù ñeå maø xaùc ñònh moät ñöùc tính : bao giôø cuõng laø toát khi moät caàu thuû ñaù banh vaøo löôùi ñoái phöông maø khoâng vi phaïm loãi, nhöng noùi söï thaät khoâng phaûi luoân luoân laø toát. Chuùng ta coù cho laø "toát" khoâng khi moät ngöôøi, vì aùc yù, baùo cho keû haáp hoái bieát hoï saép cheát, hay moät ngöôøi noùi cho keû saùt nhaân bieát ngöôøi maø haén ñang muoán gieát ôû ñaâu?

Ngheà nghieäp vaø duïng cuï ñeàu phaûi ñaùp öùng nhu caàu moät caùch roõ raøng, caùc tieâu chuaån naøy ñöôïc aán ñònh baèng nhöõng yeáu toá beân ngoaøi : neáu ñaït tieâu chuaån : toát, duøng ñöôïc ; neáu khoâng thì vaát ñi, duøng caùi khaùc. Khoâng moät ai ñoøi hoûi anh caàu thuû phaûi coù loøng baùc aùi hay phaûi chaân thaønh ñeå laø moät caàu thuû gioûi ; cuõng khoâng ai ñoøi hoûi chieác xe maùy phaûi bieát bay ñeå laø moät chieác xe maùy daàu toát... Nhöng neáu xeùt con ngöôøi veà toaøn dieän thì moïi söï khoâng ñöôïc roõ raøng nhö vaäy, bôûi vì khoâng coù moät quy luaät duy nhaát naøo ñeå trôû thaønh moät ngöôøi toát, vaø con ngöôøi khoâng phaûi laø duïng cuï duøng cho moät muïc ñích chính xaùc.

Coù nhieàu caùch ñeå toát, vaø caùc yù kieán veà caùch xöû söï thay ñoåi tuøy theo tröôøng hôïp. Khi noùi oâng naøy hay baø noï "toát" theo loái cuûa hoï, chuùng ta chaáp nhaän raèng coù nhieàu caùch ñeå toát, vaø vaán ñeà tuøy thuoäc vaøo boái caûnh phaùt trieån cuûa moãi ngöôøi. Do ñoù chuùng ta hieåu vì sao töø beân ngoaøi, khoù maø ñònh ñoaït ai laø toát, ai laø xaáu. Khoâng nhöõng phaûi nghieân cöùu taát caû tình tieát cuûa moãi tröôøng hôïp, maø caû nhöõng yù ñònh thuùc ñaåy hoï laøm trong moãi tröôøng hôïp : coù theå coù tröôøng hôïp moät ngöôøi coù yù ñònh laøm ñieàu xaáu, nhöng laïi ñöôïc keát quaû toát vì sô yù. Coøn ngöôøi laøm nhöõng gì hôïp vôùi mình vaø chæ chôø may maén ñeå ñöôïc toát, baïn töôûng ngöôøi aáy coù ñöôïc coi laø « toát » chaêng? Ngöôïc laïi, moät ngöôøi coù theå gieo tai öông khuûng khieáp, vaø coù theå bò xem laø quaùi vaät maø laïi khoâng phaûi laø thuû phaïm. Chuùng ta coù caûm töôûng mình khoâng giaûi quyeát ñöôïc gì ra chuyeän neáu mình cöù tieáp tuïc ñieäu naøy.

Vaäy neáu khoâng phaûi meänh leänh, thoùi quen, yù thích nhaát thôøi coù theå höôùng daãn chuùng ta trong voøng ñaïo lyù, neáu hình dung raèng khoâng coù moät qui ñònh naøo roõ reät coù theå daïy chuùng ta trôû neân toát, thì chuùng ta seõ laøm gì ?

« Ñaïo lyù nhaân baûn coù theå ñöôïc ñònh nghóa theo caùc tieâu chuaån vaät chaát vaø hình thöùc. Veà maët hình thöùc, noù ñöôïc xaây döïng treân nguyeân lyù laø chæ rieâng con ngöôøi môùi coù theå quyeát ñònh ñöùc haïnh laø gì, toäi loãi laø gì, vaø söï löïa choïn naøy khoâng thuoäc vaøo moät uy quyeàn naøo vöôït treân noù. Veà maët vaät chaát, noù döïa treân nguyeân lyù ñieàu « thieän » laø caùi gì toát cho con ngöôøi, vaø ñieàu « aùc » laø caùi gì haïi cho con ngöôøi. Tieâu chuaån duy nhaát cuûa giaù trò ñaïo ñöùc laø haïnh phuùc cuûa con ngöôøi »  (Erich Fromm, Un homme pour lui-meâme, EÙditions sociales franV aises, 1967, tr. 18).

« Nhöng khi lyù trí ñöôïc hoã trôï ñaày ñuû vaø ñöôïc huaán luyeän hoaøn toaøn, ñuû ñeå daïy cho chuùng ta roõ veà khuynh höôùng coù haïi hay coù ích cuûa caùc ñöùc tính vaø haønh vi, moät mình, noù khoâng ñuû ñeå taïo ra söï cheâ traùch hay taùn thaønh veà luaân lyù. Tính höõu ích chæ laø moät xu höôùng höôùng veà moät muïc ñích, maø neáu chuùng ta hoaøn toaøn thôø ô vôùi muïc ñích naøy, thì chuùng ta cuõng seõ caûm thaáy thôø ô ñoái vôùi phöông tieän. Ñieàu caàn thieát laø phaûi coù caûm nhaän ôû ñaây, ñeå cho pheùp chuùng ta thích caùc khuynh höôùng coù ích hôn laø caùc khuynh höôùng coù haïi. Caûm nhaän naøy khoâng coù gì khaùc hôn laø thieän caûm vôùi haïnh phuùc cuûa con ngöôøi, vaø chaùn gheùt baát haïnh cuûa con ngöôøi, bôûi vì ñoù laø cuøng ñích maø ñöùc haïnh vaø taät xaáu coù xu höôùng thuùc ñaåy con ngöôøi. Nhö vaäy, ôû ñaây, lyù trí chæ daãn cho chuùng ta caùc khuynh höôùng haønh ñoäng khaùc nhau, vaø loøng nhaân laøm cho chuùng ta phaân bieät nhöõng khuynh höôùng naøo coù ích vaø coù lôïi » (David Hume, Enqueâte sur les principes de la morale, phaàn phuï luïc 1, GF Flammarion, 1991, tr.206-207; baûn dòch Ph. Baranger vaø Ph. Saltel).

<noäi dung>

Choïn « Laøm caùi gì mình muoán » laøm chaâm ngoân caên baûn thì giaûn dò laø phaûi boû rôi meänh leänh vaø thoùi quen, thöôûng vaø phaït, nghóa laø taát caû nhöõng gì muoán ñieàu khieån chuùng ta töø beân ngoaøi. Thöïc laø vaán ñeà caùi maø ta töï ñaët töø beân trong : Ñöøng hoûi baát cöù ai nhöõng gì ta phaûi laøm cho ñôøi mình, haõy töï hoûi baûn thaân. Neáu ta muoán bieát phaûi duøng töï do laøm sao cho toát nhaát, thì ñöøng phí phaïm noù baèng caùch ñem noù ñi phuïc vuï ngöôøi khaùc, duø cho hoï toát, khoân ngoan vaø ñaùng kính... Veà caùch duøng töï do, haõy hoûi ... chính töï do.

Chaéc chaén baïn ñaõ thaáy ôû ñaây moät maâu thuaãn naøo ñoù. Neáu baûo « Laøm caùi gì baïn muoán », thì döôøng nhö ngöôøi ta ñaõ ñöa ra cho baïn moät meänh leänh, duø ñoù laø caùi leänh töï do haønh ñoäng. Xeùt kyõ, leänh ñoù thaät laø raéc roái ! Neáu baïn thi haønh leänh ñoù, thì baïn seõ laøm traùi (thay vì laøm caùi gì baïn thích, baïn laïi laøm theo leänh cuûa ngöôøi khaùc), neáu baïn khoâng nghe theo lôøi ngöôøi ta laø baïn ñaõ thi haønh leänh (vì baïn laøm nhöõng gì baïn muoán thay vì laøm theo leänh cuûa ngöôøi khaùc ! ).

Vaán ñeà thaät heä troïng : khoâng phaûi laø soáng cho qua ngaøy, maø soáng cho ñaùng soáng. Caùi beà ngoaøi maâu thuaãn cuûa caâu « Laøm caùi gì baïn muoán » chæ laø phaûn aûnh ñieàu coát yeáu cuûa töï do : chuùng ta khoâng töï do ñöôïc « khoâng töï do », chuùng ta bò baét buoäc phaûi theá. Vaø neáu baïn khoâng muoán coù töï do nöõa ? Neáu baïn quyeát ñònh töï baùn mình laøm noâ leä cho ngöôøi traû giaù cao nhaát, hay theà raèng baïn seõ muø quaùng vaâng lôøi moät teân baïo chuùa naøo ñoù ? Thöïc maø noùi, baïn haønh ñoäng theá vì baïn muoán theá, theo töï do vaø sôû thích cuûa baïn, ngay caû baïn tuaân lôøi ngöôøi khaùc vaø ñeå bò loâi cuoán theo ñaùm ñoâng, thì baïn ñaõ choïn « khoâng töï mình choïn löïa ».

Vaäy caâu «Laøm nhöõng gì baïn muoán » chæ laø moät caùch ñeå khuyeán khích baïn ñöông ñaàu thöïc söï vôùi vaán ñeà töï do cuûa baïn, vì khoâng ai coù theå thay baïn gaùnh traùch nhieäm saùng taïo choïn laáy con ñöôøng ñi cuûa mình. Vieäc cuûa baïn laø ôû choã baïn muoán. Muoán, taát caû laø ôû ñoù, baïn aï ! Nhöng chuùng ta ñöøng laãn loän «Laøm nhöõng gì baïn muoán » vôùi caùc yù thích nhaát thôøi maø mình ñaõ ñeà caäp treân kia. «Laøm caùi gì baïn muoán» laø moät chuyeän, maø laøm ngay « caùi vieäc ñaàu tieân ñeán trong ñaàu» laø moät chuyeän khaùc haún.

Coù nhieàu ñieàu raát hay trong Kinh Thaùnh maø khoâng nhaát thieát laø phaûi ngoan ñaïo môùi thöôûng thöùc ñöôïc. Saùch Saùng Theá thuaätù truyeän EÂ-sau vaø Gia-coùp, con trai cuûa oâng I-sa-aùc. Hoï sinh ñoâi, nhöng EÂ-sau loït loøng tröôùc neân ñöôïc quyeàn tröôûng nam : Laøm con tröôûng coù nghóa laø seõ ñöôïc thöøa höôûng taát caû ñaëc quyeàn vaø taøi saûn cuûa ngöôøi cha.

EÂ-sau thích saên baén vaø phieâu löu. Gia-coùp thích ôû nhaø vaø laøm nhöõng moùn aên ngon. Moät hoâm, EÂ-sau veà nhaø, meät nhoïc, ñoùi laû. Gia-coùp ñaõ naáu moùn canh ñaäu raát ngon, oâng anh ngöûi muøi thôm, theøm chaûy nöôùc mieáng. Anh baûo Gia-coùp môøi anh aên. Chuù em ñaàu beáp traû lôøi laø raát vui loøng, nhöng khoâng phaûi aên khoâng, chuù ñoøi ñoåi laáy quyeàn tröôûng nam. EÂ-sau töï nhuû : «Luùc naøy, chính nhöõng haït ñaäu ngon naøy môùi laøm mình thích thuù. Mình cuõng chöa saün saøng höôûng gia taøi cuûa cha, bieát ñaâu mình laïi cheát tröôùc oâng !» Vaø anh baèng loøng ñoåi quyeàn tröôûng nam ñeå laáy toâ canh ñaäu toûa ra moät muøi thôm tuyeät dieäu trong giaây phuùt naøy !

Sau khi no buïng roài, anh aân haän veà vieäc laøm ngu muoäi naøy, vieäc laøm ñaõ gaây khoâng ít vaán ñeà giöõa hai anh em veà sau. Neáu baïn muoán bieát ñoaïn keát, haõy ñoïc saùch Saùng Theá. Nhöõng gì vöøa keå ñuû laøm saùng toû caâu chuyeän cuûa chuùng ta.

Baïn seõ vaën laïi : «Chuùng ta ñaõ chaúng noùi ñeán caâu chaâm ngoân ñeïp : « Laøm caùi gì mình muoán » ñoù sao? Ñaây laø haäu quaû : EÂ-sau thích moùn canh, anh xoay xôû ñeå ñöôïc aên, vaø roát cuoäc, anh maát gia taøi. Ñoù laø moät thaønh coâng cuûa anh ! Ñuùng, chính theá, nhöng ... nhöõng haït ñaäu coù phaûi laø nhöõng gì EÂ-sau muoán ñích thöïc, hay ñôn giaûn chæ laø côn theøm muoán nhaát thôøi ? Duø sao, ñòa vò con tröôûng vaøo thôøi ñoù thaät laø coù lôïi, coøn nhöõng haït ñaäu, mình bieát giaù trò cuûa noù khi coøn trong ñóa... Hôïp lyù nhaát laø EÂ-sau vaãn muoán quyeàn anh tröôûng, quyeàn giuùp thaêng tieán cuoäc soáng cuûa anh trong töông lai gaàn. Dó nhieân, anh cuõng theøm aên moùn canh ñoù, nhöng, neáu anh suy nghó moät chuùt, thì anh seõ hieåu laø öôùc muoán naøy coù theå chôø theâm moät chuùt, trong chöøng möïc noù khoâng caûn trôû anh coù ñöôïc ñieàu chính yeáu. Con ngöôøi ñoâi khi thích nhöõng ñieàu traùi ngöôïc gaây ra tranh chaáp. Caàn thieát laø phaûi bieát thieát laäp caùc öu tieân vaø saép xeáp thaønh heä thoáng ñieàu gì mình thích nhaát thôøi vaø ñieàu gì mình muoán veà laâu veà daøi.

Caâu chuyeän trong Thaùnh Kinh coù moät chi tieát quan troïng : Ñieàu laøm EÂ-sau quyeát ñònh choïn baùt canh töùc thôøi vaø töø choái caùi gia taøi mai sau, ñoù laø caùi boùng cuûa töû thaàn, hay söï chaùn naûn gaây ra do cuoäc ñôøi quaù ngaén nguûi : «Tröôùc sau roài gì mình cuõng cheát, coù khi laïi cheát tröôùc cha ..., toäi chi nhöùc ñaàu ñeå xem caùi gì thích hôïp ? Hoâm nay, toâi muoán baùt canh ñaäu, vaø ngaøy mai toâi seõ cheát : vaäy, mau cho toâi baùt canh vaø ñöøng noùi gì nöõa heát !»

Vieäc xaûy ra döôøng nhö söï chaéc chaén cheát thuùc ñaåy EÂ-sau nghó raèng ñôøi soáng khoâng ñaùng ñeå soáng, raèng khoâng coøn gì laø quan troïng. Neáu khoâng coøn gì quan troïng nöõa, thì ñoù laø bôûi caùi cheát, chöù khoâng phaûi taïi söï soáng. Baïn coù theå ñi ñeán nhaän ñònh : vì sôï cheát, EÂ-sau quyeát ñònh soáng nhö ñaõ cheát roài vaø chaúng coøn gì laø quan troïng nöõa.

Cuoäc ñôøi laø moät keát hôïp thôøi gian, hieän taïi cuûa chuùng ta ñaày caû kyû nieäm vaø hy voïng, nhöng EÂ-sau soáng nhö khoâng coù moät thöïc taïi naøo khaùc hôn laø muøi canh ñaäu laøm nöùc muõi anh luùc ñoù, gaït ra ngoaøi quaù khöù vaø töông lai. Hôn nöõa, ñôøi soáng cuûa chuùng ta laø moät keát hôïp cuûa caùc quan heä nhaân baûn (laø cha meï, con caùi, anh em, beø baïn hay keû thuø, ngöôøi thöøa keá hay thöøa töï v..v..), nhöng EÂ-sau quyeát ñònh caùc haït ñaäu (laø moät vaät, khoâng phaûi laø moät con ngöôøi) quan troïng ñoái vôùi anh hôn nhöõng lieân heä ñaõ taïo neân anh. Vaø baây giôø coù moät caâu hoûi : EÂ-sau coù thaät laøm nhö yù anh muoán, hay caùi cheát ñaõ laøm anh meâ muoäi, teâ lieät vaø huûy hoaïi yù chí cuûa anh ? Chuùng ta haõy ñeå qua moät beân oâng EÂ-sau vôùi caùc sôû thích nhaát thôøi veà aên uoáng vaø caùc chuyeän gia ñình cuûa oâng.

Trôû laïi vôùi vaán ñeà lieân heä ñeán chuùng ta baây giôø. Neáu toâi yeâu caàu baïn laøm nhöõng gì baïn muoán, phaûn öùng ñaàu tieân cuûa baïn laø töï hoûi moät caùch nghieâm tuùc vaø kyõ löôõng veà yù nghóa caùi gì mình muoán. Chaéc chaén baïn muoán nhieàu chuyeän, coù khi laïi maâu thuaãn vôùi nhau, nhö moïi ngöôøi : baïn muoán coù chieác xe maùy daàu, nhöng khoâng muoán gaõy coå treân xa loä ; baïn muoán coù nhieàu baïn, nhöng khoâng muoán maát tính ñoäc laäp ; baïn muoán coù tieàn nhöng khoâng muoán boùc loät ngöôøi khaùc ñeå coù ; baïn muoán bieát nhieàu chuyeän nhöng cuõng muoán chôi ñuøa hôn hoïc hoûi; baïn muoán cha meï ñeå cho baïn yeân thaân vaø soáng theo caùch cuûa baïn, nhöng cuõng muoán cha meï ôû beân caïnh ñeå giuùp baïn luùc baïn caàn ñeán, v.v..

Neáu phaûi toùm taét vaø chaân thaønh baøy toû nhöõng gì baïn thích töï ñaùy loøng, baïn seõ noùi : «Toâi muoán coù moät ñôøi soáng thaät ñeïp» Hoan hoâ ! Baïn ñöôïc giaûi nhaát roài ñoù ! Khuyeân «Laøm caùi gì baïn muoán » roát cuoäc laø muoán khuyeán khích baïn coù moät ñôøi soáng thaät ñeïp. Haõy tin chaéc raèng ñaïo lyù khoâng coù gì khaùc hôn laø toan tính hôïp lyù ñeå soáng toát hôn. Nhö theá quan taâm ñeán ñaïo lyù môùi xöùng ñaùng, neáu mình muoán coù moät ñôøi soáng ñeïp. Chæ ngöôøi naøo coù khuynh höôùng noâ leä hay sôï cheát ñeán ñoãi tin raèng khoâng coù gì laø quan troïng, môùi thích nhöõng haït ñaäu vaø baát chaáp leõ phaûi...

Baïn muoán taëng cho mình moät ñôøi soáng ñeïp : hay heát söùc. Nhöng baïn khoâng muoán ñoù laø cuoäc ñôøi cuûa caây baép su hay con boï hung, nhöng baïn muoán coù cuoäc ñôøi ñeïp cuûa con ngöôøi. Thöïc söï, ñoù laø ñieàu toát nhaát cho baïn. Chaéc chaén khoâng coù gì treân ñôøi naøy laøm baïn töø choái ñieàu ñoù.

Laø ngöôøi, tröôùc heát laø quan heä vôùi caùc ngöôøi khaùc. Neáu ngöôøi ta cho baïn cuûa caûi giaøu sang, nhaø cöûa huy hoaøng hôn laâu ñaøi ngaøn leû moät ñeâm, quaàn aùo ñeïp nhaát, ñoà aên ngon tuyeät traàn, maùy moùc toái taân nhaát v.v.., nhöng vôùi caùi giaù laø khoâng bao giôø baïn ñöôïc troâng thaáy moät ngöôøi, maø cuõng khoâng ai thaáy baïn, baïn coù baèng loøng khoâng? Baïn seõ soáng nhö theá ñöôïc bao laâu tröôùc khi trôû neân ñieân? Ñeå coù nhöõng gì mình muoán, maø giaù phaûi traû laø maát quan heä giöõa con ngöôøi vôùi nhau, thì coù phaûi laø ñieân roà khoâng? Bôûi vì höông vò cuûa taát caû moïi vaät chính laø noù naèm ngay trong caùi maø chuùng laøm cho mình tieáp caän deã daøng vôùi ngöôøi khaùc! Qua trung gian cuûa tieàn baïc, ngöôøi ta hy voïng laøm choùa maét hay mua chuoäc ngöôøi khaùc ; aùo quaàn ñeïp laøm hoï thích hay theøm thuoàng ; nhaø ñeïp, röôïu ngon cuõng vaäy, viñeâoâ vaø truyeàn hình ñeå thaáy roõ hôn, baêng nhaïc ñeå nghe hay hôn, v.v... Raát ít vaät giöõ ñöôïc duyeân daùng trong coâ ñôn vaø neáu coâ ñôn laø troïn veïn vaø vónh vieãn, khoâng traùnh ñöôïc thì taát caû nhöõng thöù ñoù seõ trôû neân cay ñaéng. Ñôøi soáng ñeïp cuûa con ngöôøi laø cuoäc soáng ñeïp giöõa ngöôøi vôùi ngöôøi, neáu khoâng, seõ coù theå laø moät ñôøi... khoâng ñeïp maø cuõng khoâng coù tính ngöôøi.

Caùc ñoà vaät ñeïp vaø höõu ích, caùc thuù vaät deã thöông, nhöng chuùng ta laø nhöõng con ngöôøi, chuùng ta muoán laø ngöôøi, khoâng phaûi laø duïng cuï hay nhöõng con vaät tí ti. Chuùng ta cuõng muoán ñöôïc ñoái xöû nhö con ngöôøi, bôûi vì nhaân loaïi tuøy thuoäc phaàn lôùn vaøo nhöõng gì maø ngöôøi naøy laøm cho ngöôøi kia, vaø seõ khoâng bao giôø thaønh ngöôøi, neáu khoâng coù ngöôøi khaùc giuùp ñôõ noù. Taïi sao ? Bôûi vì con ngöôøi khoâng nhöõng laø moät thöïc theå sinh lyù töï nhieân, maø coøn laø moät thöïc theå vaên hoùa. Khoâng laø nhaân loaïi neáu khoâng coù hoïc hoûi vaên hoùa, khoâng coù caùi caên baûn cuûa moïi vaên hoùa, vaø ñeå khôûi ñaàu, tröôùc heát laø phaûi bieát ngoân ngöõ.

Theá giôùi trong ñoù chuùng ta soáng laø theá giôùi cuûa ngoân ngöõ, moät thöïc theå cuûa nhöõng bieåu töôïng vaø luaät leä, maø khoâng coù noù, chuùng ta khoâng theå naøo truyeàn thoâng vôùi nhau, vaø baát löïc khoâng naém baét ñöôïc yù nghóa cuûa nhöõng gì ôû chung quanh mình. Nhöng ngöôøi ta khoâng theå naøo hoïc noùi moät mình, bôûi vì ngoân ngöõ khoâng phaûi laø chöùc naêng töï nhieân vaø sinh lyù töï nhieân cuûa con ngöôøi (duø noù phaûi döïa treân ñieàu kieän sinh lyù), ñoù laø saùng taïo vaên hoùa ñöôïc thöøa höôûng nôi nhöõng ngöôøi khaùc.

Vì vaäy, noùi vôùi ngöôøi naøo vaø laéng nghe hoï laø ñaùnh giaù vaø ñoái xöû vôùi hoï nhö ngöôøi. Ñoù chæ môùi laø böôùc ñaàu, bôûi vì khôûi töø ngoân ngöõ, vaên hoùa nhaân tính hoùa taát caû chuùng ta. Nhöng khoâng phaûi chæ coù moät mình ngoân ngöõ, coù nhieàu caùch khaùc ñeå chuùng ta nhaän bieát nhau laø ngöôøi, moät vaøi bieåu loä loøng toân kính vaø neå troïng cuûa ngöôøi naøy ñoái vôùi ngöôøi kia. Chuùng ta ñeàu muoán ñöôïc ñoái xöû nhö theá, neáu khoâng, chuùng ta phaûn ñoái. Bôûi vaäy phuï nöõ than phieàn bò xem nhö « thöù ñoà chôi », nhö vaät duïng trang trí hay nhö duïng cuï. Cuøng moät lyù do ñoù, khi chuùng ta muoán thoùa maï ai, chuùng ta xem hoï nhö con vaät, nhö thöû ta muoán nhaéc nhôû hoï laø ñaõ choái boû tö caùch ngöôøi, vaø chuùng ta ñoái xöû vôùi hoï nhö theá hoaøi, neáu hoï cöù tieáp tuïc theo loái aáy. Trong taát caû söï vieäc ñoù, ñieàu quan troïng nhaát ñoái vôùi chuùng ta laø : nhaân tính hoùa (bieán chuùng ta thaønh con ngöôøi, laø caùi maø chuùng ta muoán trôû thaønh) laø moät tieán trình hoå töông.

Ñeå ngöôøi khaùc laøm cho toâi thaønh ngöôøi, thì toâi cuõng phaûi laøm cho hoï thaønh ngöôøi, neáu hoï ñeàu nhö ñoà vaät hay suùc vaät ñoái vôùi toâi, thì toâi seõ khoâng bao giôø coù giaù trò hôn moät ñoà vaät hay suùc vaät. Vì theá töï cho mình moät ñôøi soáng ñeïp, roát cuoäc cuõng khoâng khaùc gì laøm cho ngöôøi coù ñôøi soáng ñeïp.

Ñeà nghò baïn xem cuoán phim raát hay do Orson Welles daøn caûnh vaø ñoùng : Citizen Kane. Kane laø nhaø tyû phuù khoâng löông taâm, oâng gom goùp trong laâu ñaøi Xanadu cuûa oâng moät söu taäp ñoà soä goàm nhöõng vaät ñeïp nhaát vaø ñaét nhaát theá giôùi. Taát nhieân laø oâng khoâng thieáu thöù gì, vaø oâng duøng nhöõng ngöôøi thaân caän nhö duïng cuï ñeå ñaït tham voïng cuûa oâng. Veà cuoái ñôøi, oâng ñi moät mình trong caùc phoøng tröng baøy cuûa oâng, caùc phoøng ñöôïc trang trí baèng nhöõng taám göông phaûn chieáu haøng ngaøn hình boùng coâ ñôn cuûa oâng : oâng chæ thaáy boùng hình oâng laø baàu baïn. Cuoái cuøng, khi saép cheát, oâng thì thaàm moät chöõ : «Rosebud !»

Moät kyù giaû coá tìm hieåu yù nghóa cuûa lôøi thì thaàm cuoái cuøng naøy, nhöng khoâng ñöôïc. Thöïc ra, « Rosebud » chæ laø caùi teân vieát treân chieác xe tröôït tuyeát maø oâng chôi hoài coøn nhoû, vaøo caùi thôøi maø oâng ñöôïc bao boïc bôûi thöông yeâu, cuõng nhö oâng thöông yeâu nhöõng ngöôøi chung quanh oâng. Vôùi taát caû cuûa caûi vaø theá löïc ñaõ tích tröõ nhôø vaøo ngöôøi khaùc, oâng khoâng theå mua ñöôïc caùi gì quyù hôn laø kyû nieäm thô aáu naøy. Chieác xe tröôït tuyeát, bieåu töôïng cho caùc quan heä trìu meán cuûa con ngöôøi, thöïc söï ñoù laø caùi maø Kane muoán, laø cuoäc ñôøi ñeïp maø oâng ñaõ ñaùnh maát ñeå coù haøng trieäu ñoà vaät, maø thöïc teá, baây giôø khoâng duøng vaøo vieäc gì heát. Vaäy maø ña soá con ngöôøi ai cuõng ham nhöõng thöù ñoù ... ! 

«Laàn kia, Gia-coùp ñang naáu chaùo, thì EÂ-sau töø ngoaøi ñoàng veà, meät laû. EÂ-sau noùi vôùi Gia-coùp : « Cho anh aên moùn ño ñoû kia vôùi, vì anh ñang meät laû» Gia-coùp noùi : « Anh haõy baùn quyeàn tröôûng nam cho em tröôùc ñaõ! » EÂ-sau noùi : « Anh ñang saép cheát, thì quyeàn tröôûng nam coù ích gì cho anh?» Gia-coùp noùi : « Vaäy anh theà ngay vôùi em ñi». EÂ-sau lieàn theà vaø baùn quyeàn tröôûng nam cho Gia-coùp. Baáy giôø Gia-coùp cho EÂ-sau baùnh vaø chaùo ñaäu. EÂ-sau aên uoáng, roài ñöùng daäy ñi. EÂ-sau ñaõ coi thöôøng quyeàn tröôûng nam» (Saùch Saùng Theá, 25 :29-34)

"Coù theå con ngöôøi laø xaáu, bôûi vì trong suoát cuoäc ñôøi noù chôø ñôïi ñeå cheát : vaø noù cheát ngaøn laàn trong caùi cheát cuûa nhöõng ngöôøi khaùc vaø cuûa nhöõng söï vieäc. Bôûi vì taát caû ñoäng vaät khi yù thöùc mình ñang coù nguy cô cheát thì noù hoùa ñieân. Ñieân sôï haõi, ñieân quyû quyeät, ñieân ñoäc aùc, ñieân chaïy troán, ñieân heøn haï, ñieân giaän döõ, ñieân haän thuø, ñieân luaån quaån, ñieân saùt nhaân" (Tony Duveret, Abeùceùdaire malveillant, EÙd. De Minuit, 1989, tr. 124).

"Ngöôøi töï do khoâng nghó gì heát ngoaøi nghó ñeán caùi cheát, vaø minh trí cuûa oâng khoâng suy töôûng veà caùi cheát maø veà söï soáng. " (Spinoza, EÙthique, phaàn IV, proposition LXVII, Gallimard, coll. "Bibliotheøque de la Pleùiade", 1954, tr.547; baûn dòch Roland Caillois).

"Ngöôøi töï do laø ngöôøi maø yù chí khoâng ñoäc ñoaùn. OÂng tin ôû thöïc teá, nghóa laø moái daây thöïc söï noái nhò nguyeân tính giöõa Toâi vaø Baïn. OÂng tin ôû Vaän Meänh cuûa mình vaø tin raèng vaän meänh cuõng caàn ñeán oâng ... caùi gì seõ xaûy ñeán seõ khoâng gioáng giaûi phaùp oâng töôûng töôïng; nhöng caùi gì seõ xaûy ñeán seõ chæ xaûy ra neáu oâng quaû quyeát muoán nhöõng gì oâng coù khaû naêng muoán" (Martin Buber, Je et tu, Aubier, 1992, phaàn thöù hai, tr. 93).

"Moãi ngöôøi trong chuùng ta tröôùc heát phaûi töï yeâu meán mình tröôùc khi yeâu ngöôøi. Khaúng ñònh cuoäc ñôøi rieâng cuûa mình, töï do cuûa mình, haïnh phuùc cuûa mình, phaùt trieån cuûa mình, moãi ngöôøi baùm reã saâu vaøo khaû naêng yeâu thöông cuûa mình, vôùi taát caû nhöõng gì khaû naêng naøy loâi keùo" (Erich Fromm, Un homme pour lui-meâme, EÙditions sociales franV aises, 1967, tr. 106).

<noäi dung>

Ñoái vôùi EÂ-sau, nhaø saên baén, chaéc raèng chaúng coù gì quan troïng nöõa, vì thôøi gian coøn laïi ñeå soáng cuûa anh quaù ngaén nguûi, anh ñaõ theo lôøi khuyeân cuûa bao töû vaø töø boû quyeàn tröôûng nam ñeå ñoåi laáy baùt canh haït ñaäu.

Coøn veà phaàân coâng daân Kane, anh ñaõ ñeå heát thì giôø cuûa mình ñeå baùn ñöùng thieân haï, haàu mua ñuû thöù cho mình, veà cuoái ñôøi, anh thuù nhaän anh baèng loøng ñoåi cöûa haøng ñaày ñoà vaät voâ giaù cuûa mình ñeå laáy moät vaät taàm thöôøng - chieác xe tröôït tuyeát cuõ kyõ - chieác xe nhaéc cho anh nhôù con ngöôøi thaät cuûa anh : con ngöôøi cuûa anh tröôùc khi anh lao mình vaøo kinh doanh, khi anh thích yeâu thöông vaø thích ñöôïc yeâu thöông hôn laø chieám höõu vaø thoáng trò.

EÂ-sau vaø Kane tin chaéc laø ñaõ laøm ñieàu hoï muoán, nhöng döôøng nhö khoâng ai thaønh coâng veà vieäc taïo cho mình moät ñôøi soáng ñeïp. Theá maø, neáu ai hoûi hoï thích caùi gì thöïc söï, thì hoï cuõng traû lôøi nhö chuùng ta : "Toâi muoán coù moät cuoäc ñôøi ñeïp"

Keát luaän : Ñieàu mình muoán cho mình (moät cuoäc ñôøi ñeïp) khaù roõ raøng, nhöng ñònh nghóa "cuoäc ñôøi ñeïp" nhö theá naøo thì khoâng ñöôïc roõ raøng cho laém. Thaät vaäy, ñieàu ñoù khoâng phaûi laø vieäc taàm thöôøng, khoâng phaûi nhö vieäc muoán toâ canh haït ñaäu, caùc böùc tranh, caùc maùy moùc hay tieàn baïc ñaâu ! Taát caû nhöõng öôùc muoán ñoù ñeàu töông ñoái giaûn dò, noù chæ giöõ laïi moät maët cuûa thöïc teá, chöù khoâng cho ñöôïc moät phoái caûnh toaøn theå. Ñöông nhieân khoâng coù gì laø xaáu, khi mình ñoùi mình muoán coù toâ canh haït ñaäu, nhöng khoâng phaûi chæ coù chöøng ñoù treân quaû ñaát naøy, maø coøn coù caùc quan heä khaùc, nhöõng truyeàn thoáng coå xöa, nhöõng hy voïng cho töông lai...

Toùm laïi, con ngöôøi khoâng chæ soáng baèng nhöõng haït ñaäu. Muoán coù ñaäu, EÂ-sau ñaõ hy sinh quaù nhieàu khía caïnh quan troïng trong cuoäc ñôøi cuûa anh, anh ñaõ giaûn dò hoùa moïi chuyeän caùch quaù ñaùng. Anh haønh ñoäng nhö döôùi aûnh höôûng cuûa caùi cheát caän keà. Cheát laø chuyeän goïn nheï nhaát : khi saép cheát, thì chæ coøn moät ít chuyeän laø quan troïng ... Ngöôïc laïi, ñôøi soáng bao giôø cuõng phöùc taïp vaø gaàn nhö luoân luoân raéc roái. Neáu ñaåy ñi moïi phöùc taïp vaø chæ ñi tìm caùi giaûn dò nhaát (cho toâi moùn canh ñaäu ngay !), thì ñaùng leõ soáng thoï vaø toát ñeïp hôn, baïn coù nguy cô cheát ngay. Vaø chuùng ta ñaõ noùi roõ laø chuùng ta thích moät ñôøi soáng ñeïp, chöù khoâng thích cheát baát ñaéc kyø töû. Nhö vaäy EÂ-sau khoâng theå laø thaày cuûa chuùng ta.

Kane cuõng giaûn dò hoùa vaán ñeà theo caùch cuûa oâng. Ngöôïc vôùi EÂ-sau, oâng khoâng tieâu xaøi, oâng tieát kieäm vaø tham lam. OÂng ñi tìm theá löïc ñeå thao tuùng ngöôøi khaùc, tìm tieàn baïc ñeå mua caùc vaät duïng caøng ñeïp caøng toát... Baïn bieát ñoù, ngöôøi ta coù theå kieám tieàn vaø say meâ ñoà vaät ñeïp vaø höõu ích, chuùng ta khoâng coù gì choáng laïi chuyeän naøy. Chuùng ta nghi ngôø nhöõng keû tuyeân boá khoâng thích tieàn vaø khoâng caàn gì caû. Chuùng ta khoâng thích mình laø ngöôøi khoâng coù ñoàng xu dính tuùi. Tuy nhieân, öôùc muoán tích luõy (tieàn baïc, vaät duïng) coù leõ khoâng laønh maïnh cho laém, song vaãn laø moät caùm doã, vì noùi cho ñuùng, nhöõng caùi chuùng ta coù laïi laøm chuû chuùng ta.

Moät hoâm, coù moät thieàn sö hoûi ñeä töû : "Con thích gì trong caên phoøng naøy?" Chuù nhoû ranh maõnh chæ caùi ly ngaø maï vaøng, aét phaûi ñaét laém. "Ñöôïc, laáy ñi", thieàn sö baûo theá, vaø khoâng ñeå nhaéc ñeán laàn thö hai, chuù caàm chaéc baùu vaät trong tay maët. "Caån thaän, ñöøng buoâng ra nghe !" Vôùi veû khoâi haøi, thieàn sö hoûi theâm : "Con chæ thích coù theá thoâi sao?" Chuù ñeä töû nhìn caùi tuùi naëng chòch ñaày tieàn ñeå treân baøn. "Ñöôïc, cuûa con ñoù, con laáy ñi !" thieàn sö khuyeán khích chuù ñeä töû. Chuù beù soát saéng caàm tuùi tieàn ôû tay traùi. "Vaø baây giôø con phaûi laøm gì?" chuù beù hoûi thaày, veû boàn choàn. Thieàn sö ñaùp laïi : "Baây giôø con haõy gaõi ñi !"

Chuù ñeä töû khoâng theå gaõi ñöôïc. Vaäy maø ai cuõng caàn gaõi moät nôi naøo ñoù treân thaân theå mình … hay gaõi taâm hoàn ñang bò ngöùa ngaùy. Khi hai baøn tay baän bòu roài, thì ngöôøi ta khoâng theå gaõi, cuõng khoâng raûnh tay ñeå laøm nhieàu chuyeän khaùc. Vaät maø chuùng ta giöõ chaët bao giôø cuõng giöõ chaët chuùng ta… Vaäy toát hôn laø neân coi chöøng, ñöøng laøm gì quaù ñaùng. Cuøng trong yù nghóa naøy, ñoù laø nhöõng gì ñaõ xaûy ra cho Kane : hai tay vaø taâm hoàn anh quaù baän roän vôùi cuûa caûi, khi caûm thaáy ngöùa thì anhø cuõng khoâng bieát laøm sao maø gaõi !

Ñôøi soáng raéc roái hôn Kane töôûng töôïng nhieàu, bôûi vì hai tay khoâng nhöõng duøng ñeå caàm, maø coøn duøng ñeå gaõi, ñeå vuoát ve. Nhöng sai laàm cuûa nhaân vaät naøy ôû choã khaùc : Bò aùm aûnh bôûi yù nghó tích luõy tieàn baïc vaø ñoà vaät, oâng ñoái xöû vôùi ngöôøi nhö vôùi ñoà vaät. Ñoù laø caùch anh toû uy quyeàn vôùi hoï. Moät söï ñôn giaûn hoùa nghieâm troïng : phöùc taïp lôùn nhaát cuûa cuoäc ñôøi naèm ôû ñoù. Con ngöôøi khoâng phaûi laø ñoà vaät. Môùi ñaàu, Kane khoâng gaëp moät khoù khaên naøo : caùi gì cuõng coù theå mua vaø baùn, nhö theá anh cuõng mua vaø baùn ngöôøi.

Ngay luùc aáy, anh khoâng thaáy coù gì khaùc bieät : Caàn thì duøng ñoà vaät, khoâng caàn thì vöùt ñi ; Kane laøm nhö vaäy vôùi nhöõng ngöôøi chung quanh vaø taát caû coù veõ suoâng seû. Cuõng vì anh chieám höõu ñoà vaät, anh cuõng muoán chieám giöõ luoân ngöôøi, cai trò hoï, sai khieán hoï theo yù anh. Anh xöû söï nhö theá vôùi tình nhaân, baïn beø, nhaân coâng, ñoái thuû chính trò, vôùi taát caû nhöõng ai soáng gaàn anh. Dó nhieân anh laøm khoå cho nhieàu ngöôøi, nhöng ñieàu teä nhaát, töø quan ñieåm rieâng cuûa anh (quan ñieåm cuûa moät ngöôøi thaät tình muoán cho mình "moät ñôøi soáng ñeïp"), laø anh töï phaù huûy mình moät caùch traàm troïng. Chuùng ta thöû laøm saùng toû ñieåm naøy, vì ñaây laø ñieåm toái quan troïng.

Baïn ñöøng coù aûo töôûng : moät söï vaät - duø cho noù toát nhaát ñôøi - thì noù cuõng chæ coù theå sinh ra … vaät. Vaø neáu khoâng ai coù theå cho nhöõng gì maø mình khoâng coù thì coá nhieân khoâng coù gì seõ chaúng bao giôø cho ñöôïc moät caùi gì. Nhöõng haït ñaäu coù ích ñeå laøm dòu côn ñoùi... Coù nhieàu caùch xöû duïng tieàn baïc, nhöng tieàn baïc khoâng theå mua moät tình baïn chaân thaønh (vôùi baïc trieäu, ngöôøi ta coù theå coù nhieàu thuoäc haï, nhieàu keû aên baùm hay nhieàu ngöôøi baùn daâm, nhöng khoâng theå coù hôn theá ñöôïc). Moät maùy thaâu hình coù theå cho moät maùy thaâu hình khaùc möôïn moät boä phaän, nhöng noù khoâng theå cho moät nuï hoân … Neáu ngöôøi laø moät vaät taàm thöôøng, thì noù seõ baèng loøng nhöõng gì maø vaät coù theå cho noù. Nhöng ñaây chính laø caùi raéc roái : khoâng phaûi laø ñoà vaät thuaàn tuùy, chuùng ta cuõng caàn nhöõng caùi maø ñoà vaät khoâng coù.

Khi chuùng ta ñoái xöû vôùi ngöôøi khaùc nhö ñoà vaät, theo kieåu cuûa Kane, thì ñoåi laïi, chuùng ta cuõng seõ nhaän laïi töø hoï ñoà vaät maø thoâi : eùp hoï, hoï thaû tieàn baïc ra, hoï phuïc vuï chuùng ta nhö caùi maùy, laêng xaêng ñi ra ñi vaøo, ñuïng ñoä hay cöôøi vôùi chuùng ta nhö khi chuùng ta baám nuùt … Nhöng khoâng bao giôø hoï coù theå cho chuùng ta nhöõng taëng vaät tinh teá maø chæ coù con ngöôøi môùi coù theå cho con ngöôøi ñöôïc. Nôi hoï, chuùng ta khoâng coù ñöôïc tình baïn, loøng toân kính, maø cuõng chaúng coù ñöôïc tình yeâu. Khoâng coù moät vaät naøo coù theå cho ta caùi nghóa baèng höõu, loøng toân kính, tình yeâu thöông … (ngay caû khoâng coù moät con thuù naøo, bôûi vì caùch bieät giöõa thaân phaän cuûa noù vôùi thaân phaän cuûa chuùng ta quaù lôùn).

Toùm laïi, caùi töông ñoàng caên baûn aáy chæ theå hieän giöõa con ngöôøi bình ñaúng nhö baïn, nhö toâi hay nhö Kane, laø nhöõng con ngöôøi : chuùng ta chæ coù theå ñoùn nhaän nhöõng con ngöôøi vaø ñoái xöû vôùi nhau nhö ngöôøi. Khía caïnh töông quan naøy raát quan troïng, vì chuùng ta ñaõ noùi raèng chæ coù nhöõng con ngöôøi môùi nhaân baûn hoùa laãn nhau. Ñoái xöû vôùi ngöôøi nhö ngöôøi, chöù khoâng nhö vaät (nghóa laø phaûi löu taâm ñeán nhöõng gì hoï muoán coù hay caàn, chöù khoâng chæ nhöõng ñieàu mình muoán khai thaùc ôû hoï), mình ñeå hoï cho mình caùi gì maø chæ con ngöôøi môùi coù theå cho moät con ngöôøi. Kane ñaõ queân chi tieát aáy vaø boãng nhieân anh nhaän ra anh coù heát, tröø ñieàu maø chæ coù moät con ngöôøi môùi cho anh ñöôïc thì ñaõ quaù muoän : loøng quyù meán chaân thaønh, tình aâu yeám töï nhieân, ñôn giaûn laø nhöõng ngöôøi coù taâm trí. Vì Kane chæ löu yù ñeán tieàn baïc, neân moïi ngöôøi cuõng chæ lo laéng cho tieàn cuûa Kane.

Nhöng cuõng coù ñoâi khi mình ñoái xöû vôùi ngöôøi khaùc nhö ngöôøi vôùi nhau, nhöng mình chæ nhaän laïi nhöõng cuù haï caáp, phaûn boäi hay lôïi duïng. Chaéc theá, song ít nhaát mình coù theå troâng caäy vaøo loøng toân troïng ít nöõa laø cuûa moät ngöôøi : chính mình. Khoâng bieán ngöôøi khaùc thaønh vaät, toái thieåu chuùng ta cuõng baûo veä ñöôïc caùi quyeàn khoâng laø vaät cuûa ngöôøi khaùc. Chuùng ta raùng laøm cho theá giôùi cuûa con ngöôøi - theá giôùi maø ngöôøi ñoái xöû vôùi nhau nhö ngöôøi, nôi duy nhaát con ngöôøi thaät söï soáng toát ñeïp - coù theå soáng ñöôïc. Chuùng ta giaû thöû noãi tuyeät voïng cuûa coâng daân Kane luùc cuoái ñôøi khoâng phaûi chæ do anh maát tình nhaân aùi khi coøn nhoû, maø coøn do söï khaêng khaêng töø boû noù vaø coøn ñeå caû cuoäc ñôøi ñeå laøm haïi noù. Khoâng phaûi anh ñeå maát noù, maø anh coøn nhaän thaáy mình khoâng xöùng ñaùng ñöôïc höôûng noù nöõa …

Baïn seõ noùi laø coù khoái ngöôøi mong muoán ñòa vò cuûa Kane. Chaéc chaén coù nhieàu ngöôøi coøn noùi : "Ñaây laø moät ngöôøi bieát soáng!" Ñöôïc laém, roài sao nöõa?

Baïn ôi, haõy tænh daäy ñi !

Coù nhöõng ngöôøi chæ nhìn beà ngoaøi, hoï ganh vôùi caû nhöõng ngöôøi saép cheát vì ung thö. Baïn thích laøm vui loøng ngöôøi khaùc vaø hy sinh toaïi yù cuûa baïn sao ? Kane coù taát caû, - ngöôøi ta baûo anh theá - ñeå thaønh moät ngöôøi haïnh phuùc : tieàn baïc, theá löïc, aûnh höôûng, ngöôøi haàu … tröôùc khi anh khaùm phaù ra laø, maëc duø vaäy, anh thieáu ñieàu coát yeáu : loøng trìu meán ñích thöïc, loøng toân kính ñích thöïc vaø caû tình yeâu ñích thöïc cuûa nhöõng ngöôøi khoâng bò raøng buoäc vôùi anh, cuûa nhöõng ngöôøi maø anh phaûi ñoái xöû nhö ngöôøi chöù khoâng phaûi nhö vaät.

Baïn seõ noùi laø chaøng Kane naøy kyø cuïc, gioáng nhö caùc nhaân vaät trong phim. Raát nhieàu ngöôøi baèng loøng soáng trong laâu ñaøi vaø trong xa hoa : baïn coù theå ñoaùn chaéc maø khoâng e deø raèng phaàn ñoâng hoï ñaõ queân haún caùi xe tröôït tuyeát Rosebud. Neáu ñuùng theá, thì Kane hôi ñieân… Caûm thaáy khoå sôû vôùi taát caû cuûa caûi cuûa anh, trôù treâu thaät ! Baïn haõy ñeå cho moïi ngöôøi yeân vaø chæ nghó ñeán baïn. Cuoäc soáng ñeïp maø baïn muoán coù thuoäc loaïi cuûa Kane chaêng? Baïn baèng loøng toâ canh ñaäu nhö EÂ-sau chaêng?

Baïn ñöøng voäi traû lôøi. Ñuùng laø ñaïo lyù coá gaéng xaùc ñònh xem thöïc chaát cuûa cuoäc ñôøi ñeïp kia nhö theá naøo maø chuùng ta muoán coù cho baèng ñöôïc. Ñöøng nghe nhöõng gì ngöôøi ta keå hay nhöõng gì truyeàn hình quaûng caùo. Ñeán ñaây, chuùng ta bieát cuoäc ñôøi ñeïp khoâng theå khoâng caàn moïi vaät, nhöng laïi khoâng theå khoâng caàn moïi ngöôøi. Phaûi xem vaät nhö vaät, ñoái xöû vôùi ngöôøi nhö ngöôøi : nhö vaäy caùc vaät seõ giuùp chuùng ta döôùi nhieàu goùc caïnh, vaø con ngöôøi seõ giuùp ta döôùi moät goùc caïnh caên baûn, khoâng thay theá ñöôïc, goùc caïnh muoán laøm nhöõng con ngöôøi. Ñieàu ngu xuaån naøy, do ôû mình hay ôû anh Kane? Bôûi vì, roát cuoäc, chuyeän laøm ngöôøi khoâng coù gì quan troïng laém : duø muoán hay khoâng, chuùng ta cuõng ñaõ phaûi laøm ngöôøi … Dó nhieân theá, nhöng ngöôøi ta coù theå laø moät ngöôøi-vaät hay ngöôøi-ngöôøi, moät con ngöôøi ñôn giaûn chæ lo kieám caùc vaät cho ñôøi soáng - taát caû moïi vaät, caøng nhieàu caøng toát - hoaëc moät con ngöôøi thieát tha vui höôûng tình nhaân loaïi coù ñöôïc giöõa moïi ngöôøi ! Xin baïn ñöøng haï giaù mình, haõy ñeå caùc cöûa haøng lôùn haï giaù haøng hoùa, ñoù laø vieäc cuûa hoï.

Thoaït ñaàu, nhieàu ngöôøi khoâng cho ñieàu chuùng ta noùi ñaây laø quan troïng maáy. Coù tin hoï ñöôïc khoâng ? Ñoù laø nhöõng ngöôøi thoâng minh nhaát hay ñoù chæ laø nhöõng ngöôøi ñaõ coi thöôøng ñieàu chính yeáu : cuoäc ñôøi cuûa hoï ? Ngöôøi ta coù theå thoâng minh trong kinh doanh hay chính trò, nhöng laïi laø con löøa ñaõ bòt maét vôùi caùc laõnh vöïc quan troïng hôn, nhö laøm sao soáng cho toát ñeïp. Kane cöïc kyø thoâng minh trong laõnh vöïc tieàn baïc vaø thuû ñoaïn leøo laùi ngöôøi khaùc, nhöng cuoái cuøng, anh ñaõ hieåu anh bò laàm veà ñieàu chính yeáu. Anh khöïng laïi nôi ñaùng lyù anh phaûi thaønh coâng. Xin nhaéc laïi cho baïn moät töø caên baûn cuûa vaán ñeà : caån thaän. Caån thaän naøy khoâng coù lieân heä gì vôùi caån thaän cuûa con cuù, noù khoâng noùi gì heát nhöng khoâng coù gì qua maët noù. Baïn coù bieát caâu chuyeän haøi höôùc ngaøy xöa khoâng? Coù moät ngöôøi noï hoûi mua moät con chim. Ngöôøi baùn haøng giôùi thieäu cho anh con keùt : "Ñaây laø con chim bieát noùi - Coøn con naøy?" Ngöôøi baùn haøng chæ con cuù khoång loà coù caëp maét cuù voï môû to. "Con naøy noù khoâng noùi gì, nhöng noù khoâng boû lô caùi gì heát!" Ngöôïc laïi, caån thaän ôû ñaây laø khaû naêng suy nghó veà nhöõng gì mình laøm vaø thöû ñeå laøm roõ toái ña yù nghóa cuûa "cuoäc ñôøi ñeïp" maø chuùng ta muoán soáng : vöøa traùnh caùc loái ñôn giaûn hoùa tieän lôïi nhöng nguy hieåm, vöøa ra söùc tìm hieåu taát caû phöùc taïp cuûa moät cuoäc soáng ñeïp, cuûa con ngöôøi, ñöông nhieân.

Chuùng ta tin raèng ñieàu kieän ñaïo ñöùc ñaàu tieân vaø caàn thieát laø quyeát khoâng soáng baát cöù nhö theá naøo : tin chaéc raèng moïi söï khoâng phaûi laø khoâng quan troïng, duø bieát sôùm muoän gì roài mình cuõng cheát. Khi noùi ñeán "luaân lyù", ngöôøi ñôøi thöôøng noùi ñeán meänh leänh vaø thoùi quen maø moïi ngöôøi phaûi theo, ít nhaát laø beà ngoaøi, vaø coù khi cuõng chaúng bieát taïi sao. Nhöng bí quyeát thaät söï, leõ ra noù naèm trong söï phuïc tuøng moät ñieàu luaät hay phaûn ñoái moät meänh leänh ñöôïc ban haønh, ñoù laø thöû ra söùc ñeå hieåu : Taïi sao moät vaøi öùng xöû laïi hôïp hay khoâng hôïp vôùi chuùng ta, hieåu theá naøo laø moät ñôøi soáng ñeïp, vaø nhöõng gì laøm cho noù « ñeïp » ñoái vôùi nhöõng con ngöôøi nhö chuùng ta.

Tröôùc heát, khoâng phaûi chæ baèng loøng ñöôïc xem laø toát, coù veû toát tröôùc maët ngöôøi khaùc, nhaän söï pheâ chuaån cuûa ngöôøi khaùc… Ñöông nhieân, muoán ñöôïc nhö theá, khoâng nhöõng chæ phaûi caån thaän nhö con cuù hay ruït reø vaâng lôøi nhö ngöôøi maùy, maø coøn aên noùi vôùi ngöôøi khaùc, phaûi ñöa ra luaän chöùng vaø phaûi laéng nghe luaän chöùng cuûa hoï. Tuy nhieân, laáy quyeát ñònh laø moät coá gaéng ñôn ñoäc : khoâng ai coù theå thay cho baïn ñöôïc.

Xin ñöa ra hai caâu hoûi : Caâu thöù nhaát laø taïi sao caùi gì xaáu laïi laø xaáu ? Caâu thöù nhì coøn hay hôn : taïi sao phaûi ñoái xöû vôùi ngöôøi nhö con ngöôøi ? Chuùng ta seõ thöû traû lôøi trong caùc chöông sau.

"Chính söï yeáu ñuoái cuûa con ngöôøi laøm cho noù coù tính hôïp quaàn : chính nhöõng noãi khoán khoå chung cuûa chuùng ta laøm cho quaû tim chuùng ta môû ra vôùi nhaân loaïi, chuùng ta khoâng coù nghóa vuï gì vôùi nhau heát, neáu chuùng ta khoâng phaûi laø nhöõng con ngöôøi. Moïi gaén boù ñeàu laø daáu hieäu cuûa thieáu thoán : neáu moãi ngöôøi chuùng ta khoâng caàn gì ôû ngöôøi khaùc, thì mình seõ khoâng ñôøi naøo keát hôïp vôùi hoï. Nhö theá caùi taät nguyeàn cuûa chuùng ta naûy sinh töø haïnh phuùc mong manh cuûa chuùng ta. Moät sinh linh thaät söï haïnh phuùc laø moät sinh linh ñôn ñoäc : chæ coù Thöôïng Ñeá vui höôûng haïnh phuùc tuyeät ñoái. Nhöng ai trong chuùng ta coù yù töôûng ñoù ? Neáu coù moät ngöôøi naøo ñoù chöa hoaøn toaøn laïi töï cho mình ñuû cho mình roài, thì anh ta seõ vui höôûng caùi gì ? Haén seõ ñôn ñoäc, seõ khoán khoå. Toâi khoâng quan nieäm raèng keû khoâng caàn gì heát laïi coù theå yeâu thöông moät caùi gì : toâi khoâng quan nieäm raèng keû khoâng yeâu thích caùi gì laïi coù theå haïnh phuùc » (Jean Jacques Rousseau, L’EÙmile, livre IV, Gallimard, coll. « Bibliotheøque de la Pleùiade », 1969, tr.503).

« Coøn veà nhöõng ngöôøi maø taâm hoàn khoâ khan truøm leân cuûa caûi, hoï coù caùi giaøu coù nhö khi chuùng ta bò soát, trong khi thaät söï thì côn soát xaâm chieám chuùng ta » (Seùneøque, Lettres aø Lucilius, saùch XIX-XX, thö 119, 12, Laffont, söu taäp « Bouquins », 1993, tr. 1067; baûn dòch H.Noblot, P.Veyne xem laïi).

« Lyù trí khoâng ñoøi hoûi gì traùi vôùi Töï nhieân. Noù chæ ñoøi hoûi moãi ngöôøi töï thöông mình, tìm kieám caùi höõu ích cho mình, nghóa laø thaät söï höõu ích cho mình, noù ao öôùc taát caû nhöõng gì ñích thöïc höôùng daãn con ngöôøi ñeán choã hoaøn thieän nhaát, vaø tuyeät ñoái maø noùi, moãi ngöôøi tuøy söùc mình, noã löïc gìn giöõ con ngöôøi cuûa mình. (...) Vôùi con ngöôøi, khoâng gì höõu ích hôn con ngöôøi : loaøi ngöôøi, toâi noùi, khoâng theå mong muoán gì cao hôn ñeå gìn giöõ con ngöôøi cuûa mình baèng ñoàng taâm ñoàng yù veà moïi söï, theá naøo ñeå moïi tinh thaàn moïi theå xaùc hôïp laïi thaønh chæ moät tinh thaàn moät theå xaùc, vaø moïi ngöôøi ñeàu ñoàng thôøi coá gaéng heát mình, gìn giöõ con ngöôøi mình, vaø ñoàng thôøi cuøng tìm kieám nhöõng gì höõu ích cho taát caû. Töø ñoù suy ra raèng nhöõng ngöôøi ñöôïc daãn daét bôûi Lyù trí ñeå ñi tìm nhöõng gì höõu ích cho hoï, khoâng coù ñieàu gì hoï öôùc muoán cho mình maø khoâng öôùc muoán cho ngöôøi khaùc, vaø vì vaäy ñoù laø nhöõng ñieàu coâng baèng, thieän chí vaø löông thieän » (Spinoza, L’EÙthique, phaàn IV, scolie aø la proposition XVIII, Gallimard, söu taäp « Bibliotheøque de la Pleùiade », 1954, tr 504-505; baûn dòch Roland Caillois).

<noäi dung>

Baïn coù bieát nghóa vuï duy nhaát maø chuùng ta phaûi coù trong ñôøi naøy laø gì khoâng ? Ñoù laø ñöøng trôû thaønh nhöõng keû ngu xuaån. Töø « ngu xuaån » coù nhieàu nghóa hôn mình töôûng. Goác cuûa noù töø chöõ latinh baculus, laø « caây gaäy » : ngöôøi ngu xuaån laø ngöôøi caàn caây gaäy ñeå ñi. (Xin caùc ngöôøi bò thoït chaân vaø giaø yeáu ñöøng meách loøng, caùi gaäy noùi ôû ñaây khoâng phaûi laø caùi gaäy duøng moät caùch chính ñaùng ñeå naâng ñôõ thaân theå bò suy yeáu vì tuoåi giaø hay vì tai naïn).

Keû ngu daïi ñi caø thoït, khoâng phaûi ôû ñoâi chaân maø ôû taâm hoàn : tinh thaàn trí tueä cuûa ngöôøi ñoù bò sa suùt vaø queø quaët, duø cho thaân hình hoï nhaûy loän nhaøo taøi tình. Coù nhieàu maãu ngu xuaån, tuøy yù löïa choïn :

Ngöôøi tin raèng mình khoâng muoán gì heát, raèng ñoái vôùi mình moïi söï baèng nhau.
Ngöôøi tin laø mình muoán taát caû, vöøa caùi ñaàu tieân thoaùng tôùi trong ñaàu vöøa caùi ñoái laäp.
Ngöôøi khoâng bieát mình muoán gì vaø cuõng khoâng thaéc maéc tìm hieåu xem mình muoán gì. Anh baét chöôùc yù töôûng vöøa môùi manh nha trong ñaàu anh haøng xoùm hay noùi ngöôïc laïi hoï maø chaúng coù lyù do, taát caû nhöõng gì anh laøm laø laøm theo yù kieán cuûa ñaïi ña soá chung quanh anh : anh xu thôøi khoâng suy nghó hay noåi loaïn khoâng lyù do.
Ngöôøi bieát mình muoán gì, taïi sao mình muoán, nhöng nhu nhöôïc, ruït reø vaø khoâng nghò löïc. Roát cuoäc, anh ngu xuaån naøy luoân luoân laøm caùi ñieàu maø anh khoâng muoán, luùc naøo cuõng ñeå vieäc ñeán ngaøy mai.
Ngöôøi muoán laøm vôùi duõng maõnh vaø hung tôïn, moät teân daõ man thaät söï, anh ta chaúng bieát gì veà thöïc teá, laïi lôïi duïng chính mình, anh laïc höôùng moät caùch nguy hieåm vaø cuoái cuøng laø anh laàm ñôøi soáng ñeïp vôùi vieäc laøm naùt baáy cuûa anh.

Taát caû nhöõng maãu ngöôøi ngu xuaån naøy ñeàu caàn gaäy : hoï caàn phaûi döïa vaøo moät yeáu toá beân ngoaøi, xa laï, khoâng lieân heä gì vôùi töï do cuõng nhö vôùi suy nghó rieâng tö. Raát tieác laø nhöõng ngöôøi ngu xuaån naøy thöôøng chaúng laøm ñöôïc gì toát, duø dö luaän quaàn chuùng coù noùi gì ñi nöõa. Khi noùi hoï « chaúng laøm ñöôïc gì toát », chuùng ta muoán noùi laø hoï chaúng laøm gì ñeïp vaø chaúng bao giôø cho mình moät ñôøi soáng ñeïp ñaùngï mô öôùc. Chuùng ta cuõng buoàn loøng vì caùc trieäu chöùng ngu xuaån aáy chuùng ta haàu nhö ai cuõng coù vaø moãi ngaøy laïi phaùt hieän ra moät trieäu chöùng! Keát luaän : baùo ñoäng ! Caûnh giaùc ! Ngu xuaån ôû giöõa chuùng ta vaø noù khoâng tha mình !

Xin hieåu cho, ngöôøi ta coù theå doát veà toaùn, nhöng khoâng doát veà ñaïo lyù, coù nghóa laø bieát laøm cho mình coù moät ñôøi soáng ñeïp. Ngöôïc laïi : coù nhöõng ngöôøi saùng choùi trong kinh doanh nhöng laïi ñaàn ñoän veà ñaïo ñöùc. Coù ñaày daãy nhöõng ngöôøi coù giaûi Nobel, raát thoâng minh trong chuyeân ngaønh cuûa hoï, nhöng seõ lôø môø khi hoï ñeà caäp ñeán nhöõng chuyeän nhö chuùng ta ñang noùi. Taát nhieân muoán traùnh ngu xuaån trong moät laõnh vöïc naøo, mình caàn phaûi chuù taâm vaø phaûi ra söùc hoïc hoûi. Nhöõng ñieàu kieän tieân quyeát naøy coù giaù trò cho caû caùc moân vaät lyù, khaûo coå hoïc vaø ñaïo ñöùc hoïc. Nhöng muoán coù moät ñôøi soáng ñeïp khoâng phaûi laø caàn bieát hai coäïng hai laø maáy. Raát toát khi bieát hai coäïng hai laø maáy, nhöng noù khoâng ngaên caám keû ngu xuaån veà ñaïo lyù teù choûng goïng leân trôøi.

Traùi ngöôïc vôùi ngu xuaån ñaïo lyù laø coù löông taâm. Nhöng löông taâm khoâng coù ñöôïc do may ruõi hay töø treân trôøi rôi xuoáng. Ñöông nhieân, phaûi nhaän bieát coù nhöõng ngöôøi töø khi coøn nhoû, hoï ñaõ coù « loã tai » vaø « mieäng löôõi » ñaïo lyù moät caùch töï nhieân hôn ngöôøi khaùc, nhöng « tai » vaø « löôõi » ñoù coù theå khaúng ñònh vaø phaùt trieån baèng thöïc haønh (nhö tai aâm nhaïc vaø khieáu thaåm myõ). Vaø neáu coù ngöôøi hoaøn toaøn khoâng coù « tai » hay « löôõi » trong laõnh vöïc cuoäc soáng ñeïp ? Vaäy laø anh ta khoâng may roài.

Ñeå coù löông taâm, mình phaûi coù nhöõng ñöùc tính baåm sinh, gioáng nhö ñeå thöôûng thöùc nhaïc hay ngheä thuaät. Chuùng ta phaûi giaû thieát raèng coù moät vaøi ñieàu kieän xaõ hoäi vaø kinh teá taát yeáu, bôûi vì khoù maø ñoøi hoûi coù cuøng moät khaû naêng hieåu cuoäc soáng ñeïp laø gì cuûa moät ngöôøi thieáu haún moät toái thieåu cho söï soáng con ngöôøi töø thuôû naèm noâi, vôùi moät ngöôøi ñöôïc öu ñaõi hôn. Neáu khoâng coù ai ñoái xöû vôùi ta nhö moät con ngöôøi, thì khoâng laï gì, ta seõ lôùn leân phaùt trieån nhö moät con thuù... Nhöng, neáu ta ñaõ haáp thuï ñöôïc moät toái thieåu, phaàn coøn laïi tuøy thuoäc vaøo söï chuù taâm vaø coá gaéng cuûa töøng ngöôøi. Löông taâm chöõa cho chuùng ta khoûi ngu xuaån veà ñaïo lyù, noù gioáng caùi gì ? Ñaây laø nhöõng neùt coát yeáu :

Bieát raèng taát caû chuùng ta thaät söï muoán soáng, vaø hôn nöõa laø phaûi soáng ñeïp, soáng ngöôøi hôn.
Cöông quyeát xem ñieàu mình laøm coù phuø hôïp vôùi ñieàu mình muoán thaät khoâng.
Töø choã thöïc haønh cuûa chuùng ta, vun xôùi caùi phong vò ñaïo lyù, ñeå phaùt trieån trong loøng mình söï gheâ tôûm khi laøm moät soá vieäc (noùi doái)
Töø boû nhöõng thuû ñoaïn che giaáu khoâng cho ta coù töï do vaø nhö vaäy laø hôïp lyù, chuùng ta chòu traùch nhieäm haäu quaû caùc haønh vi cuûa mình.

Lyù do duy nhaát ñeå thích loái haønh xöû naøy hôn loái haønh xöû khaùc, thích coù yù thöùc hôn laø ngu xuaån, aáy laø vì lôïi ích cho chính mình. Taïi sao caùi gì ta cho laø xaáu laïi laø xaáu ? Taïi sao mình khoâng theå soáng an laønh vôùi cuoäc soáng ñeïp maø mình mong öôùc ? Coù neân suy luaän raèng chuùng ta phaûi traùnh caùi xaáu vì ích kyû ? Ñuùng theá. Töø « ích kyû » khoâng ñöôïc ñeïp cho laém : ngöôøi « ích kyû » laø ngöôøi chæ nghó ñeán mình, baát chaáp ngöôøi khaùc ñeán noãi khoâng ngaàn ngaïi ñaïp leân ngöôøi khaùc neáu coù chuùt lôïi cho mình. Theo nghóa aáy, coâng daân Kane laø ngöôøi « ích kyû », cuõng nhö Caligula, oâng vua La-maõ coù theå phaïm taát caû toäi aùc ñeå thoûa maõn caùc chöôùng khí taàm thöôøng nhaát cuûa mình. Nhöõng nhaân vaät naøy vaø nhöõng keû ñaïi loaïi nhö theá ñöôïc xem nhö laø ích kyû vaø ñöông nhieân hoï chaúng noåi baät leân qua khía caïnh löông tri ñaïo ñöùc cao nhaõ hay qua coá gaéng ñeå traùnh laøm ñieàu aùc...

Nhöng nhöõng ngöôøi goïi laø « ích kyû » nhö theá coù thaät ích kyû nhö ngöôøi ta goïi hoï khoâng ? Ai laø ngöôøi ñích thöïc ích kyû ? Caâu traû lôøi hieån nhieân laø : laø ngöôøi muoán ñieàu hay nhaát chæ cho baûn thaân mình. Vaø ñieàu hay nhaát laø ñieàu gì ? Ñoù laø ñieàu maø chuùng ta goïi laø « cuoäc soáng ñeïp ». Kane coù cho mình moät ñôøi soáng ñeïp khoâng ? Theo Orson Welles thì khoâng. Kane ngoan coá coi moïi ngöôøi nhö ñoà vaät, do ñoù oâng khoâng coù ñöôïc nhöõng moùn quaø nhaân baûn ñeïp nhaát cuûa cuoäc ñôøi, ví duï loøng trìu meán chaân thaønh hay tình baïn khoâng tính toaùn.

Coøn veà Caligula, chuùng ta ñöøng baøn ñeán ! Gaõ con trai khoán khoå töï ñaøy ñoïa mình vaøo moät ñôøi soáng khoù khaên nhö theá ! Caùc caûm nghó chaân thaät ñoäc nhaát maø anh gôïi leân nôi ñoàng loaïi laø gheâ sôï vaø thuø haän. Noùi moät caùch ñaïo lyù, phaûi ngu xuaån laém môùi tin raèng soáng trong gheâ sôï vaø döõ daèn thì toát hôn laø soáng trong tình thöông vaø bieát ôn ! Keát quaû, teân ngoác Caligula bò caän veä gieát, ñoù laø chuyeän ñöông nhieân : teân ích kyû thieáu tính toaùn naøy töôûng töôïng coù theå soáng cuoäc soáng ñeïp baèng nhöõng chuyeän taùc haïi ! Neáu anh ta thaät söï bieát nghó moät chuùt cho mình (noùi caùch khaùc neáu anh coù löông taâm), anh phaûi hieåu raèng nhöõng con ngöôøi muoán soáng ñeïp caàn moät ñieàu maø chæ ngöôøi khaùc môùi coù theå cho, neáu mình xöùng ñaùng, nhöng khoâng theå laáy ñöôïc baèng söùc maïnh hoaëc gian xaûo. Neáu ñieàu naøo ñoù (loøng kính troïng, tình baèng höõu, tình yeâu) bò cöôõng chieám, thì noù maát phong vò vaø veà laâu veà daøi, noù trôû thaønh noïc ñoäc.

Ngöôøi «ích kyû» nhö Kane hay Caligula gioáng nhö caùc öùng vieân chôi caùc troø chôi trong chöông trình truyeàn hình : Caùc caâu hoûi ñaët ra cho nhaø voâ ñòch hay Ñònh ñuùng giaù, hoï ñi tìm oâ truùng nhieàu tieàn nhöng laïi bò laàm, choïn phaûi caùi oâ khoâng coù gì heát ...

Chæ coù keû ñaùng danh laø ích kyû môùi bieát caùi gì thích hôïp cho mình ñeå soáng toát vaø coá gaéng ñaït tôùi. Keû naøo töï nhoài nheùt cho mình ñuû thöù xaáu (haän thuø, toäi aùc, moùn ñaäu mua baèng nöôùc maét v.v..) thaâm taâm laø muoán ích kyû, nhöng sai loái. Anh ta thuoäc vaøo ñoaøn nhöõng ngöôøi ngu xuaån vaø anh caàn moät chuùt yù thöùc ñeå bieát mình neân yeâu thöông mình hôn moät tí. Vì keû ñaùng thöông (nhaø tyû phuù ñaùng thöông hay oâng vua ñaùng thöông giöõa bao keû ñaùng thöông khaùc), töôûng raèng thöông mình laém, ít chuù yù ñeán caùi gì thích hôïp vôùi mình, ñeå cuoái cuøng xöû söï vôùi chính mình nhö keû thuø teä haïi nhaát. Ñieàu naøy, moät ngöôøi ñoäc aùc löøng danh cuûa vaên hoïc theá giôùi ñaõ nhaän thaáy nhö vaäy, ñoù laø nhaân vaät Richard III cuûa Shahespeare trong vôû bi kòch mang cuøng teân. Muoán leân ngoâi vua, baù töôùc Gloucester (sau naøy ñaêng quang vôùi danh hieäu Richard III), oâng tröø khöû heát taát caû hoï haøng ñaøn oâng coù theå can döï vaøo ngoâi vua, keå caû treû con.

Gloucester raát thoâng minh, nhöng dò töôùng, neân loøng töï aùi luoân bò toån thöông ; oâng töôûng quyeàn haønh vua chuùa seõ buø ñaép löng guø vaø chaân thoït, ñeå ñöôïc söï toân kính maø oâng khoâng coù vì thaân hình dò daïng. Trong thaâm taâm, oâng muoán ñöôïc yeâu thöông, oâng caûm thaáy bò coâ laäp vì dò taät vaø nghó raèng loøng thöông meán coù theå aùp ñaët ... baèng baïo löïc, nhôø quyeàn haønh ! Ñöông nhieân laø oâng thaát baïi : oâng leân ngoâi, thay vì khôi leân loøng öu aùi, oâng laïi gaây ra khieáp sôï vaø thuø haän. Vaø ñieàu teä nhaát laø chính baûn thaân oâng ñaõ töøng phaïm bao toäi aùc vì loøng töï aùi bò tuyeät voïng, laïi thaáy khieáp sôï vaø thuø haän ñoái vôùi chính mình : khoâng nhöõng oâng khoâng kieám ñöôïc baïn, maø laïi maát caû tình thöông duy nhaát maø oâng töôûng laø chaéc chaén ! Chính luùc ñoù, oâng tuyeân boá lôøi chaån ñoaùn kinh hoaøng vaø coù tính caùch tieân tri cho beänh lyù cuûa oâng : «Vôùi moät nieàm thaát voïng ñen toái, ta seõ lao mình choáng vôùi linh hoàn cuûa ta vaø cuoái cuøng ta seõ trôû thaønh keû thuø cuûa chính ta»

Taïi sao cuoái cuøng Gloucester trôû thaønh « keû thuø cuûa chính mình »? OÂng ñaõ chaúng coù ñieàu maø oâng muoán laø ngai vaøng ñoù sao ? Coù chöù, song vôùi giaù quaù ñaét ! OÂng ñaõ laøm hoûng caùi khaû naêng ñeå cho ñoàng baøo yeâu kính oâng. Ngai vaøng khoâng töï ñoäng cho tình thöông cuõng nhö loøng toân kính : noù chæ baûo ñaûm ñöôïc loøng xu nònh, sôï haõi vaø tinh thaàn noâ dòch. Nhaát laø khi ngöôøi ta ñaït ngai vaøng baèng nhöõng haønh vi xaáu, nhö tröôøng hôïp Richard III.

Ñaùng leõ phaûi buø ñaép hình haøi dò daïng cuûa mình baèng caùch naøo ñoù thì Gloucester laøm bieán daïng luoân caû noäi taâm mình. Cuïc böôùu vaø chaân khaäp khieång khoâng phaûi loãi cuûa oâng, nhö vaäy oâng khoâng caàn phaûi xaáu hoå vì baát haïnh cuûa soá phaän : chính nhöõng ai khinh khi hoaëc cheá dieãu taät nguyeàn cuûa oâng môùi ñaùng xaáu hoå. Beà ngoaøi, ngöôøi ta nhìn oâng dò hình, nhöng beân trong, oâng coù theå töï bieát mình thoâng minh, quaûng ñaïi vaø ñaùng ñöôïc thöông meán ; neáu quaû thaät oâng thöông oâng, thì qua ñöùc haïnh cuûa mình, oâng coù theå thöû theå hieän ra beân ngoaøi caùi beà trong toát ñeïp aáy, con ngöôøi ñích thöïc cuûa oâng.

Ngöôïc laïi, toäi aùc bieán oâng, ngay döôùi maét oâng (khi oâng nhìn chính oâng, vì chính oâng laø nhaân chöùng duy nhaát), thaønh moät quaùi vaät gheâ tôûm hôn baát cöù moät dò hình theå xaùc naøo. Taïi sao ? Bôûi vì oâng chòu traùch nhieäm veà caùc böôùu vaø caùc khaäp khieång ñaïo lyù, khaùc vôùi nhöõng ngöôøi khaùc bò baát haïnh do Taïo Hoùa. Vöông mieän dính maùu vaø phaûn boäi khoâng laøm cho oâng deã thöông hôn, coøn laâu ! : baây giôø oâng töï thaáy mình khoâng xöùng ñaùng ñöôïc tình thöông hôn bao giôø heát vaø ngay caû khoâng coøn öa ñöôïc mình nöõa. Mình coù cho laø « ích kyû » keû ñaõ töï laøm cho mình ñau ñôùn lôùn nhö theá khoâng ?

Nhöõng chöõ « laàm loãi » hay « traùch nhieäm » laø nhöõng chöõ ngöôøi ta thöôøng duøng ñeå noùi ñeán nhöõng tröôøng hôïp khoù xöû, phaûi khoâng ? Khoâng coøn nghi ngôø gì, ñieàu laøm hö haïi ñôøi Gloucester vaø ngaên oâng vui höôûng ngai vaøng vaø quyeàn löïc, tröôùc heát laø hoái haän cuûa löông taâm. Baïn coù bieát hoái haän töø ñaâu ñeán khoâng ? Ñoù laø phaûn aûnh saâu kín cuûa noãi lo sôï tröôùc söï tröøng phaït ñích ñaùng – cuûa coõi ñôøi naøy hay ñôøi sau – bôûi haïnh kieåm xaáu xa cuûa mình. Vaø neáu Gloucester khoâng sôï söï traû thuø caân xöùng cuûa loaøi ngöôøi, vaø neáu oâng cuõng khoâng tin coù Thöôïng Ñeá saün saøng keát toäi veà nhöõng ñoäc aùc cuûa oâng ? Theá maø oâng vaãn bò daøy voø hoái haän ... Khoâng theå tin ñöôïc : coù moät ngöôøi coù theå hoái tieác ñaõ haønh ñoäng sai laàm maëc duø haén bieát chaéc chaén khoâng coù gì cuõng khoâng moät ai coù bieän phaùp tröøng trò haén ñöôïc. Bôûi vì, moät khi yù thöùc ñaõ laøm moät haønh vi xaáu, chuùng ta hieåu laø mình ñaõ bò tröøng phaït, vì chuùng ta ñaõ coá yù töï dìm mình – saâu hay caïn ... Khoâng coù hình phaït naøo hôn laø khaùm phaù thaáy raèng nhöõng haønh ñoäng cuûa chính mình laïi khoâng ñi ñoâi vôùi ñieàu maø mình thöïc taâm muoán trôû neân nhö vaäy ...

Hoái haän töø ñaâu ñeán ? Thaät roõ raøng : töø töï do cuûa chuùng ta. Neáu chuùng ta khoâng töï do, chuùng ta seõ khoâng caûm thaáy coù toäi gì heát (ñöông nhieân cuõng chaúng haõnh dieän gì), vaø chuùng ta seõ traùnh ñöôïc hoái haän. Bôûi theá, khi chuùng ta bieát laø mình ñaõ laøm moät vieäc xaáu hoå, chuùng ta raùng chöùng minh laø chuùng ta khoâng theå laøm khaùc hôn theá ñöôïc, chuùng ta khoâng coù choïn löïa naøo khaùc : « Toâi thi haønh leänh caáp treân», «toâi thaáy ai cuõng laøm nhö vaäy», «toâi maát lyù trí», «toâi khoâng laøm khaùc ñöôïc», «toâi khoâng nhaän thöùc ñieàu toâi ñaõ laøm», v.v.. Cuõng moät caùch nhö theá, ñöùa treû raùng vôùi caùi bình keïo ñeå treân noùc tuû, ñoå rôùt xuoáng ñaát, meáu maùo khoùc : «khoâng phaûi con !» Chính laø vì noù bieát chính noù ; neáu khoâng, noù ñaõ khoâng noùi nhö vaäy hay noù chæ cöôøi. Nhöng neáu noù vöøa veõ moät böùc hình ñeïp, noù seõ cao rao töùc khaéc : « Con ñaõ veõ moät mình, khoâng coù ai giuùp con heát !» Cuõng vaäy, ngöôøi lôùn bao giôø cuõng vieän ñeán töï do ñeå töï gaùn cho mình xöùng ñaùng veà nhöõng thaønh coâng, nhöng laïi thích ñoå taïi «hoaøn caûnh baét buoäc» khi haønh vi cuûa mình khoâng coù gì vinh quang.

Haõy loaïi boû gaáp con deá meøn phieàn toaùi naøy : thöïc maø noùi, luùc naøo chuùng ta cuõng thaáy noù ñaùng gheùt, gioáng nhö con kieán trong duï ngoân, con coân truøng deã gheùt ñeå cho con ve bò ñoùi, bò laïnh chæ vì muoán daïy cho noù moät baøi hoïc... Thoâ loã thaät !

Vaán ñeà laø phaûi xem töï do laø quan troïng, noùi caùch khaùc laø coù traùch nhieäm. Vaø caùi quan troïng cuûa töï do laø noù coù nhöõng haäu quaû khoâng theå choái caûi maø ta khoâng theå xoùa boû tuøy yù, khi haäu quaû xaûy ñeán. Ta töï do khoâng aên caùi baùnh ngoït ñeå tröôùc maët ; nhöng sau khi aên, ta khoâng coøn töï do coù noù tröôùc maët ta nöõa. Laáy moät ví duï khaùc cuûa oâng Aristote : neáu ta coù hoøn ñaù trong tay, ta coù töï do giöõ noù hay vöùt noù, nhöng neáu ta vöùt noù ñi roài, thì ta khoâng theå cho leänh noù trôû laïi ñeå ta vaãn laïi coù noù trong tay. Vaø neáu ta duøng noù ñeå ñaäp vôõ traùn ngöôøi khaùc, thì coøn phieàn toaùi hôn...!

Ñieàu quan troïng cuûa töï do laø moãi haønh ñoäng töï do cuûa ta haïn cheá caùc khaû naêng mai sau cuûa mình khi mình caàn choïn löïa moät trong caùc khaû naêng aáy. Vaø voâ ích chôø keát quaû, duø toát hay xaáu, ñeå ñaûm nhaän traùch nhieäm xaûy ra. Ñieàu naøy coù theå phænh gaït moät ngöôøi quan saùt töø beân ngoaøi (ñoù laø muïc ñích cuûa ñöùa treû khi noù noùi « khoâng phaûi con !»), nhöng ñöøng bao giôø ñeå mình maéc löøa chính mình.

Vaäy «hoái haän» laø noãi baát bình maø mình töï caûm nhaän vôùi mình khi mình duøng töï do ngöôïc vôùi ñieàu maø mình muoán laøm vôùi tö caùch con ngöôøi. Vaø, coù traùch nhieäm laø bieát ñích thöïc mình coù töï do ñeå laøm ñieàu toát hay ñieàu xaáu, gaùnh laáy haäu quaû cuûa caùc haønh ñoäng mình laøm, söûa loãi trong phaïm vi coù theå vaø laøm ñieàu toát nhieàu nhaát coù theå. Khaùc vôùi ñöùa treû maát daïy vaø heøn nhaùt, ngöôøi coù traùch nhieäm luoân luoân saün saøng ñeå traû lôøi cho caùc haønh ñoäng cuûa mình : «Vaâng, chính toâi ñaõ laøm ñieàu ñoù !» Neáu nhìn kyõ nhöõng ngöôøi chung quanh, baïn seõ thaáy coù raát nhieàu tình huoáng truùt bôùt traùch nhieäm cho caù nhaân. Khi moïi vieäc khoâng suoâng seû : loãi taïi hoaøn caûnh, taïi xaõ hoäi mình soáng, taïi cheá ñoä tö baûn, taïi tính tình cuûa toâi (toâi sinh ra laø nhö vaäy!), taïi giaùo duïc khoâng toát (toâi ñöôïc quaù cöng chieàu), taïi quaûng caùo treân truyeàn hình, taïi cöûa tieäm chöng baøy haáp daãn, taïi nhöõng göông quyeán ruõ vaø ñoäc haïi khoâng cöôõng laïi ñöôïc...

Chuùng ta vöøa duøng chöõ then choát cho caùc bieän baïch treân : khoâng cöôõng laïi ñöôïc. Taát caû nhöõng ai muoán ruõ boû traùch nhieäm ñeàu vieän côù vaøo khoâng cöôõng laïi ñöôïc, vaøo nhöõng khoáng cheá khaéc nghieät, duø laø tuyeân truyeàn, ma tuùy, duïc voïng, mua chuoäc, ñe doïa, phong caùch... baát cöù gì. Töø ñoù naûy sinh khoâng cöôõng laïi ñöôïc ! Ngöôøi ta maát töï do vaø trôû thaønh buø nhìn maø khoâng ñoøi hoûi gì ñöôïc nöõa. Nhöõng ngöôøi taùn trôï chuû nghóa quyeàn uy tin maõnh lieät vaøo khoâng cöôõng laïi ñöôïc vaø laø ngöôøi chuû tröông caám ñoaùn taát caû nhöõng gì coù theå laøm mình noâ leä : khi caûnh saùt dieät tröø heát maàm moáng toäi phaïm, seõ khoâng coøn phaïm phaùp, khoâng coøn toäi loãi nöõa ! Khoâng coù töï do, taát nhieân, nhöng khi muoán caùi gì, thì phaûi traû giaù ... vaø cuõng neân yeân chí bieát raèng, neáu ñaâu ñaây coøn moät vaøi laäp taâm phaïm toäi, thì traùch nhieäm cuûa ngöôøi laäp taâm phaïm toäi aáy seõ ñöôïc mieãn tröø vaø seõ ñöôïc ñoå treân ñaàu ngöôøi ñaõ khoâng lo baøi tröø heát caùc laäp taâm naøy !

Ta coù theå noùi raèng « khoâng cöôõng laïi ñöôïc » chæ laø moät hình thöùc meâ tín do nhöõng ngöôøi sôï töï do ñaët ñeå ra khoâng ? Raèng taát caû cô caáu vaø lyù thuyeát ñeå tìm tha thöù cho söï voâ traùch nhieäm cuûa ta ñeàu muoán cho ta laø noâ leä hôn laø trieån nôû ? Raèng ngöôøi chæ chôø ngöôøi khaùc xöû söï ñaøng hoaøng thì mình môùi ñaøng hoaøng thì töông lai höùa heïn cho hoï laø ngu si, baát löông hay caû hai, moät hieän töôïng thöôøng hay xaûy ra ? Raèng ngöôøi ta seõ hoaøi coâng aùp ñaët cho chuùng ta caùc caám ñoaùn vaø caûnh saùt coù haêng say ñeå baét chuùng ta vaøo khuoân khoå, thì chuùng ta vaãn coù theå laøm baäy – nghóa laø choáng laïi chính chuùng ta – neáu chuùng ta muoán ? Söï vieäc laø noù nhö vaäy ñoù !

Moät tieåu thuyeát gia vaø nhaø thô lôùn AÙ-caên-ñình, Jorge Luis Borges, khôûi ñaàu moät trong caùc truyeän cuûa oâng baèng suy tö nhö sau veà moät trong caùc toå tieân cuûa oâng : « Nhö taát caû moïi ngöôøi, oâng ñaõ khoâng may soáng trong moät thôøi ñaïi khoâng toát » Quaû theá, chöa coù ai soáng trong moät thôøi ñaïi maø con ngöôøi coù theå soáng deã daøng vôùi moät cuoäc soáng ñeïp. Luoân luoân coù baïo löïc, cöôùp boùc, heøn nhaùt, ngu xuaån, ñaïo lyù vaø khoâng ñaïo lyù, nhöõng doái traù ñöôïc coi nhö söï thaät vì deã nghe... Cuoäc soáng ñeïp cuûa con ngöôøi khoâng bao giôø ñöôïc ñaët treân maâm, vaø khoâng ai coù ñöôïc nhöõng gì thích hôïp vôùi mình maø khoâng coáng hieán vaøo ñoù can ñaûm vaø coá gaéng : ñoù laø vì sao chöõ ñöùc haïnh coù nguoàn goác töø chöõ vir, laø söùc maïnh trai traùng cuûa ngöôøi chieán só moät mình chieán ñaáu vôùi soá ñoâng.

Neàn taûng cuûa traùch nhieäm khoâng phaûi chæ coù gan daï vaø trung thöïc nhaän laáy loãi laàm cuûa mình maø khoâng ñoå loãi taïi beân phaûi, taïi beân traùi. Ngöôøi coù traùch nhieäm yù thöùc ñöôïc thöïc taïi cuûa töï do. Vaø caû söï toái thöôïng cuûa caùc quyeát ñònh cuûa mình. Traùch nhieäm laø bieát raèng moãi haønh ñoäng cuûa mình xaây döïng mình, xaùc ñònh mình, saùng taïo mình. Khi choïn löïa ñieàu toâi muoán laøm, toâi töï bieán ñoåi toâi daàn daàn. Moãi quyeát ñònh cuûa toâi löu laïi moät daáu aán trong toâi, tröôùc khi löu laïi nôi nhöõng ngöôøi chung quanh toâi. Vaø taát nhieân, sau khi ñaõ duøng töï do cuûa toâi ñeå hình thaønh cho toâi moät khuoân maët, toâi khoâng theå than phieàn ñöôïc nöõa, vaø cuõng khoâng theå sôï haõi khi toâi nhìn thaáy toâi trong göông... Neáu toâi haønh xöû toát, thì daàn daàn toâi khoù maø haønh xöû xaáu (vaø ngöôïc laïi, than oâi !) : vaäy lyù töôûng laø neân coù moät thoùi quen ... soáng cho ñeïp. Khi moät ngöôøi huøng trong phim cao boài vieãn-taây coù theå baén sau löng moät keû gian, anh ta noùi : « Ta khoâng theå laøm nhö vaäy », thì chuùng ta hieåu ngay anh muoán noùi gì. Baén, theo nghóa ñen, raát coù theå, nhöng baén sau löng thì khoâng phaûi laø thoùi quen cuûa anh. Anh khoâng hy sinh « tieáng toát » vì moät chuyeän nhö vaäy ! Anh muoán trung thöïc vôùi nhaân vaät maø anh quyeát taâm ñoùng, nhaân vaät maø anh töï ñaøo luyeän trong töï do töø laâu.

« OÂi löông taâm heøn nhaùt, maøy haønh haï tao quaù laém roài !
AÙnh saùng chaùy xanh : baây giôø laø nöûa ñeâm cheát.
Töøng gioït moà hoâi laïnh teâ cöùng treân da thòt run raåy cuûa ta.
Ta sôï caùi gì ? Sôï ta ö ? Chaúng coù ai khaùc ôû ñaây :
Richard yeâu Richard, cuï theå laø Toâi vaø Toâi.
Coù moät keû saùt nhaân ôû ñaây chaêng ? Khoâng. Coù chöù, toâi !
Vaäy thì phaûi chaïy troán. Sao, troán mình sao ? Vì lyù do gì ?
Sôï ta traû thuø sao ? Ta maø traû thuø ta sao ?
Than oâi, toâi thöông toâi sao ? Taïi sao ?
Ñeå laøm ñieàu toát cho toâi aø?
OÀ khoâng, than oâi, toâi gheùt toâi thì ñuùng hôn !
Vì nhöõng haønh vi ñaùng gheùt maø chính toâi ñaõ laøm.
Ta laø moät teân hung aùc taøn baïo – khoâng, ta noùi doái, ta khoâng phaûi thöù ñoù !
Naøy thaèng heà, haõy noùi ngay thaúng veà mình. Heà, ñöøng töï mò.
Löông taâm ta coù ngaøn caùi löôõi khaùc nhau,
Moãi caùi löôõi keå moät chuyeän khaùc nhau,
Vaø moãi moät chuyeän leân aùn ta laø teân gian aùc :
Theà gian, theà gian toät ñoä ;
Saùt nhaân, saùt nhaân taøn baïo cöïc ñoä ;
Taát caû toäi loãi ñeàu phaïm ñeán cöïc ñoä,
Chuùng chen nhau ôû voøng moùng ngöïa vaø ñeàu la leân : « Thuû phaïm, thuû phaïm ! »
Thaät tuyeät voïng ! Khoâng moät sinh linh naøo thöông yeâu ta ñöôïc,
Vaø neáu ta cheát, khoâng moät taâm hoàn naøo thöông xoùt cho ta ...
Taïi sao ngöôøi ta coù, coøn ta ?
Ta cuõng khoâng tìm thaáy moät chuùt thöông xoùt cho chính ta?
(William Shakespeare, Richard III, hoài V, caûnh III, Solin, 1984, trang 215-216; baûn dòch De J.-M. Deùprats.)

«Ñöøng laøm cho ngöôøi khaùc nhöõng gì maø mình khoâng muoán ngöôøi khaùc laøm cho mình, ñoù laø moät trong nhöõng nguyeân lyù cô baûn cuûa ñaïo ñöùc hoïc. Hay : Nhöõng gì mình laøm cho ngöôøi khaùc, thì cuõng neân laøm cho mình nhö vaäy» (Erich Fromm, Un homme pour lui-meâme, EÙditions sociales franV aises, 1967, trang171).

« Söï thaät, loøng bieát ôn laø taøi saûn rieâng cuûa chuùng ta, cuõng nhö coâng chính, noù khoâng lieân heä gì ñeán lôïi ích cuûa ngöôøi khaùc : moät phaàn lôùn nhöõng gì noù bieåu loä ra laïi trôû veà noù. Khoâng coù chuyeän laøm ôn cho keû khaùc maø khoâng laøm ôn cho mình. Toâi khoâng döïa treân caùi lyù leõ cho raèng nhö theá ngöôøi ta seõ yeân chí veà söï giuùp ñôõ vaø che chôû cuûa ngöôøi maø hoï ñaõ giuùp ñôõ vaø che chôû, ñeå göông toát quay ngöôïc laïi veà mình - cuõng nhö göông xaáu quay veà ngöôøi laøm göông xaáu, cuõng nhö loøng thöông xoùt thöông nhöõng ngöôøi chòu ñöïng baát coâng, hoï chöùng toû coù theå laøm ñöôïc baèng vieäc laøm cuûa hoï -, toâi noùi raèng caùc ñöùc haïnh ñaõ mang giaù trò ngay trong mình : ñoù khoâng phaûi phaàn thöôûng khi hoï thöïc haønh sao ? Töôûng thöôûng cuûa moät haønh ñoäng ñeïp ñaõ laøm, ñoù laø ñaõ laøm chu toaøn noù. (Seùneøque, Lettres aø Lucilius, saùch X, thö 81, 19, Laffont, söu taäp « Bouquins », 1993, p. 839-840; baûn dòch de H. Noblot, P. Veyne xem laïi).

<noäi dung>

Robinson Crusoeù ñi daïo treân baõi bieån, nôi côn baõo laøm ñaém taøu ñaåy anh leân bôø. Con keùt treân vai, anh che naéng baèng caùi duø laøm baèng laù keø, ñoù laø vaät maø anh raát töï haøo. Xeùt caûnh huoáng nguy nan naøy, anh töï cho mình khoâng ñeán noãi xui laém. Baây giôø anh coù choã ñeå traùnh möa gioù vaø thuù röøng, anh bieát choã ñeå tìm thöùc aên, caùi uoáng, anh may aùo baèng nhöõng vaät lieäu tìm ñöôïc trong ñaûo, anh coù söï giuùp ñôõ vaø trôï löïc trung thaønh cuûa ñaøn deâ, v.v.. Toùm laïi, anh ñaõ thu xeáp ñeå coù moät cuoäc soáng gaàn nhö laø ñeïp cuûa moät keû ñaém taøu coâ ñôn. Robinson tieáp tuïc ñi daïo vaø haøi loøng veà mình ñeán noãi töôûng raèng mình khoâng thieáu thöù gì heát. Boãng nhieân, anh nhaûy döïng leân. Kìa, treân laøn caùt traéng, anh khaùm phaù ra daáu veát laøm ñaûo loän neáp soáng an bình cuûa anh : daáu chaân ngöôøi.

Daáu chaân cuûa ai ? Baïn hay thuø ? Moät keû thuø mình coù theå bieán thaønh baïn ? Moät ngöôøi ñaøn oâng hay ñaøn baø? Laøm sao anh seõ soáng chung vôùi oâng hay baø aáy? Laøm sao anh ñoái xöû vôùi ngöôøi ñoù? Robinson coù thoùi quen ñaët caâu hoûi töø khi anh ñeán ñaûo, vaø giaûi quyeát vaán ñeà caøng ngaøy caøng kheùo leùo : aên gì ? ôûû ñaâu ? laøm sao che naéng ? Nhöng tình caûnh khoâng coøn nhö vaäy nöõa, bôûi vì anh khoâng coøn chaïm traùn vôùi nhöõng hieän töôïng thieân nhieân, maø vôùi moät ngöôøi khaùc : moät Robinson khaùc, nhieàu oâng, nhieàu baø Robisons khaùc.

Ñoái dieän vôùi caùc yeáu toá thieân nhieân hay suùc vaät, anh chæ lo cho maïng soáng cuûa mình : keû maïnh seõ thaéng, khoâng raéc roái gì. Nhöng, vôùi nhöõng con ngöôøi, moïi chuyeän khoâng coøn ñôn giaûn. OÂng phaûi soáng soùt, chaéc chaén vaäy, nhöng khoâng phaûi baèng baát cöù phöông tieän naøo. Neáu Robinson trôû thaønh con thuù döõ nhö caùc con thuù trong röøng, haäu quaû cuûa coâ ñôn vaø baát haïnh, thì moái lo duy nhaát cuûa anh laø quyeát ñònh xem keû laï maët coù daáu chaân laø moät keû thuø caàn loaïi boû hay moät con moài ñeå nuoát soáng. Nhöng anh muoán vaãn laø ngöôøi... Vaäy thì anh khoâng coù vaán ñeà vôùi keû thuø hay con moài nöõa, maø laø vôùi moät ñoái thuû hay vôùi baïn ñöôøng : trong moïi tröôøng hôïp, laø ñoàng loaïi.

Bao laâu anh coøn ôû moät mình, Robinson chaïm traùn vôùi nhöõng vaán ñeà kyõ thuaät, cô khí, veä sinh vaø ngay caû khoa hoïc... Ñoái vôùi anh laø lo cöùu maïng mình trong moät moâi tröôøng thuø nghòch vaø xa laï. Nhöng khi khaùm phaù daáu chaân treân baõi caùt, anh ñeà caäp ñeán caùc vaán ñeà ñaïo lyù. Ñaây khoâng coøn laø vaán ñeà soáng coøn, nhö daõ thuù hay baép su ôû giöõa thieân nhieân ; töø nay anh phaûi soáng trong nhaân loaïi, noùi caùch khaùc laø soáng thuaän hay nghòch vôùi ngöôøi khaùc, vaø giöõa ngöôøi vôùi ngöôøi. Ñôøi soáng trôû thaønh « ngöôøi » khi tieáp xuùc vôùi ngöôøi, ngay khi mình noùi vôùi nhau, ñoàng yù vôùi nhau hay doái traù nhau, kính troïng hay phaûn boäi nhau, yeâu thöông nhau, döïng neân keá hoaïch hay gôïi laïi quaù khöù, khi thaùch ñoá nhau, khi toå chöùc ñôøi soáng taäp theå, khi chôi vôùi nhau, khi trao ñoåi caùc kyù hieäu cho nhau...

Ñaïo lyù khoâng caàn phaûi bieát aên uoáng theá naøo cho ngon hôn, maëc theá naøo cho aám hôn, qua soâng theá naøo cho khoûi cheát chìm, bao nhieâu laø vaán ñeà raát quan troïng ñeå soáng coøn trong nhöõng tình theá ñaëc bieät; nhöõng gì ñaïo lyù chuù taâm ñeán, ñaëc tröng cuûa ñaïo lyùù, laø laøm sao soáng ñôøi soáng con ngöôøi, ñôøi soáng dieãn ra giöõa ngöôøi vôùi ngöôøi. Neáu mình khoâng bieát laøm sao xoay xôû ñeå choáâng ñôõ vôùi tai bieán thieân nhieân, mình seõ maát maïng, nhö theá thaät laø tai haïi, khoâng nghi ngôø gì nöõa ; nhöng neáu mình khoâng coù moät yù nieäm naøo veà ñaïo lyù, thì mình ñaùnh maát hay laõng phí khía caïnh nhaân baûn cuûa ñôøi soáng vaø vì vaäy, thaúng thaén maø noùi, chaúng coøn vui höôûng gì cuoäc ñôøi.

Daáu chaân cuûa Thöù Saùu treân caùt baùo cho Robinson bieát söï gaàn guõi lieân heä ñeán ñoàng loaïi. Nhöng Thöù Saùu laø ñoàng loaïi trong giôùi haïn naøo vôùi Robinson ? Moät beân laø moät ngöôøi AÂu-chaâu cuûa theá kyû XVII, coù moät hieåu bieát veà khoa hoïc khaù tieán boä so vôùi thôøi ñoù, ñöôïc nuoâi döôõng vaø lôùn leân trong truyeàn thoáng Thieân Chuùa giaùo, quen thuoäc vôùi caùc huyeàn thoaïi theo loái Homeøre vaø thuaät aán loaùt ; beân kia laø keû aên thòt ngöôøi man rôï cuûa bieån phía Nam, khoâng moät vaên hoùa naøo ngoaøi tieáng noùi coå truyeàn cuûa boä laïc, theo toân giaùo ña thaàn vaø khoâng bieát ñeán caùc thaønh phoá lôùn ñöông thôøi nhö Luaân Ñoân hay Am-teïc-ñam. Hoï khaùc nhau : maøu da, khaåu vò, giaûi trí ... Chaéc chaén, hoï khoâng coù cuøng hoaøi baõo. Duø bao nhieâu khaùc nhau nhö vaäy, giöõa hoï cuõng coù nhöõng neùt chung, nhöõng ñieàu gioáng nhau caàn thieát maø Robinson khoâng theå chia seû ñöôïc vôùi con thuù naøo, ngoïn caây hay bôø suoái naøo. Ñeå baét ñaàu, caû hai ñeàu noùi, duø ngoân ngöõ khaùc nhau. Ñoái vôùi hoï, theá giôùi ñöôïc taïo bôûi nhöõng kyù hieäu lieân keát vôùi nhau, khoâng coù vaät gì duø taàm thöôøng chaêng nöõa maø khoâng coù teân. Maët khaùc, ngöôøi naøy ngöôøi kia coù theå löôïng ñònh caùch xöû söï, hoï bieát moät vaøi vieäc laø « toát » vaø nhöõng ñieàu khaùc, traùi laïi, laø xaáu. Thoaït ñaàu, nhöõng gì caû hai cho laø « toát » hay « xaáu » thì khoâng gioáng nhau, bôûi vì löôïng ñònh cuï theå cuûa hoï ñeán töø caùc neàn vaên hoùa caùch bieät nhau : ví duï aên thòt ngöôøi laø moät taäp quaùn hôïp leõ vaø chaáp nhaän ñöôïc cuûa Thöù Saùu, trong khi ñoái vôùi Robinson – cuõng nhö ñoái vôùi chuùng ta – laø moät chuyeän khuûng khieáp gheâ gôùm. Tuy nhieân, caû hai ñeàu nghó coù nhöõng tieâu chuaån ñeå ñònh nghóa caùi ñaùng chaáp nhaän vaø caùi ñaùng gheâ tôûm. Duø cho hoï xuaát thaân töø nhöõng vò theá xa caùch nhau, hoï coù theå baøn thaûo vaø hieåu ñöôïc laø hoï baøn caùi gì. Nhö theá laø ñaõ hôn nhieàu nhöõng gì mình chôø ñôïi ôû con caù maäp hay hoøn ñaù rôi, ñuùng khoâng ?

Taát caû ñieàu ñoù raát ñeïp, song loaøi ngöôøi hoaøi coâng ñeå gioáng nhau, ngöôøi ta vaãn khoâng bieát ñoái xöû vôùi nhau nhö theá naøo. Neáu daáu chaân maø Robinson thaáy treân caùt laø cuûa moät ngöôøi trong boä laïc aên thòt ngöôøi, muoán ninh döø anh ñeå aên, thì chaéc chaén anh seõ khoâng ñoái xöû vôùi ngöôøi laï naøy nhö vôùi anh thuûy thuû treû cuûa chieác taøu ñeán cöùu anh sau naøy. Ñuùng theá, khi loaøi ngöôøi gioáng mình, thì vôùi toâi, hoï coù veû nguy hieåm hôn baát cöù moät aùc thuù naøo, moät cuoäc ñoäng ñaát naøo. Khoâng coù moät keû thuø naøo teä hôn laø moät keû thuø thoâng minh, coù theå nghó ra nhöõng keá hoaïch tæ mæ, döông baãy hoaëc lôïi duïng mình baèng nhieàu caùch. Toát hôn coù leõ laø neân ñi böôùc tröôùc vaø laø ngöôøi ñaàu tieân ñeán baét chuyeän vôùi haén, vöøa taán coâng hay phuïc kích haén, xem haén nhö ñaõ laø keû thuø thaät söï... Tuy nhieân, thaùi ñoä aáy cuõng khoâng khoân ngoan gì nhö mình nghó luùc ñaàu : ñoái xöû nhö keû thuø vôùi ñoàng loaïi laø toâi laøm taêng theâm khaû naêng bieán hoï thaønh keû thuø cuûa toâi ; vaø, theâm vaøo ñoù, toâi laïi maát cô hoäi keát baïn vôùi hoï hay coù hoï, neáu nhö ban ñaàu hoï ñaõ saün saøng cho toâi tình baïn.

Ñaây laø moät ñoái xöû khaùc coù theå coù ñoái vôùi nhöõng ñoàng loaïi nguy hieåm cuûa ta. Marc Aureøle laø moät oâng vua la-maõ, laïi laø moät trieát gia, hieän töôïng khaù hieám hoi, bôûi vì nhöõng nhaø cai trò noùi chung ít chuù yù ñeán ñieàu gì khoâng tuyeät ñoái thöïc teá. OÂng vua naøy ghi laïi nhöõng cuoäc ñaøm thoaïi cuûa oâng vôùi oâng, trong ñoù oâng töï khuyeán caùo vaø quôû maéng mình döõ doäi. OÂng naêng vieát maáy meïo ñoù : « Saùng nay mi nguû daäy, mi haõy töï baûo trong ngaøy naøy mi seõ gaëp ít nhaát moät ngöôøi noùi doái, moät teân troäm, moät ngöôøi ngoaïi tình, moät keû saùt nhaân. Ñöøng queân laø phaûi ñoái xöû vôùi hoï nhö nhöõng con ngöôøi, bôûi vì hoï cuõng laø ngöôøi nhö mi, vaø nhö vaäy hoï cuõng caàn thieát cho mi, nhö haøm döôùi caàn cho haøm treân» Ñoái vôùi Marc Aureøle, ñieàu quan troïng nhaát nôi con ngöôøi khoâng phaûi laø bieát xem haïnh kieåm hoï coù toát khoâng, nhöng laø – vôùi tö caùch cuøng laø con ngöôøi – hoï töông hôïp vôùi oâng, ñieàu maø oâng khoâng bao giôø ñöôïc queân khi noùi chuyeän vôùi hoï. Duø hoï xaáu ñeán ñaâu, tình nhaân loaïi cuûa hoï noái lieàn vaø cuûng coá tình nhaân loaïi cuûa toâi. Khoâng coù hoï, toâi coù theå soáng, nhöng khoâng coù tình nhaân loaïi. Ngay neáu nhö toâi coù raêng giaû vaø coù hai ba caùi raêng saâu, thì ñeán böõa aên, luùc naøo cuõng deã chòu hôn neáu coù haøm döôùi ñôõ haøm treân.

Phaûi noùi raèng söï töông ñoàng cuûa trí thoâng minh, khaû naêng tính toaùn vaø laøm döï truø, ñam meâ vaø sôï haõi, thænh thoaûng laøm con ngöôøi nguy hieåm nhöng cuõng laøm cho noù höõu ích tuyeät vôøi. Khi coù moät ngöôøi thích hôïp vôùi ta, thì khoâng coù caùi gì hôïp vôùi ta hôn nöõa. Naøy, baïn töôûng toát hôn laø ñöôïc yeâu thöông chaêng? Ngöôøi maø thích tieàn baïc, quyeàn löïc, sang troïng..., coù khao khaùt chaêng nhöõng cuûa baùu ñoù ñeå hoï coù theå mua moät nöõa caùi gì maø ngöôøi khaùc nhaän ñöôïc nhöng khoâng vì ñöôïc thöông yeâu khoâng? Vaø ai coù theå yeâu thöông mình thaät, ngoaïi tröø ñoàng loaïi, thöông mình thaät vì mình cuõng laø ngöôøi ..., duø cho coù theá naøo? Khoâng coù moät suùc vaät naøo, duø noù quyeán luyeán ñeán ñaâu, coù theå cho ta nhö moät con ngöôøi, duø cho hoï coù aùc caûm. Haún nhieân, ta phaûi ñeà phoøng nhöõng baát traéc vôùi con ngöôøi. Nhöng nhöõng « ñeà phoøng » naøy khoâng lieân heä gì ñeán vôùi nghi kî hoaëc tinh ranh, ñuùng hôn laø mình ñeà phoøng nhö khi mình caàm nhöõng vaät deã beå, nhöõng vaät deã beå nhaát maø mình coù theå nghó ñeán ... bôûi vì ñoù khoâng phaûi laø nhöõng vaät bình thöôøng. Döôùi con maét laøm ngöôøi, caùc quan heä toân kính vaø baèng höõu giöõa con ngöôøi vôùi nhau laø ñieàu quyù nhaát ñôøi, chuùng ta nhaát thieát phaûi baûo toàn, phaûi trau chuoát. Ngay caû khi phaûi cöùu maïng mình, toát hôn laø cuõng khoâng neân queân ñieàu öu tieân naøy.

Marc Aureøle, laø oâng vua vaø laø trieát gia, laø ngöôïc laïi vôùi ngöôøi ngu xuaån, bieát roõ ñieàu baïn ñaõ bieát : coù nhöõng keû aên caép, noùi doái vaø gieát ngöôøi. Ñöông nhieân oâng ta khoâng tin töôûng raèng cö xöû toát vôùi ñoàng loaïi laø buoäc mình phaûi khuyeán khích nhöõng caùch cö xöû nhö vaäy. Nhöng oâng yù thöùc roõ raøng hai ñieàu thieát yeáu.

Thöù nhaát : ai aên caép, doái traù, phaûn phuùc, hieáp daâm, gieát ngöôøi hay lam duïng ngöôøi anh em caùch naøy hay caùch khaùc, khoâng vì theá maø hoï khoâng phaûi laø ngöôøi. Vaø ngoân ngöõ laø phænh phôø, bôûi vì, khi daùn caùi nhaõn hieäu xaáu xa («ñoù laø ñöùa aên caép», «keû noùi doái», «keû saùt nhaân»), ta coù theå ruûi ro queân raèng chuùng ta ñang ôû tröôùc maët nhöõng keû vaãn coøn laøm ngöôøi, duø cho hoï xöû söï moät caùch khoâng ñöôïc khuyeán khích cho laém. Vaø keû «khaû dæ» töï laøm cho mình ñaùng gheùt vaãn coù theå trôû laïi – vôùi tö caùch ngöôøi – moät ngöôøi maø chuùng ta cho laø khaû aùi vaø caàn thieát ...

Thöù hai : moät trong nhöõng neùt chính yeáu cuûa moïi ngöôøi, ñoù laø khaû naêng baét chöôùc. Phaàn ñoâng nhöõng caùch öùng xöû vaø sôû thích cuûa chuùng ta ñeàu raäp khuoân theo ngöôøi khaùc. Vì vaäy chuùng ta môùi coù theå daïy doã ñöôïc vaø khoâng ngöøng nghieân cöùu, hoïc hoûi göông coå nhaân, döôùi moïi maët. Taát caû nhöõng caùi chuùng ta goïi laø «vaên minh», «vaên hoùa», v.v.. bao goàm moät ít phaùt minh vaø raát nhieàu baét chöôùc. Neáu chuùng ta khoâng sao cheùp laïi, thì moãi chuùng ta ñeàu thöôøng xuyeân khôûi söï laïi töø soá khoâng. Vì vaäy göông maãu maø ta cho ñoàng loaïi trong xaõ hoäi raát quan troïng : ña soá tröôøng hôïp, hoï ñoái xöû vôùi mình nhö mình ñoái xöû vôùi hoï. Neáu chuùng ta gieo caû taán haän thuø, duø trong kín ñaùo, thì chuùng ta coù nhieàu cô hoäi nhaän laïi thuø haän. Haún nhieân, duø mình cho göông toát, nhöng ngöôøi khaùc, döôùi maét hoï, vaãn coù caû moät môù göông xaáu ñeå baét chöôùc. Trong nhöõng tröôøng hôïp nhö vaäy, vieäc gì phaûi baên khoaên vaø töø boû nhöõng lôïi ích töùc thì maø boïn voâ laïi thuï höôûng ? Marc Aureøle seõ traû lôøi cho baïn : «Cho laø khoân sao maø cöù laøm taêng leân maõi con soá nhöõng keû ñoäc aùc voán ñaõ lôùn, nhöõng keû maø con chaúng thaáy thöïc lôïi bao nhieâu ñeå chôø ñôïi haén, cho laø khoân sao maø laøm ngaõ loøng moät soá ít ngöôøi toát, nhöõng ngöôøi thaät söï laøm cho cuoäc ñôøi mình ñeïp ? Hôïp lyù laø con gieo caùi gì maø con muoán gaët laïi hôn laø laøm ngöôïc laïi, duø bieát coû daïi coù theå laøm hö muøa maøng. Con coù thích cö xöû theo caùch cuûa nhöõng teân ñieân ñaày daãy treân ñôøi hay laø baûo veä laáy söï khoân ngoan vaø chöùng minh nhöõng ñieåm lôïi cuûa noù ? »

Nhöng ta haõy nghieân cöùu saùt hôn caùch cö xöû cuûa nhöõng ngöôøi maø ta cho laø « xaáu », coù nghóa laø nhöõng ngöôøi ñaõ ñoái ñaõi vôùi ngöôøi khaùc nhö keû thuø thay vì tìm tình baèng höõu nôi hoï. Chaéc baïn coøn nhôù phim Frankenstein, cuoán phim do quaùi kieät Boris Karloff dieãn xuaát. Truyeän phim phoûng taùc theo tieåu thuyeát cuûa Mary W. Shelley, keå chuyeän moät nhaân vaät ñöôïc döïng leân töø nhöõng boä phaän vaø maõnh cuûa caùc xaùc cheát, thuù nhaän vôùi ngöôøi saùng cheá bieát aân haän raèng : «Sôû dó toâi ñoäc aùc vì chöng toâi quaù khoán khoå ». Ña soá nhöõng ngöôøi töï cho mình laø « aùc » ôû coõi traàn theá naøy noùi cho ñuùng thì hoï khaù chaân thaønh. Hoï thuø haän vaø taøn nhaãn vôùi ñoàng loaïi vì hoï sôï, sôï coâ ñôn hay sôï thieáu caùi caàn thieát maø ngöôøi khaùc coù : ñoù laø nguoàn goác cuûa baát haïnh. Hoaëc ñau nieàm ñau khoå lôùn nhaát laø khoâng nhaän ñöôïc, cuûa ña soá ngöôøi khaùc, tình thöông yeâu, loøng kính troïng, nhö tröôøng hôïp nhaân vaät baát haïnh cuûa baùc só Frankenstein, ngöôøi maø chæ coù moät ngöôøi muø vaø moät beù gaùi nhoû toû tình thaân aùi.

Khoâng ai ñoäc aùc vì hoï haïnh phuùc hay haønh haï ngöôøi khaùc ñeå bieåu loä nieàm vui cuûa mình. Teä laém laø coù nhieàu ngöôøi, vì ñeå baèng loøng, khoâng caàn bieát ñeán muoân vaøn ñau khoå cuûa nhöõng ngöôøi chung quanh vaø laém khi chính hoï laïi ñoàng loõa gaây neân. Nhöng khoâng bieát ñeán, duø cho hoï baèng loøng nhö vaäy, cuõng laø moät hình thöùc baát haïnh...

Ngöôøi ta caøng haïnh phuùc vaø haøi loøng thì ngöôøi ta caøng khoâng muoán aùc ; nhö theá coù phaûi laø khoân ngoan khi laøm lôïi toái ña cho haïnh phuùc thay vì laøm cho hoï khoå vaø nghieâng veà toäi aùc khoâng? Ngöôøi naøo goùp phaàn vaøo ñau khoå cuûa ngöôøi khaùc hay khoâng laøm gì ñeå ngaên caûn... laø ngöôøi ñoù ñi tìm ñau khoå. Sau ñoù anh ta ñöøng coù than phieàn veà taát caû nhöõng keû gian aùc ñang ngao du töï do ! Veà ngaén haïn, cö xöû vôùi ñoàng loaïi nhö keû thuø (hay nhö naïn nhaân) coù theå coù lôïi. Theá giôùi ñaày daãy nhöõng keû löu manh hay voâ laïi bæ oåi töôûng mình khoân ranh khi lôïi duïng loøng toát hay ñau khoå cuûa ngöôøi khaùc. Lôïi ích lôùn nhaát maø mình coù theå ruùt ra ñöôïc töø ñoàng loaïi khoâng phaûi laø vieäc chieám giöõ moät soá lôùn ñoà vaät (hay khoáng cheá moät soá lôùn ngöôøi maø mình xem hoï laø ñoà vaät), maø laø söï tieáp tay vaø thöông meán cuûa moät soá ñoâng ngöôøi töï do. Noùi caùch khaùc laø noái voøng tay lôùn vaø taêng cöôøng tình nhaân loaïi cuûa ta.

«Vaø nhö theá ñeå phuïc vuï caùi gì ? », teân voâ laïi seõ hoûi theá, töôûng laø ñaõ ñaït ñeán toät ñænh cuûa kheùo leùo. Baïn coù theå traû lôøi cho hoï : « Caùi ñoù khoâng duøng ñeå phuïc vuï cho ñieàu maø anh töôûng. Chuùng toâi chæ noùi veà nhöõng ngöôøi töï do thoâi » Vaán ñeà cuûa moät keû caép, laø noù khoâng bieát raèng töï do khoâng phuïc vuï ai vaø cuõng khoâng thích ñöôïc ai phuïc vuï, ngöôïc laïi, töï do muoán moïi ngöôøi ñöôïc töï do. Toäi nghieäp cho haén, haén cöù töôûng mình giaøu coù vaät chaát laém, haén coù moät tinh thaàn noâ leä.

Vaø keû caép baét ñaàu thôû daøi, run raåy, boãng nhieân thu mình laïi thaønh moät ñöùa treû phaù phaùch nghòch ngôïm : « Nhöng neáu toâi khoâng lôïi duïng ngöôøi khaùc thì hoï cuõng seõ lôïi duïng toâi ! » Ñoù laø vaán ñeà cuûa con chuoät nhaét noâ leä trong loàng vaø con sö töû töï do ngoaøi röøng. Khaùc bieät ñaàu tieân giöõa caù theå sinh laøm chuoät vaø caù theå sinh laøm sö töû : con chuoät seõ töï hoûi : « Caùi gì seõ xaûy ñeán vôùi ta? » Vaø con sö töû : « Caùi gì ta seõ laøm?» Khaùc bieät thöù nhì : con chuoät muoán buoäc con khaùc thöông mình ñeå noù môùi töï thöông yeâu noù ñöôïc, coøn con sö töû töï thöông noù ñöôïc, ñieàu naøy giuùp noù yeâu thöông nhöõng con khaùc. Khaùc bieät thöù ba : con chuoät saün saøng laøm moïi caùch ñeå ngaên caùc con khaùc quay laïi choáng noù, coøn con sö töû cho raèng noù cuõng höôûng lôïi vaøo ñieàu toát noù laøm cho ngöôøi khaùc. Muoán laøm chuoät hay laøm sö töû : ñoù laø vaán ñeà ! Vôùi sö töû, söï vieäc roõ raøng – « roõ raøng moät caùch môø aùm », nhö nhaø thô Antonio Machado noùi – ngöôøi thieät haïi ñaàu tieân, khi toâi tìm caùch laøm haïi ngöôøi khaùc, chính laø toâi... trong nhöõng gì toâi coù quyù nhaát, ít noâ dòch nhaát.

Ñaõ ñeán luùc ñaët caâu hoûi maø chuùng ta cöù hoaõn caâu traû lôøi töø laâu : ñoái xöû vôùi ngöôøi nhö ngöôøi, coù nghóa laø vôùi tình nhaân loaïi laø gì ? Traû lôøi : ñieàu ñoù laø thöû ñaët mình vaøo ñòa vò ngöôøi. Nhaän bieát ngöôøi ñoàng loaïi, tröôùc nhaát, laø coù khaû naêng hieåu noäi taâm ngöôøi ñoù, nhanh choùng chaáp nhaän quan ñieåm cuûa hoï. Ta chæ coù theå laøm nhö theá vôùi con dôi hay vôùi boâng hoa caåm chöôùng, nhöng ngöôïc laïi, ta cuõng coù theå laøm nhö theá vôùi nhöõng ngöôøi bieát xöû duïng caùc bieåu töôïng. Cuoái cuøng, moãi laàn chuùng ta noùi vôùi ai ñoù, chuùng ta vaïch moät caùi khung trong ñoù ngöôøi laø « ta » bieát noù seõ trôû thaønh « anh » vaø ngöôïc laïi. Neáu chuùng ta khoâng coâng nhaän veà caên baûn coù moät bình ñaúng naøo ñoù giöõa chuùng ta (khaû dó ôû ñòa vò ngöôøi nhö ngöôøi ôû ñòa vò mình), chuùng ta seõ khoâng trao ñoåi ñöôïc vôùi nhau laáy moät lôøi. Trao ñoåi laø chaáp nhaän trong moät chöøng möïc naøo ñoù, mình thuoäc veà ngöôøi ñoái dieän tröôùc maët, vaø ngöôïc laïi ... Duø toâi treû vaø ngöôøi kia giaø, duø toâi laø ñaøn oâng ngöôøi kia laø ñaøn baø, duø toâi da traéng ngöôøi kia da maøu, duø toâi ngu doát ngöôøi kia thoâng minh, ngay caû duø toâi khoûe ngöôøi kia beänh, toâi giaøu ngöôøi kia ngheøo. «Toâi laø ngöôøi, vaø khoâng coù gì mang tính ngöôøi laïi xa laï vôùi toâi » – moät thi só La-maõ ngaøy xöa ñaõ noùi nhö theá.  Noùi caùch khaùc, yù thöùc tính ngöôøi cuûa toâi laø toâi nhaän thaáy, maëc duø taát caû moïi söï khaùc bieät coù thaät giöõa moïi caù nhaân, trong moät phaïm vi naøo ñoù, toâi ôû trong moãi ñoàng loaïi cuûa toâi. Tröôùc heát vôùi tö caùch laø ngoân töø ...

Vaø dó nhieân, khoâng nhöõng chæ ñeå noùi chuyeän vôùi hoï. Ñaët mình vaøo ñòa vò ngöôøi khaùc laø khôûi ñaàu taát caû moïi trao ñoåi kyù hieäu vôùi ngöôøi khaùc, nhöng cuõng laø moät caùch ñeå coâng nhaän quyeàn cuûa hoï. Vaø neáu nhöõng ngöôøi aáy khoâng toû ra thì mình phaûi hieåu lyù do cuûa noù. Ñoù laø quyeàn cuûa moïi con ngöôøi, duø laø con ngöôøi teä nhaát cuûa taát caû moïi ngöôøi, ñoái dieän tröôùc caùc ngöôøi khaùc : haén coù quyeàn ñeå ngöôøi khaùc ôû ñòa vò cuûa haén, ñeå hieåu vieäc haén laøm vaø nhöõng gì haén caûm nhaän, duø ñeå keát aùn haén nhaân danh phaùp luaät maø taát caû caùc xaõ hoäi phaûi chaáp nhaän. Toùm laïi, töï ñaët mình vaøo ñòa vò ngöôøi khaùc, laø xem hoï quan troïng, coi hoï cuõng hieän höõu nhö mình. Baïn coøn nhôù tyû phuù Kane ? Hay baù töôùc Gloucester ? Hoï töï cho hoï quaù söùc quan troïng, hoï quaù nghe theo öôùc muoán, tham voïng cuûa hoï ñeán noãi hoï phaûn öùng nhö ngöôøi khaùc khoâng hieän höõu, nhö buø nhìn, nhö con ma, lôïi duïng khi caàn hôïp taùc, trieät haï hay gieát boû khi khoâng coøn coù ích. Hoï khoâng laøm moät chuùt coá gaéng ñeå ñaët mình vaøo ñòa vò ngöôøi khaùc, ñeå töông ñoái hoùa lôïi loäc rieâng cuûa mình haàu nghó ñeán quyeàn lôïi cuûa ngöôøi khaùc. Baïn ñaõ thaáy maáy oâng naøy thaønh coâng nhö theá naøo !

Chuùng ta khoâng baûo laø xaáu khi coù nhöõng lôïi ích rieâng cho mình, cuõng khoâng phaûi luoân luoân töø boû lôïi ích cuûa mình ñeå daønh öu tieân cho ngöôøi anh em. Nhöng lôïi ích cuûa ta cuõng ñöông nhieân ñöôïc toân troïng nhö lôïi ích cuûa ngöôøi, phaàn coøn laïi chæ laø myõ töø. Nhöng phaûi xeùt kyõ chöõ « lôïi ích » : noù coù nguoàn goác töø chöõ la-tinh inter esse, nghóa laø caùi gì ôû giöõa soá nhieàu, caùi gì ñeå cho nhieàu ngöôøi quan heä vôùi nhau. Khi noùi «töông ñoái hoùa» lôïi ích rieâng, chuùng ta muoán noùi caùi lôïi ích ñoù thaät söï khoâng thuoäc veà chuùng ta hoaøn toaøn, nhö laø chuùng ta soáng moät mình trong coõi ma, lôïi ích ñeå chuùng ta tieáp xuùc vôùi nhöõng thöïc teá khaùc cuõng « coù thaät » nhö chuùng ta. Taát caû lôïi ích chuùng ta coù theå coù ñeàu töông ñoái (tuøy thuoäc nhöõng lôïi ích khaùc, caùc hoaøn caûnh, caùc luaät leä, caùc taäp quaùn xaõ hoäi chuùng ta soáng), ngoaïi tröø moät lôïi ích duy nhaát, lôïi ích tuyeät ñoái : lôïi ích laø moät ngöôøi giöõa caùc ngöôøi khaùc, cho vaø nhaän nhöõng caûm tình nhaân loaïi, maø khoâng coù noù, mình khoâng theå coù moät « ñôøi soáng ñeïp ». Duø cho chuùng ta thích moät vaät gì, chuùng ta haõy nghó kyõ, toát cho chuùng ta hôn caû laø ñaët mình vaøo ñòa vò cuûa nhöõng ngöôøi maø lôïi ích cuûa chuùng ta coù lieân heä ñeán hoï. Khi ñeå mình vaøo ñòa vò ngöôøi, chuùng ta môùi laéng nghe caùc lyù do cuûa hoï, chia seû ñeán moät möùc naøo ñoù caùc ñam meâ, caûm nhaän, ñau ñôùn, öôùc muoáân vaø nieàm vui cuûa hoï. Vaán ñeà laø toû thieän caûm vôùi ngöôøi khaùc hay laø coù loøng traéc aån, laø ñoàng taâm vôùi hoï, nhaát laø ñöøng ñeå hoï moät mình vôùi nhöõng suy nghó hay caûm nhaän cuûa hoï. Laø thöøa nhaän raèng chuùng ta sinh ra cuøng moät theå chaát, moät hoån hôïp caùc tö töôûng, caùc ñam meâ vaø da thòt. Hoaëc nhö Shakespeare ñaõ noùi moät caùch vaên hoa vaø saâu saéc hôn : taát caû con ngöôøi ñeàu caáu taïo baèng nhöõng chaát lieäu maø ngöôøi ta deät baèng mô öôùc. Chuùng ta haõy chöùng toû mình yù thöùc ñöôïc söï lieân heä aáy.

Coi ngöôøi khaùc laø quan troïng, noùi khaùc ñi laø bieát töï ñaët mình vaøo ñòa vò ngöôøi ñeå nhaän bieát hoï cuõng toàn taïi nhö mình, ñieàu ñoù khoâng coù yù muoán noùi laø luùc naøo mình cuõng cho hoï coù lyù moãi khi hoï ñoøi hoûi hay laøm vieäc gì. Cuõng khoâng phaûi ñoái xöû vôùi hoï döôøng nhö hoï vaø chuùng ta ñoàng nhaát y heät. Nhaø soaïn kòch vaø haøi höôùc Bernard Shaw ñaõ noùi : «Khoâng phaûi bao giôø cuõng laøm cho ngöôøi khaùc ñieàu mình thích hoï laøm cho mình : coù theå hoï coù sôû thích khaùc» Khoâng nghi ngôø gì heát, laø ngöôøi laø gioáng nhau roài, lyù töôûng laø coù moät ngaøy naøo ñoù chuùng ta bình ñaúng (trong nhöõng traïng huoáng ñeán sau luùc mình sinh ra vaø tröôùc phaùp luaät), nhöng ñöông nhieân chuùng ta khoâng gioáng y heät nhau vaø cuõng khoâng coù lyù do naøo ñeå nhö vaäy.

Ñaët mình vaøo ñòa vò ngöôøi khaùc, laø laøm moät coá gaéng khaùch quan ñeå nhìn söï vieäc nhö ngöôøi ta nhìn, khoâng ruoàng boû ngöôøi khaùc vaø laáy choã cuûa hoï... Vaäy, hoï vaãn laø hoï, mình vaãn laø mình. Quyeàn ñaàu tieân cuûa con ngöôøi laø quyeàn khoâng phaûi laø baûn sao cheùp cuûa ñoàng loaïi, laø quyeàn ñöôïc ra khoûi caùi thoâng thöôøng moät chuùt. Vaø ngöôøi ta khoâng coù quyeàn buoäc ngöôøi khaùc phaûi ñi vaøo caùi « thoâng thöôøng » naøy ñeå laøm cho hoï toát, tröø ra thaùi ñoä cuûa hoï coù taùc haïi moät caùch coù phöông phaùp cho tha nhaân...

Chuùng ta vöøa vieát chöõ « quyeàn », vì ngheä thuaät ñaët mình ôû ñòa vò ngöôøi khaùc lieân heä moät phaàn lôùn caùi goïi laø coâng chính. Nhöng khoâng phaûi coâng chính nhö caùc cô quan coâng quyeàn hieåu, maø coøn laø ñöùc haïnh cuûa coâng chính, cuï theå laø söï kheùo leùo vaø coá gaéng phaûi coù - neáu chuùng ta muoán soáng toát – haàu hieåu nhöõng gì ñoàng loaïi mong chôø ôû chuùng ta. Luaät phaùp vaø caùc oâng toøa thöû ñeå aùp ñaët toái thieåu caùc ñieàu boù buoäc cuûa nhöõng ngöôøi cuøng soáng trong xaõ hoäi, chæ ôû moät taàm möùc toái thieåu. Thöôøng thöôøng, caùch xöû söï cuûa chuùng ta töïu trung vaãn laø baát coâng, duø hôïp phaùp, duø toân troïng luaät leä, khoâng ñaùng bò phaït hay khoâng ñaùng ñi tuø. Taát caû luaät phaùp vieát thaønh vaên chæ laø baûn toùm taét nhöõng gì maø ñoàng loaïi chôø moät caùch cuï theå nôi chuùng ta, chöù khoâng phaûi nôi nhaø nöôùc hay nôi oâng toøa. Cuoäc soáng quaù phöùc taïp vaø teá nhò, con ngöôøi laïi quaù dò bieät, hoaøn caûnh laïi quaù khaùc nhau, quaù saâu kín, ñeå saùch aùn leä coù theå ghi cheùp heát.

Vaø neáu ñuùng laø khoâng coù ai coù theå ñöôïc töï do thay cho chuùng ta, thì khoâng ai coù theå coâng baèng vôùi chuùng ta neáu chuùng ta khoâng hieåu raèng chuùng ta phaûi coâng baèng ñaõ ñeå soáng toát. Ñeå thaät söï caûm nhaän nhöõng gì ngöôøi khaùc mong chôø ôû mình, phöông caùch duy nhaát laø haõy yeâu thöông hoï moät chuùt, ít nhaát vì hoï cuõng laø ngöôøi... vaø tình yeâu naøy, duø beù nhoû nhöng thieát yeáu, khoâng saéc leänh, khoâng luaät leä naøo coù theå aùp ñaët ñöôïc. Soáng toát laø bieát phaân xöû thieän caûm hay theå hieän moät loøng traéc aån ñuùng möùc.

«Thoát nhieân moät ngaøy noï, khoaûng gaàn tröa, toâi ñang ñi ñeán chieác thuyeàn ñoäc moäc cuûa toâi, toâi quaù kinh ngaïc khaùm phaù daáu chaân ngöôøi ñi chaân khoâng in roõ raøng treân caùt. Toâi ñöùng söõng nhö bò seùt ñaùnh hay nhö thaáy ma. Toâi choûng tai nghe, toâi nhìn quanh, nhöng toâi khoâng nghe gì, khoâng thaáy gì heát » (Daniel Defoe, Robinson Crusoeù, Gallimard, söu taäp « Folio junior », 1991, trang 229; baûn dòch Petrus Borel).

« Ñôøi soáng ñích thöïc laø ñôøi soáng gaëp gôõ » (Martin Buber, Je et tu, phaàn I, Aubier, 1992, p.30)

« Ñöôïc keát hôïp vôùi ñoàng loaïi baèng sôïi daây keát chaët hôn heát trong taát caû sôïi daây, ñoù laø ñònh meänh chung, con ngöôøi töï do tìm ra moät caùi nhìn môùi luoân luoân ñoàng haønh vôùi noù, phoùng chieáu aùnh saùng cuûa tình yeâu treân caùc coâng vieäc thöôøng ngaøy. Ñôøi ngöôøi laø cuoäc haønh trình daøi ñaêng ñaúng qua boùng ñeâm, bò nhöõng keû thuø voâ hình bao vaây, bò lao nhoïc vì meät moûi vaø ñau ñôùn, ñeå ñeán moät nôi choán maø ít ngöôøi hy voïng coù theå ñeán ñöôïc, vaø ôû ñoù, khoâng ai coù theå döøng laïi laâu ñöôïc. Ngöôøi naøy keá ngöôøi kia, theo nhòp cuûa hoï, baïn beø mình bieán maát daïng, bò caùc meänh leänh caâm laëng cuûa Töû thaàn ñôùp heát. Chuùng ta coù moät thôøi gian raát ngaén ñeå giuùp ñôõ hoï, caùi thôøi gian maø haïnh phuùc hay khoán khoå cuûa hoï ñöôïc quyeát ñònh. Chuùng ta haõy lôïi duïng noát thôøi gian ñeå chieáu saùng con ñöôøng cuûa hoï, ñeå thoa dòu noãi phieàn nhoïc cuûa hoï baèng nhöõng ñieàu toát cuûa thieän caûm, cho hoï nieàm vui trong saùng cuûa moät loøng trìu meán baát dieät, mang laïi cho hoï loøng can ñaûm ñaõ bò suy suùt, cho hoï laáy laïi nieàm tin trong nhöõng giaây phuùt khoù khaên » (Bertrand Russell, « A Free Man"s Worship » ‘ Le credo d’un homme libre’, article de 1902 recueilli dans Mysticism and Logic, Londres, Unwin Paperbacks, 1989). 

« Ngöôøi bi quan nhaát, nhieät taâm vôùi ñaïo ñöùc nhaát, keû thuø hung baïo nhaát cuûa laïc thuù, hoï vöøa khuyeân baïn laøm vieäc, canh thöùc, haønh xaùc, nhöng cuøng moät luùc, hoï khoâng bao giôø queân ra leänh cho baïn laøm nheï bôùt, vôùi taát caû quyeàn haïn cuûa baïn, caùc thieáu thoán vaø buoàn saàu cuûa ngöôøi khaùc ; vaø nhaân danh nhaân loaïi, hoï cho laø ñaùng ca ngôïi söï giuùp ñôõ vaø an uûi maø con ngöôøi mang laïi cho nhau. Neáu loøng nhaân, caùi ñöùc tính töï nhieân nhaát cuûa con ngöôøi, laø ñieàu thieát yeáu ñeå xoa dòu noãi ñau ñôùn cuûa tha nhaân, vaø, töø ñoù, laøm cho ñôøi soáng ngöôøi khaùc vui hôn, coù nghóa laø coù laïc thuù hôn, thì leõ naøo baûn chaát töï nhieân laïi khoâng khuyeán khích moãi moät ngöôøi haõy töï giuùp mình nhö vaäy? » (Thomas More, L’Utopie, livre second, GF Flammarion, 1987, p.174; baûn dòch Marie Delcourt).

<noäi dung>

Khi ngöôøi ta noùi ñeán « luaân lyù » vaø « voâ luaân », thì taùm möôi phaàn traêm lôøi khuyeán caùo cuûa hoï thuoäc veà giôùi tính. Giôùi tính töï noù khoâng coù gì laø « voâ luaân » hôn thöùc aên hay caùc cuoäc ñi daïo ôû ñoàng queâ ; ñöông nhieân, ngöôøi ta coù theå xöû söï voâ luaân vôùi giôùi tính (chaúng haïn duøng ñeå haïi ngöôøi khaùc), cuõng nhö theå nhöõng ngöôøi aên côm cuûa haøng xoùm hay lôïi duïng nhöõng cuoäc ñi daïo ñeå toå chöùc khuûng boá. Ñaõ ñaønh, giao tình coù theå taïo nhöõng moái giaây lieân heä chaët cheõ vaø keùo theo bao nhieâu heä luïy tình caûm giöõa con ngöôøi, thì cuõng hôïp lyù, khi phaûi nhaán maïnh ñaëc bieät ñeán nhöõng toân troïng ñoái vôùi ñoàng loaïi trong ñòa haït aáy.

Chuùng ta khoâng nhöõng coù thaân xaùc, nhöng chuùng ta cuõng laø nhöõng thaân xaùc, vaø neáu mình khoâng cho noù thuù vui cuõng nhö thoaûi maùi naøo, thì cuoäc soáng ñeïp seõ khoâng ñöùng vöõng.

Moät trong caùc chöùc naêng thieát yeáu cuûa giôùi tính laø sinh saûn. Vaø mình khoâng theå coi nheï heä quaû naøy, bôûi vì noù ñaët ra nhöõng nghóa vuï ñaïo lyù khoâng baøn caõi ñöôïc : haõy nhôù laïi nhöõng gì ñaõ noùi veà traùch nhieäm, maët traùi khoâng traùnh ñöôïc cuûa töï do. Nhöng kinh nghieäm giôùi tính khoâng theå haïn cheá ôû chöùc naêng sinh saûn. Nôi loaøi ngöôøi, nhöõng saép ñaët trôøi sinh ñeå ñaûm baûo truyeàn gioáng coù nhöõng taàm kích maø ngaønh sinh vaät hoïc ñaõ khoâng döï lieäu cho ñuû. Ngöôøi ta theâm vaøo nhöõng kyù hieäu vaø caùc yeáu toá tinh vi, saùng cheá quyù hoùa cuûa töï do, maø neáu khoâng coù noù thì con ngöôøi seõ khoâng phaûi laø con ngöôøi nöõa.

Ngöôïc laïi, nhöõng ngöôøi nhìn trong giôùi tính coù gì « xaáu », hay ít nhaát laø « vaån ñuïc », khaúng ñònh raèng ñaët vaøo ñoù quaù nhieàu haêng say seõ haï con ngöôøi xuoáng thaønh con vaät. Noùi cho ñuùng, chæ coù nhöõng con vaät môùi duøng giôùi tính ñeå sinh saûn, cuõng gioáng nhö chuùng duøng thöùc aên ñeå soáng. Giôùi tính laø duïng cuï sinh saûn cuûa ngöôøi, nhö cuûa höôu nai, caù muù; nhöng nôi con ngöôøi, giôùi tính cho nhieàu taùc ñoäng khaùc nhö thô ca tröõ tình, cheá ñoä hoân nhaân, nhöõng chuyeän xa laï ñoái vôùi höôu nai, caù muù. Giôùi tính caøng caùch xa chöùc naêng thuaàn tuùy sinh saûn, thì noù caøng bôùt thuù tính vaø caøng nhaân tính hôn. Ñöông nhieân, haäu quaû toát vaø xaáu cuõng töø ñoù maø phaùt sinh, nhö moãi laàn coù töï do vaøo cuoäc...

Caùi gì aån naùu sau taát caû noãi aùm aûnh veà « voâ luaân » cuûa giôùi tính, ñôn giaûn laø moät trong nhöõng caùi sôï xöa cuõ chung töø xöa cuûa con ngöôøi : sôï khoaùi laïc. Vaø laïc thuù duïc tình laø moät trong nhöõng laïc thuù saâu ñaäm vaø sinh ñoäng nhaát maø con ngöôøi coù theå caûm nhaän, noù ñöôïc bao vaây bôûi nhöõng nghi ngaïi vaø ñeà phoøng khoâng keùm khoa tröông. Taïi sao laïc thuù laøm mình sôï ? Chính vì noù laøm mình vui thích quaù ñoä. Qua nhieàu theá kyû, caùc xaõ hoäi luoân luoân tìm caùch ngaên caûn con ngöôøi khoâng ñeå thaân xaùc ñoøi hoûi baát cöù luùc naøo, ñeå queân caû laøm vieäc, queân caû döï ñònh töông lai hay baûo veä coäng ñoàng : söï thaät, ngöôøi ta khoâng bao giôø soáng haïnh phuùc nhö khi höôûng laïc, vaø, neáu ngöôøi ta queân theá giôùi sau löng, thì ngöôøi ta coù nguy cô cheát sôùm.

Sinh toàn cuûa con ngöôøi, töø moïi thôøi, töø moïi luùc laø moät thaùch ñoá nguy hieåm : ñieàu naøy coù giaù trò, töø boä laïc ñaàu tieân ngoài quanh ngoïn löûa töø thôøi xa xöa ñeán daân thò thaønh hoâm nay raùng baêng qua ñöôøng ñeå mua tôø baùo. Laïc thuù ñoâi khi laøm cho chuùng ta maát taäp trung coøn hôn laø lyù trí, ñieàu naøy coù theå laøm tai haïi cheát ngöôøi. Vì vaäy laïc thuù bao giôø cuõng bò theo doõi bôûi caùc ñieàu caám kî vaø haïn cheá, qui ñònh caån thaän, ñöôïc cho pheùp chæ trong haïn kyø naøo ñoù, v.v.. : caùc bieän phaùp phoøng ngöøa xaõ hoäi coát ñeå nhaéc nhôû ngöôøi ta moái nguy hieåm cuûa söï soáng.

Maët khaùc, cuõng coù nhöõng ngöôøi chæ vui thích khi ngaên caám ngöôøi khaùc vui thích. Hoï quaù sôï khoâng theå cöôõng laïi ñöôïc vôùi laïc thuù vaø quaù lo laéng vôùi yù nghó caùi gì xaûy ra ngaøy hoï guïc ngaõ tröôùc caùm doã cuûa xaùc thòt, laøm hoï trôû thaønh keû doái traù : khöôùc töø giôùi tính, coi chöøng ñoà aên thöùc uoáng, loaïi boû hoäi heø ñình ñaùm cuûa traàn theá beå khoå, v.v.. Taát caû moïi söï coù theå laøm haïi hoaëc taïo ra caùi xaáu, nhöng khoâng coù söï vieäc naøo laø xaáu vì ñaõ coù thích thuù khi laøm.

Ngöôøi ta goïi nhöõng keû doái traù ñoù laø «ngöôøi ñaøng hoaøng». Ngöôøi "ñaøng hoaøng" laø ngöôøi nhö theá naøo ? Moät ngöôøi khi naøo cuõng thaáy ñaùng ñau khoå hôn vui thuù. Ngöôøi "ñaøng hoaøng" tin ai soáng toát thì phaûi chòu ñöïng soáng khoå, vaø bò khoå nhö theá laø baèng chöùng hoï soáng toát. Nhöõng ngöôøi "ñaøng hoaøng" cho hoï laø nhöõng ngöôøi « ñaïo ñöùc » nhaát theá giôùi vaø laø ngöôøi gìn giöõ ñaïo lyù cho haøng xoùm cuûa hoï.

Con ngöôøi cuûa hoï thì chung chung gioáng nhö nöõ nhaân vaät trong caâu chuyeän sau : moät baø noï goïi caûnh saùt ñeå khieáu naïi vì caùc chuù beù trai taém truoàng tröôùc maët nhaø baø. Caûnh saùt ñuoåi caùc ñöùa beù ñoù ñi xa, nhöng baø ta goïi laïi than phieàn chuùng vaãn coøn taém (vaø vaãn coøn ôû truoàng) xa xa, vaø noãi böïc mình cöù tieáp tuïc. Caûnh saùt laïi ñuoåi chuùng ñi xa hôn, baø ta laïi goïi nöõa. «Nhöng thöa baø, chuùng toâi ñaõ ñuoåi chuùng xa caû caây soá röôõi...» Baø "ñaøng hoaøng" traû lôøi, töùc toái «moät caùch ñaïo ñöùc» : «Coù leõ, nhöng vôùi oáng nhoøm toâi vaãn coøn thaáy chuùng !»

Khoâng coù thaùi ñoä naøo ñoái nghòch vôùi ñaïo lyù cho baèng chuû nghóa "ñaøng hoaøng" ñoù ! Michel de Montaigne khuyeân : « Phaûi heát söùc níu laïi khaû naêng xöû duïng laïc thuù cuûa cuoäc ñôøi maø naêm thaùng ñaõ laàn löôït töôùc khoûi tay chuùng ta, heát caùi naøy ñeán caùi khaùc » Naêm thaùng daàn daàn töôùc heát taát caû khaû naêng höôûng thuï cuûa chuùng ta, nhö theá chaúng khoân ngoan gì maø chôø heát naêm thaùng môùi höôûng. Phaûi bieát taän höôûng hieän taïi. Ñieàu ñoù khoâng coù nghóa laø phaûi tìm kieám ngay töø hoâm nay taát caû laïc thuù. Traùi laïi, chæ phaûi tìm kieám taát caû laïc thuù cuûa hoâm nay.

Caùch chaéc chaén nhaát ñeå laøm hö haïi caùc laïc thuù cuûa hieän taïi laø muoán taát caû trong moät luùc, caùc laïc thuù thaùi quaù vaø khoâng thöïc teá nhaát. Cuõng ñöøng khaêng khaêng coá nheùt nhöõng laïc thuù khoâng thích hôïp ; toát hôn laø tìm thöôûng thöùc nhöõng gì chuùng ta ñaõ ñöôïc trao taëng. Ví duï, ñöøng ñeå ñóa tröùng bò nguoäi vì nhaát quyeát ñoøi cho baèng ñöôïc mieáng hamburger khoâng phaûi luùc, vaø cuõng ñöøng khoù chòu quaù khi ngöôøi ta doïn mieáng hamburger leân maø thieáu xoát caø chua... Neân nhôù, laïc thuù khoâng ñeán töø quaû tröùng, mieáng hamburger hay xoát caø chua, maø ôû caùi loái chuùng ta bieát thöôûng thöùc caùi gì chuùng ta ñang coù.

Ñieàu naøy laïi ñöa ta trôû laïi ñoaïn ñaàu caâu khuyeân cuûa Montaigne khi oâng noùi phaûi heát söùc níu laïi khaû naêng « xöû duïng laïc thuù cuûa cuoäc ñôøi ». Xöû duïng laïc thuù laø raát toát, noùi caùch khaùc laø bao giôø cuõng cheá ngöï chuùng ñeå chuùng ñöøng quay laïi haïi mình. Chuùng ta nhôù laïi caâu chuyeän EÂ-sau vaø moùn ñaäu : chuùng ta ñaõ noùi ñeán nhöõng phöùc taïp cuûa ñôøi soáng, vaø ñeà nghò, ñeå soáng toát, thì ñöøng giaûn dò hoùa ñôøi soáng quaù ñaùng. Laïc thuù raát deã chòu, nhöng laïi coù khía caïnh ñaùng gheùt laø noù coù khuynh höôùng daãn ñeán ñoäc chieám : neáu ham meâ noù quaù, noù coù theå loät saïch chuùng ta, laáy côù laø chieâu ñaõi chuùng ta. Xöû duïng laïc thuù laø khoâng cho pheùp moät laïc thuù naøo ngaên caûn khoâng cho ta ñeán ñöôïc vôùi taát caû caùc caùi khaùc. Ñieàu khaùc bieät giöõa « söû duïng » vaø « lôïi duïng » laø nhö theá naøy : khi söû duïng laïc thuù, ta laøm noù phong phuù vaø noù laøm phong phuù ñôøi ta, vaø chính cuoäc ñôøi caøng ngaøy caøng laøm ta thích hôn ; traùi laïi, ta lôïi duïng khi ñeå laïc thuù laøm ñôøi ta khoâ heùo vaø ta chaúng coøn thích gì ngoaøi laïc thuù ñoù. Noùi caùch khaùc, laïc thuù thay vì laø höông vò deã chòu cho ñôøi soáng sung maõn thì laïi trôû thaønh choã aån nuùp, ñeå troán traùnh cuoäc ñôøi, ñeå che giaáu ta vôùi ñôøi vaø ñeå ta tha hoà vu caùo ñôøi...

Thænh thoaûng ngöôøi ta duøng thaønh ngöõ «söôùng muoán cheát». Khi coøn laø thaønh ngöõ vôùi nghóa boùng, thì khoâng coù gì choáng laïi, bôûi vì moät trong nhöõng hieäu quaû coù lôïi cuûa laïc thuù saâu ñaäm laø thaùo gôõ caùc eùp buoäc cuûa taäp quaùn, cuûa sôï haõi – cuûa voâ vò, chuùng xaâm laán vaø laøm caán caùi chuùng ta hôn laø che chôû chuùng ta, maát ñi caùi voû boïc saét naøy, chuùng ta coù caûm töôûng nhö « cheát » ñoái vôùi ñôøi soáng bình thöôøng, nhöng cuõng nhö taùi sinh maïnh hôn vaø haêng say hôn.

Vì sao nhöõng ngöôøi Phaùp, caùc chuyeân gia thanh lòch cuûa vaán ñeà, goïi söôùng ngaát laø cheát giaác... Cheát ñeå soáng theâm vaø toát hôn, laøm chuùng ta ña caûm hôn, ñam meâ moät caùch dòu daøng hay man rôï hôn. Tuy nhieân, ôû nhöõng tröôøng hôïp khaùc, laïc thuù ñaït ñöôïc coù nguy cô gieát chuùng ta theo nghóa saùt sao vaø voâ phöông cöùu vaõn cuûa tieáng ñoù. Hoaëc noù gieát cheát söùc khoûe vaø thaân xaùc mình, hoaëc noù laøm chuùng ta ñaàn ñoän baèng caùch gieát loøng nhaân cuûa mình, gieát loøng toân troïng cuûa chuùng ta ñoái vôùi ngöôøi khaùc vaø taát caû nhöõng gì hình thaønh ñôøi soáng chuùng ta.

Chuùng ta khoâng choái caõi laø coù moät soá laïc thuù xöùng ñaùng cho chuùng ta hy sinh maïng soáng. « Baûn naêng sinh toàn » baèng moïi giaù laø raát toát, nhöng noù chæ laø moät baûn naêng. Vaø con ngöôøi thì soáng vöôït qua baûn naêng, neáu khoâng, ñôøi soáng chaúng coøn gì thích thuù. Treân quan ñieåm cuûa oâng thaày thuoác hay keû nhaùt gan chuyeân nghieäp, moät vaøi laïc thuù laøm chuùng ta ñau vaø coù theå laø nguy hieåm, trong luùc ñoù cuõng coù nhöõng ngöôøi khaùc, coù moät caùi nhìn veà caùc söï vaät keùm y hoïc hôn thì chuùng vaãn ñaùng ñöôïc quyù troïng vaø ñaùng ñöôïc kính neå.

« Cheát vì laïc thuù » laø moät chuyeän, laïc thuù ñeå maø cheát - hay töï ñaåy vaøo caùi cheát - laø moät chuyeän khaùc... Khi moät laïc thuù gieát baïn, hay khi noù - ñeå mang laïi laïc thuù cho baïn – luùc naøo cuõng saün saøng ñeå gieát baïn hay gieát ñieàu gì coøn laø tình ngöôøi nôi baïn (laø ñieàu laøm cho ñôøi baïn phong phuù vaø cho pheùp baïn ñaët mình vaøo ñòa vò ngöôøi khaùc) ..., ñoù laø moät hình phaït traù hình cuûa laïc thuù, moät caïm baãy xaáu xa cuûa keû thuø chuùng ta, töùc caùi cheát.

Ñaïo lyù duøng ñeå thaùch thöùc cuoäc ñôøi ñaùng ñeå soáng, ñeán caû trong nhöõng ñau khoå, vì qua ñau khoå chuùng ta môùi coù theå ñaït ñeán vui thích cuûa ñôøi soáng, bao giôø cuõng laø laùng gieàng cuûa ñau thöông. Nhö theá, neáu ñöôïc choïn löïa giöõa nhöõng khoù nhoïc cuûa ñôøi soáng vaø caùc laïc thuù cuûa caùi cheát... thì khoâng do döï, chuùng ta haõy choïn khoù nhoïc cuûa ñôøi soáng... Chuùng ta khoâng muoán caùc laïc thuù laøm cho chuùng ta thoaùt ly ñôøi soáng, chuùng ta muoán noù laøm cho ñôøi mình neân ñaäm ñaø deã chòu hôn.

Vaø baây giôø, caâu hoûi raát ñaùng giaù : moùn quaø naøo ñeïp nhaát ngöôøi ta coù theå nhaän ñöôïc trong ñôøi ? Phaàn thöôûng naøo ñeïp nhaát maø ta coù theå coù ñöôïc ôû moät coá gaéng, moät vuoát ve, moät chöõ, moät baøi haùt, moät kieán thöùc, moät caùi maùy ? Vaø ôû moät nuùi tieàn, danh tieáng, vinh quang, quyeàn löïc, tình yeâu, ñaïo lyù hay taát caû caùc ñieàu khaùc ? Caâu traû lôøi quaù ñôn giaûn : caùi toái ña maø chuùng ta coù theå coù ñöôïc töø baát cöù caùi gì, ñoù laø nieàm haân hoan. Taát caû nhöõng gì ñem ñeán vui veû ñeàu bieän minh ñöôïc lyù do cuûa noù vaø taát caû nhöõng gì laøm khoâng vui laø ngoõ cuït.

Vui veû laø gì ? Moät tieáng « vaâng » töø cuoäc ñôøi loùe leân trong con ngöôøi chuùng ta, thænh thoaûng ñuùng vaøo luùc maø chuùng ta ít chôø nhaát. Tieáng « vaâng » vôùi con ngöôøi mình, hay ñuùng hôn vôùi nhöõng gì chuùng ta töôûng laø cuûa mình. Ngöôøi coù nieàm vui ôû trong loøng laø ñaõ nhaän lôøi khen ngôïi ñeïp nhaát vaø hoï khoâng tieác nuoái gì. Ngöôøi khoâng bieát nieàm vui – duø cho hoï khoân ngoan, ñeïp ñeõ, maïnh khoûe, giaøu coù, theá löïc, thaùnh thieän, v.v..– laø moät ngöôøi khoán cuøng, vì hoï thieáu ñieàu thieát yeáu.

Vaäy ñaây laø ñieàu maø chuùng ta suy luaän ra töø ñoù : laïc thuù laø ñieàu phi thöôøng vaø ñaùng öôùc muoán khi chuùng ta bieát ñeå noù phuïc vuï cho nieàm vui, nhöng noù khoâng coøn laø ñieàu phi thöôøng hay ñaùng öôùc muoán neáu noù gaây xaùo troän vaø lieân luïy. Giôùi haïn tieâu cöïc cuûa laïc thuù khoâng phaûi ôû ñau khoå, cuõng khoâng phaûi caùi cheát, maø laø nieàm vui : ngay khi chuùng ta maát noù cho moät thoûa maõn maø mình muoán, thì chaéc chaén chuùng ta höôûng caùi ñieàu khoâng thích hôïp vôùi mình. Phaûi noùi laø nieàm vui laø moät kinh nghieäm bao truøm laïc thuù vaø ñau khoå, bao truøm caùi cheát vaø söï soáng ; ñoù laø kinh nghieäm chaáp nhaän döùt khoaùt laïc thuù vaø ñau khoå, caùi cheát vaø söï soáng.

Ngheä thuaät ñöa laïc thuù phuïc vuï nieàm vui coù nghóa laø caùi ñöùc tính bieát traùnh khoâng ñeå thuù vò rôi xuoáng gheâ tôûm, töø thôøi thöôïng coå ñeán nay ñöôïc goïi laø tieát ñoä.

Ñoù laø taøi naêng caên baûn cuûa con ngöôøi töï do, nhöng ngaøy nay khoâng coøn maáy hôïp thôøi : ngöôøi ta muoán thay noù baèng tieát duïc taän caên hay ñeøn ñoû cuûa caûnh saùt. Ñaùng leõ bieát duøng ñuùng moät vaät maø ngöôøi ta coù theå duøng khoâng ñuùng (coù nghóa laø lôïi duïng), thì nhöõng ngöôøi sinh ra ñeå laøm ngöôøi maùy laïi thích choái boû hoaøn toaøn vaø, neáu coù theå ñöôïc, caám roõ ra ngoaøi, nhö theá ñeå yù chí cuûa hoï bò nhuït luoân. Hoï nghi ngôø taát caû nhöõng gì laøm hoï vöøa yù ; teä hôn, hoï töôûng hoï thích caùi maø hoï nghi ngôø : « Haõy ngaên caám ñöøng cho toâi ñeán soøng baøi, neáu khoâng toâi seõ nöôùng heát tieàn baïc ôû ñoù ! Ñöøng cho toâi ñieáu thuoác ñeå huùt, neáu khoâng toâi seõ thaønh con moïi cuûa ma tuùy ! v.v.. » Hoï nhaéc nhôû ta nhôù ñeán nhöõng ngöôøi mua maùy thoa boùp buïng ñeå khoûi coá gaéng taäp theå duïc cho buïng nhoû. Vaø ñöông nhieân, hoï caøng coá gaéng choái boû caùc söï vieäc, thì hoï caøng theøm muoán noù vaø caøng haønh ñoäng vôùi yù thöùc xaáu, khoáng cheá bôûi caùi laïc thuù buoàn baõ nhaát : caûm thaáy mình toäi loãi.

Ngöôïc laïi, tieát ñoä laø moät ñoàng möu thoâng minh cuûa nieàm hoan laïc. Vaø neáu ngöôøi ta baûo baïn caùc laïc thuù laø « ích kyû », bôûi vì bao giôø cuõng coù ngöôøi ñau trong luùc mình vui söôùng, thì baïn coù theå traû lôøi laøø neáu toát khi giuùp ngöôøi khaùc khoûi ñau khoå, thì cuõng khoâng laønh maïnh gì khi hoái haän ñaõ khoâng cuøng ñau hay cuøng vui vôùi ngöôøi khaùc, luùc hoï caàn. Thoâng caûm noãi ñau cuûa ngöôøi ñang ñau vaø coá gaéng chöõa chaïy giuùp hoï laø lieân quan duy nhaát ñeán öôùc muoán muoán ngöôøi khaùc cuõng vui nhö mình, chöù khoâng phaûi laø xaáu hoå töï vui thích moät mình. Duy chæ coù ngöôøi naøo raát thích laøm hö hoûng ñôøi mình vaø ñôøi ngöôøi khaùc môùi coù theå töôûng töôïng laø bao giôø ngöôøi ta cuõng vui ñeå choáng laïi moät ai ñoù. Vaø neáu baïn thaáy ai cho laø « baån thæu » vaø coù « thuù tính » taát caû laïc thuù maø hoï khoâng tham döï hay khoâng daùm cho mình tham döï, thì chuùng ta ñöôïc pheùp coi hoï laø baån thæu vaø coù thuù tính phaàn naøo.

« Ñieàu maø tai ham thích laø nghe aâm nhaïc, caám ñoaùn nghe nhaïc ñöôïc goïi laø bít thính giaùc. Ñieàu maø maét ham thích laø nhìn caùi ñeïp, caám nhìn caùi ñeïp ñöôïc goïi laø che thò giaùc. Ñieàu maø muõi ham thích laø ngöûi höông thôm, caám ngöûi höông thôm ñöôïc goïi laø bít khöùu giaùc. Vaø mieäng muoán noùi nhöõng gì ñuùng hay khoâng ñuùng, caám noùi nhöõng gì ñuùng hay khoâng ñuùng ñöôïc goïi laø beá toûa khaû naêng laõnh hoäi. Ñieàu maø thaân xaùc ham thích laø höôûng caùc moùn aên ngon, maëc aùo ñeïp, caám höôûng nhöõng ñieàu naøy ñöôïc goïi laø laøm beá taéc caûm nhaän cuûa thaân xaùc. Ñieàu maø tinh thaàn thích laø ñöôïc töï do, caám töï do laø phaûn thieân nhieân » (Döông Chu, theá kyû thöù III sau coâng nguyeân).

« Thoùi xaáu ñöôïc tu söûa thì toát hôn laø ñöùc ñoä. Haõy chòu ñöïng moät keû xaáu xa, baïn kinh tôûm thoùi xaáu cuûa hoï. Haõy chòu ñöïng moät ngöôøi ñöùc ñoä, vì chaúng bao laâu baïn seõ gheùt toaøn boä ñöùc ñoä » (Tony Duvert, Abeùceùdaire malveillant, EÙd. De Minuit, 1989, p.132).

« Tieát ñoä taát yeáu laø höôûng thuï chöù khoâng phaûi tieát duïc. Cho neân coù nhieàu ngöôøi tieát duïc hôn laø tieát ñoä » (Lichtenberg, Aphorismes, Les presses d’aujourd’hui, 1980, p. 221; trad. de M. Robert).

« Caùi töï do duy nhaát xöùng vôùi danh nghóa cuûa chöõ naøy laø gia coâng cho tieán boä theo yù thích cuûa mình, bao laâu maø chuùng ta khoâng tìm caùch ngaên ngöôøi khaùc tieán boä hay laøm caûn trôû coá gaéng ñeå coù tieán boä cuûa hoï. Moãi ngöôøi laø ngöôøi baûo veä töï nhieân cho söùc khoûe cuûa mình, söùc khoûe theå lyù, tinh thaàn cuõng nhö thieâng lieâng. Nhaân loaïi seõ ñöôïc lôïi ích hôn khi ñeå moãi ngöôøi soáng töï do theo yù thích cuûa mình hôn laø eùp buoäc hoï soáng theo yù muoán ngöôøi khaùc » (John Stuart Mill, De la liberteù, Folio essais, 1990, trang 79; baûn dòch L. Lenglet, töø baûn dòch cuûa Dupond White).

<noäi dung>

Chuû ñeà ñöôïc ñeà caäp ôû ñaây ñöa chuùng ta ñeán moät loaït caùc caâu hoûi : Ñaâu laø nhöõng quan heä chuùng ta ñaõ vaø ñang coù vôùi ngöôøi khaùc phaùi ? Ñaâu laø choã ñöùng cuûa tình baïn trong cuoäc ñôøi cuûa chuùng ta ? Chuùng ta soáng ñôøi ñoäc thaân nhö theá naøo : vôùi nieàm vui hay caûm thaáy naëng neà ? Roäng hôn, chuùng ta coù theå khaúng ñònh raèng suy nghó veà choã ñöùng cuûa tình baïn khaùc phaùi trong ñôøi soáng chuùng ta chính laø luoân daán thaân vaøo noå löïc phaân tích caùch thöùc hieän nay vaø ñaõ qua maø chuùng ta ñaûm nhieäm ñôøi soáng giôùi tính. Phaân tích naày coù theå daãn chuùng ta ñeán khaùm phaù nhöõng giôùi haïn vaø nhöõng nhaäp nhaèng nöôùc ñoâi trong nhöõng choïn löïa ñaõ qua cuûa mình.

Ngay caû khi nhöõng choïn löïa naày mang daáu aán cuûa loøng quaûng ñaïi, chuùng ta coù theå yù thöùc veà moät soá ñieàu kieän naøo ñoù ñaõ hoå trôï nhöõng cuoäc troán chaïy voâ thöùc khoûi khaû naêng sinh duïc cuûa mình vaø troán chaïy khoûi ngöôøi khaùc phaùi, nhöõng cuoäc troán chaïy trôû thaønh nguyeân nhaân cuûa caùc vaán ñeà veà quan heä ; hoaëc coøn nöõa, chuùng ta thöôøng bò boù buoäc neám traûi nhöõng maâu thuaãn coù trong caùc öôùc muoán hieän taïi cuûa mình : moät ñaøng baäc soáng tu trì bieåu loä moät suoái nguoàn trong vieäc thöïc hieän baûn thaân theo göông Chuùa Kitoâ, ñaøng khaùc tình yeâu hoân nhaân coù theå coù nhöõng hieän hình qua moät tình baïn khaùc phaùi cuï theå naøo ñoù, ñoâi khi xem ra ñaày höùa heïn trong töông lai. Ñaëc bieät, laém khi cuõng "khoù maø roõ raøng" tröôùc vaán ñeà tình baïn khaùc phaùi naày.

Hai thaùi ñoä ñaëc bieät rình raäp chuùng ta :

Thaùi ñoä thöù nhaát heä taïi vieäc keùo daøi nhöõng cuoäc "caám tuùc / troán traùnh" maø thöôøng ngaøy xöa voán coù trong caùc chuûng vieän, ñeä töû vieän : luùc aáy öùng sinh coá khoâng caûm nhaän moái xuùc ñoäng tình caûm naøo vaø laäp töùc giöõ laáy nhöõng khoaûng caùch khi moät quan heä vôùi moät ngöôøi khaùc phaùi coù theå trôû neân "thaân thieát".
Thaùi ñoä thöù hai laïi raát thoâng thöôøng ngaøy nay do söï phaûn öùng laïi thaùi ñoä treân, nghó raèng tình baïn yeâu thöông vôùi moät ngöôøi khaùc phaùi laø con ñöôøng haàu nhö baét buoäc cuûa söï trieån nôû ñôøi soáng ñoäc thaân vaø tình baïn naày xem ra khoâng coù nhöõng vaán ñeà thöïc teá naøo caû.

Thaùi quaù trong vieäc troán traùnh cuõng nhö thaùi quaù trong söï ngaây thô laø hai taûng ñaù ngaàm caàn traùnh, döïa vaøo vaøi ñieåm qui chieáu ruùt tæa töø kinh nghieäm cuûa caùc linh muïc vaø nöõ tu.

<noäi dung>

Tröôùc heát, chuùng ta xaùc ñònh roõ loaïi tình baïn naøo ñöôïc ñeà caäp ôû ñaây. Ñoù laø moät tình baïn ñöôïc öu ñaõi, nghóa laø moät moái lieân heä tình caûm ñöôïc xaây neàn treân moái thieän caûm töï nhieân, noù thuùc ñaåy ñeán moät moái hieäp thoâng saâu xa, treân laõnh vöïc tö töôûng cuõng nhö trong laõnh vöïc tình caûm, vaø ñöôïc dieãn taû baèng moät loøng tín nhieäm hoå töông thöïc söï.

Trong moät moái lieân heä nhö theá, ngöôøi kia laø ñoái töôïng chuù yù ñaày öu ñaõi, laø nguoàn ñaëc bieät cuûa nieàm vui vaø caùc moái quan taâm. Hôn nöõa, caû hai beân cuûa moät tình baïn nhö theá ñeàu caûm thaáy raèng söùc maïnh cuûa öôùc muoán giôùi tính khoâng bao giôø hoaøn toaøn vaéng maët, caû khi noù ñöôïc cheá ngöï. Ñoâi khi hoï khoâng ngaàn ngaïi noùi veà tình baïn yeâu thöông ñoù theo yù nghóa raèng moät moái lieân heä nhö theá coù nhöõng neùt gioáng vôùi tình yeâu hoân nhaân, duø khoâng laãn loän vôùi noù.

Xeùt veà soá löôïng, nhöõng tình baïn coù ñaëc tính nhö theá khaù hieám trong cuoäc ñôøi cuûa cuøng moät con ngöôøi. Traùi laïi, nhöõng ñieàu kieän xaõ hoäi cuûa cuoäc soáng öùng sinh laøm cho anh coù nhöõng "cô may" raát maïnh moät ngaøy naøo ñoù phaûi ñoái maët vôùi moät lieân heä tình caûm nhö theá phaùt sinh. Do ñoù, suy nghó veà nhöõng ñieàu kieän thaønh coâng cuûa öùng sinh laø raát quan troïng, bôûi vì moät tình baïn nhö theá coù theå toû ra laø moät thaønh coâng, trong ñôøi soáng nhaân baûn cuõng nhö cuoäc ñôøi kitoâ (Kinh ghieäm cuûa moät soá vò thaùnh chöùng minh ñieàu ñoù, nhö thaùnh Phanxicoâ vaø Jeanne de Chantal, thaùnh Phanxicoâ Khoù Khaên vaø thaùnh Clara ..., nhöng nhöõng ñieàu kieän xaõ hoäi ngaøy nay hoaøn toaøn khaùc vôùi ngaøy xöa). Chuùng ta phaûi khaúng ñònh ñieàu ñoù baèng caùch ñoàng thôøi xaùc ñònh roõ raèng moät thaønh coâng nhö theá khoâng phaùt sinh caùch töï phaùt, nhöng luoân luoân ñoøi hoûi moät söï khoå cheá, vaø trong moät soá tröôøng hôïp phaûi traûi qua moät cuoäc chieán ñaáu raát cam go.

Quaû thaät, nhöõng tình baïn suûng aùi cuõng nhö moïi thöïc taïi khaùc cuûa con ngöôøi ñeàu mang taûi nhöõng nhaäp nhaèng nöôùc ñoâi, roõ raøng nhaát laø khi chuùng trôû thaønh nhöõng trieäu chöùng vaø cô hoäi cuûa söï vong thaân. Ñoù chính laø tình baïn ñöôïc thieát laäp trong con ñöôøng thöù ba giöõa hoân nhaân vaø ñoäc thaân, luùc ngöôøi ta tìm soáng caùc aân thöôûng cuûa lieân heä vôï choàng, trong khi ñoù laïi troán traùnh nhöõng traùch nhieäm vaø nhöõng buoàn phieàn maát maùt khoâng theå traùnh ñöôïc cuûa ñôøi soáng vôï choàng. Con ñöôøng thöù ba ñöôïc laøm neân bôûi moät tình baïn trong ñoù ngöôøi ta soáng moät lieân heä tình caûm raát maïnh vôùi moät ngöôøi khaùc phaùi, coù nhöõng quan heä giôùi tính hay nhöõng cöû chæ raát khieâu daâm vôùi ngöôøi ñoù, nghóa laø toaøn boä nhöõng quan heä ñoù dieãn ra trong leùn luùt. Moät tình baïn suûng aùi nhö theá bieåu loä moät söï thaát trung saâu xa ñoái vôùi Thieân Chuùa. Hieám hoi thay nhöõng cuoäc gaëp gôõ nhö theá laøm deã daøng cho söù meänh maø Thieân Chuùa ñaõ goïi vaøo.

Tuy nhieân cuõng thaät raèng moät soá tình baïn maïnh meû naøo ñoù ñöôïc keøm theo moät tieán trình giaûi phoùng cho söï tröôûng thaønh nhaân caùch. Moät ngöôøi coù tình baïn nhö theá seõ thaáy ñöôïc nieàm vui soáng vaø caùc khaû naêng ñöôïc nhaân leân, bôûi vì trong tình baïn aáy anh bieát mình ñöôïc nhìn nhaän, taùn döông vaø yeâu meán vì baûn thaân anh, chöù khoâng phaûi chæ vì nhöõng vieäc anh thöïc hieän ñöôïc. Ngöôøi khaùc coù theå vöôït qua ñöôïc côn khuûng hoaûng khoù khaên veà ñöùc tin hay ôn goïi cuûa mình, bôûi vì anh tìm ñöôïc beân mình loã tai chaêm chuù cuûa moät ngöôøi bieát laéng nghe anh, ñoùn nhaän anh caû trong söï yeáu ñuoái cuûa anh. Ñoù laø chuaãn möïc cuûa moät tình baïn ñích thöïc. Ngöôøi khaùc nöõa seõ vöôït qua daàn daàn nhöõng söï khoâng tröôûng thaønh tình caûm hoaëc nhöõng sôï haõi giôùi tính, vì anh seõ khaùm phaù ra ñöôïc nôi con ngöôøi cuûa ngöôøi baïn khaùc phaùi raèng tính khaùc bieät ñöôïc ñoùn tieáp vaø nhìn nhaän laø suoái nguoàn söï soáng.

Haún chuùng ta ñoaùn bieát ñöôïc, muoán laøm moät baûn kieåm keâ ñaày ñuû veà nhöõng cô may vaø lieàu lónh coù theå coù cuûa nhöõng tình baïn suûng aùi laø haûo huyeàn voâ ích. Moät caùch ñôn giaûn, chuùng ta phaûi hieåu raèng nhöõng cô may vaø lieàu lónh luoân pha troän vôùi nhau caùch saâu xa. Vaäy caùi chính yeáu laø haønh ñoäng caùch sao ñeå caùc cô may phaùt sinh caùch troåi vöôït, bieát raèng caùc lieàu lónh vaãn luoân coù maët, bao laâu tình baïn coøn toàn taïi.

<noäi dung>

Söï phaùt sinh cuûa taát caû moïi moái lieân heä tình caûm hôi saâu xa luoân keøm theo moät chuoãi caùc hieän töôïng ñöôïc khoa phaân taâm ngaøy nay thoáng keâ. Giöõa nhöõng hieän töôïng aáy, chuùng ta löu yù ñeán söï phuïc hoaït cuûa caùc kinh nghieäm thôøi aáu thô ñöôïc xaùc nhaän laïi trong coâng thöùc cuûa Freud : "Taát caû moïi caùi môùi khaùm phaù ñöôïc ñoàng thôøi cuõng chính laø nhöõng caùi ñaõ coù nay tìm laïi ñöôïc". Moät caùch cuï theå, ñieàu ñoù coù nghóa raèng ngöôøi baïn luoân luoân laø moät phaàn ñöôïc soáng bôûi ngöôøi kia, nhö laø moät söï thay theá caùc nhaân vaät laøm thoûa loøng ñaõ ñöôïc gaëp gôõ hay chæ laø ao öôùc trong thôøi thô aáu. Do ñoù, phaûn öùng lyù töôûng hoùa che ñaäy ít nhieàu caùc khuyeát ñieåm cuûa ngöôøi kia (yeâu neân toát gheùt neân xaáu hay yeâu nhau traùi aáu cuõng troøn gheùt nhau traùi boà hoøn cuõng meùo) vaø chôø ñôïi nôi quan heä baïn beø nhieàu hôn laø noù coù theå cung caáp trong thöïc teá. Chính caùi ñoù maø ngoân ngöõ bình daân dieãn taû qua chaâm ngoân "Tình yeâu laøm cho ngöôøi ta ra muø quaùng". Dó nhieân khoâng ñöôïc phoùng ñaïi taàm quan troïng cuûa phaûn öùng khoâng theå traùnh ñöôïc cuûa söï lyù töôûng hoùa, nhöng cuõng khoâng ñöôïc ñaùnh giaù thaáp söùc maïnh cuûa noù.

Neáu muoán laø moät ngöôøi coù traùch nhieäm, khi laäp töùc khaùm phaù thaáy raèng mình töông tö hay gaàn nhö töông tö moät ngöôøi baïn khaùc phaùi, chuùng ta phaûi chaân thaät vôùi chính mình. Tröôùc heát phaûi goïi ñuùng teân söï vaät, nghóa laø phaûi goïi ñoù laø tình yeâu, neáu noù laø ñuùng nhö vaäy. Hôn nöõa, neáu töï nhaän thaáy raèng mình coù khuynh höôùng khoâng muoán nhìn thaúng thöïc teá, thì chaéc chaén ñoù laø daáu hieäu ñaõ ñeán luùc phaûi chaïy ñeán vôùi moät ngöôøi naøo khoân ngoan laõo luyeän ñeå giuùp mình ñöa ra aùnh saùng vaø ñoâi khi "xaû xì bong boùng" nhöõng phaûn öùng taâm sinh lyù quaù aáu tró. Kinh nghieäm chöùng toû raèng moät soá ngöôøi nhaän thaáy mình bò loâi cuoán vaøo nhöõng tình baïn "khoâng xuoâi", bôûi vì hoï quaù chôø ñôïi... ñeå khoâng baét ñaàu ngay "moät cuoäc giaûi phaåu chaân lyù".

"Caàn phaûi laøm söï thaät vôùi ngöôøi baïn, nghóa laø tuyeân boá vôùi baïn, ngay khi nhaän thaáy raèng mình caûm nhaän ñöôïc moät tình baïn gaàn nhö laø tình yeâu ñoái vôùi baïn", coù ngöôøi yeâu caàu nhö vaäy. Caâu traû lôøi cho moät caâu hoûi nhö theá khoâng luoân luoân ñoàng nhaát. Coù nhöõng tröôøng hôïp vaø nhöõng luùc phaûi bieát laøm thinh ; traùi laïi, nhöõng tröôøng hôïp vaø nhöõng luùc khaùc laïi toát hôn neân daøi doøng giaûi thích. Ñieàu ñoù tuøy thuoäc ôû möùc ñoä tröôûng thaønh cuûa ñoâi beân, nhaát laø veà yù nghóa cuûa moät lôøi tuyeân boá veà moät tình caûm saâu xa taùc ñoäng nôi nhöõng ngöôøi naày, bôûi vì coù theå nhöõng lôøi noùi khoâng vang leân moät caùch nhö nhau nôi hai ngöôøi baïn, khi nhöõng tình caûm quaù khöù cuûa hoï raát khaùc nhau. Ñieàu hoøa söï truyeàn thoâng tình caûm laø moät phaän vuï raát teá nhò vaø khoù khaên.

<noäi dung>

Soáng moät tình baïn suûng aùi, chính laø phaûi ñoái ñaàu caùch khoâng theå traùnh ñöôïc vôùi choã ñöùng cuûa thaân xaùc trong vieäc bieåu loä tình caûm. Ngaøy nay, caùc taùc giaû tu ñöùc raát luùng tuùng veà chuû ñeà naày. Moät khi maát ñi söï chaéc chaén giaû taïo do caùc khuyeán caùo xöa kia laø döùt khoaùt töø choái moïi cöû chæ, moät soá ngöôøi lao mình vaøo nhöõng giaûi thích muoán hieåu raèng "khoâng choái boû thaân xaùc nhöng vöôït quaù thaân xaùc" ; moät soá khaùc tröng daãn Teilhard de Chardin ñeå töï ñaéc quaû quyeát caùch sai laàm raèng "moïi tình yeâu chaân thaønh ñeàu höôùng veà vieäc giöõ trinh tieát cho nhau". Vì theá, moät soá ngöôøi keát luaän raèng trong quan heä baïn beø, "caùc cöû chæ dòu daøng" khoâng theå thieáu vaø khoâng coù vaán ñeà. Thöïc teá khoâng ñôn giaûn nhö vaäy ! Ñöa ra nhöõng giaûi ñaùp coù saün hay nhöõng "cho pheùp" laø khoâng laønh maïnh.

Chuùng ta nhaéc laïi vaøi ñieàu hieån nhieân coù tính caùch nhaân chuûng hoïc maø moãi ngöôøi phaûi löu yù ñeå chu toaøn caùc traùch nhieäm cuûa mình :

Moïi quan heä nhaân baûn ñeàu tröông ra bôûi moät söï keát cheùo nhau cuûa nhöõng xung ñoäng giôùi tính töøng phaàn. Do ñoù thaät voâ ích khi töôûng raèng öôùc muoán nhuïc duïc coù theå trôû thaønh vaéng maët troïn veïn khoûi tình baïn. Coù theå raát yeáu hoaëc ñöôïc kieåm soaùt chaët cheû, nhieàu xung ñoäng töøng phaàn luoân luoân laøm phaùt sinh moät söùc eùp, caùch chung chung, maïnh hôn hay yeáu hôn tuøy theo nhöõng thôøi khaéc cuûa cuoäc soáng. Vaäy khuynh höôùng "giöõ trinh tieát" khoâng bao giôø laø töï phaùt hoaëc ñöôïc thuû ñaéc moät laàn cho taát caû moïi laàn.

Caùch chung, moät "cöû chæ dòu daøng" cam keát maïnh hôn moät lôøi noùi ñôn giaûn, nhaát laø neáu nhöõng lôøi noùi ñaày tình caûm ñöôïc trao ñoåi song phöông ñi tröôùc cöû chæ ñoù. Trong moät xaõ hoäi coù khuynh höôùng quaù coi thöôøng vieäc söû duïng thaân xaùc giôùi tính, chaéc chaén laø ñieàu toát ñeå khaúng ñònh laïi döõ kieän nhaân chuûng hoïc naày.

Vì cô caáu xung ñoäng cuûa moãi ngöôøi laø duy nhaát, neân cuøng moät cöû chæ coù theå ñöôïc hai ngöôøi caûm nhaän caùch raát khaùc bieät nhau. Caùi maø ngöôøi naày coi laø raát ít haøm yù coù theå ñöôïc ngöôøi kia caûm nhaän nhö moät boäc loä tình caûm hay nhuïc duïc raát quyeán ruû vaø deã xieâu loøng. Vì vaäy, moãi ngöôøi phaûi bieát nghe hieåu caùc phaûn öùng cô theå cuûa ngöôøi kia, nhöõng phaûn öùng bò ñieàu kieän bôûi moät lòch söû hay ñoâi khi ñöôïc ñaùnh daáu bôûi nhöõng noãi sôï haõi caàn phaûi bieát toân troïng.

Ba "nguyeân lyù" nhaân chuûng hoïc naày haøm aån raèng tuyeät ñoái khoâng theå ñöa ra nhöõng qui taéc chi tieát vaø phoå quaùt veà vieäc söû duïng thaân xaùc trong tình baïn. Nhöng noù giuùp chuùng ta hieåu raèng möùc ñoä "töï do" trong vieäc bieåu loä tình caûm baèng thaân xaùc khoâng theå vaø cuõng khoâng phaûi laø duy nhaát ñoái vôùi taát caû moïi ngöôøi, caàn phaûi ñöôïc xem xeùt laïi thöôøng xuyeân. Kinh nghieäm haèng theá kyû qua chöùng minh trong moïi tröôøng hôïp, ôû laõnh vöïc naày raèng söï caån thaän thaùi quaù thöôøng ít nghieâm troïng hôn söï ngaây thô thaùi quaù.

<noäi dung>

Yeâu caùch phuø hôïp vôùi Phuùc AÂm luoân luoân ñoøi hoûi moät söï khoå cheá naøo ñoù. Ñieàu ñoù cuõng ñuùng cho caû tình baïn laãn tình yeâu hoân nhaân, nhaát laø khi caû hai beân cuûa moät quan heä tình caûm boù buoäc phaûi chieán ñaáu choáng laïi söï thaùi quaù töï phaùt cuûa loøng yeâu mình tröông ra caùch khoâng theå traùnh ñöôïc trong taát caû moïi quan heä yeâu ñöông, ít ra laø nhöõng luùc ban ñaàu. Yeâu, chính laø luoân phaûi kinh nghieäm nhöõng chia caét. Chia caét ñoái vôùi caùch kheùp kín ngöôøi baïn ôû trong öôùc muoán cuûa mình, hoaëc ñoái vôùi nhöõng söï lyù töôûng hoùa thaùi quaù, vaø ngay caû ñoâi khi chia caét vaät lyù gaây neân bôûi söï xa caùch ñòa lyù.

Coù theå xaûy ra sau moät thôøi gian naøo ñoù, caû hai ngöôøi baïn ñeàu nhaän thöùc ra raèng loøng trung thaønh cuûa hoï vôùi Thieân Chuùa phaûi vöôït leân bôûi vieäc ngöng caùc cuoäc gaëp gôõ cuûa hoï, chöøng naøo tình baïn mang daùng daáp tình yeâu vôï choàng. Kinh nghieäm cho bieát raèng soáng söï caét ngang naày khoâng heà deã daøng. Tröôùc heát vì söï tieán hoùa cuûa hai ngöôøi khoâng nhaát thieát nhö nhau : ngöôøi naày muoán xa ra, trong khi ngöôøi kia khoâng theå chòu ñöïng noãi söï chia ly. Tieáp ñeán vì söùc maïnh cuûa tình caûm vaø öôùc muoán giôùi tính choãi daäy maõnh lieät ñeán ñoãi söï chia caét coù theå ñöôïc caûm nhaän nhö moät thöù caét boû hay nhö moät veát thöông nhoùi ñau töøng hoài.

Vaäy quyeát ñònh chia caét giaû thieát moät söï quaân bình nhaân baûn ñaày ñuû cuûa moãi ngöôøi, moät söï toân troïng laãn nhau cuûa caû hai beân, moät cuoäc ñoái thoaïi saâu xa giöõa hoï vaø moät can ñaûm thöïc söï cho pheùp ñoái ñaàu vôùi kinh nghieäm thöông ñau cuûa söï chia ly. Moät söï can ñaûm nhö theá chæ coù theå coù ñöôïc neáu moãi ngöôøi ñeàu chaáp nhaän vaùc thaäp giaù Ñöùc Kitoâ trong ñôøi soáng thöôøng ngaøy cuûa mình (Mt.10, 38).

Ñoái vôùi nhöõng ai ñaõ ñöôïc ñöa daãn soáng moät kinh nghieäm nhö theá, chuùng ta coøn nhaán maïnh hai söï kieän :

Moät quyeát ñònh chia ly thöôøng ñöôïc ñaùnh daáu bôûi nhöõng nhaäp nhaèng nöôùc ñoâi. Ñuùng theá, moät chia caét coù theå laø daáu hieäu cuûa moät yù muoán trung thaønh vôùi Thieân Chuùa. Nhöng cuõng hieám khi noù khoâng phaûi laø keát quaû cuûa moät soá noãi sôï haõi naøo ñoù maø veà sau chuû theå yù thöùc ñöôïc. Neáu nhöõng noãi sôï haõi naày khoâng quaù vöôït troåi thì quyeát ñònh aáy khoâng phaûi laø khoâng coù giaù trò thieâng lieâng.

Moät khi söï chia ly ñaõ ñöôïc thöïc hieän, chuùng ta neân bieát raèng ngöôøi baïn vaãn coù maët bao nhieâu naêm thaùng, coù khi caû ñôøi, trong con tim, öôùc muoán vaø nhöõng aùm aûnh cuûa ngöôøi kia. Khi moät moái lieân heä tình caûm quaù maïnh, thì caùch chung noù coù "nhöõng goác reã" saâu xa ôû trong con ngöôøi. Vì theá, thaät laø bình thöôøng raèng kyû nieäm veà ngöôøi baïn khoâng phai môø ñi trong ngaøy moät ngaøy hai ñöôïc. Ngöôøi öùng sinh khoâng phaûi töï cho mình muïc tieâu tuyeät tröø taän goác reã khoûi loøng mình moïi daáu veát cuûa tình baïn ñaõ qua. Coù leõ ñoù laø moät phaän vuï khoâng theå ñöôïc vaø voâ nhaân ñaïo. Ñuùng hôn laø coá gaéng soáng bình laëng tröôùc maët Chuùa, khoâng tìm caùch laøm soáng laïi khoâng ngöøng nhöõng kyû nieäm ít nhieàu laøm khuaây khoûa loøng cuûa kinh nghieäm baïn höõu thaân tình aáy. Nhöng coù nhöõng luùc raát cam go, nhöõng luùc maø söï coâ ñôn trôû neân quaù naëng neà. Luùc aáy noãi nhôù moái lieân heä tình caûm ñaõ qua choãi daäy, ñoøi hoûi öùng sinh phaûi coù moät haønh vi ñöùc tin coøn töôùc boû hôn nöõa höôùng veà Chuùa Gieâsu Kitoâ ñang môøi goïi anh.

Maáy löu yù naày quaù ngaén nguûi ñeå ñaõ coù theå nhaán maïnh moät caùch thích öùng taát caû nhöõng söï phong phuù cuõng nhö nhöõng lieàu lónh nguy hieåm cuûa tình baïn khaùc phaùi. Tuy nhieân chuùng cuõng giuùp chuùng ta yù thöùc raèng moät söï ñieàu hoøa toát cuûa caùc tình baïn giaû thieát söï trong saùng, oùc thöïc teá, khoâng laáy mình laøm trung taâm vaø keâu caàu Thieân Chuùa maø Lôøi cuûa Ngaøi "pheâ phaùn nhöõng taâm tình vaø tö töôûng cuûa loøng ngöôøi" (Dt. 4, 12).

<noäi dung>

ÑAÏO LYÙ VAØ CHÍNH TRÒ

Ñaïo lyù – chuùng ta ñaõ noùi roài, nhöng nhaéc laïi cuõng khoâng coù haïi gì – khoâng phaûi laø moät khaåu suùng ñöôïc pheùp baén tuøy yù ñoàng baøo cuûa mình. Ñaïo lyù chæ coù moät chöùc naêng laø giuùp caûi thieän, chöù khoâng phaûi ñeå khieån traùch quaù ñaùng ngöôøi khaùc, vaø noù chæ mang ñeán moät ñieàu xaùc tín duy nhaát : moïi ngöôøi ñeàu ñöôïc döïng neân theo kieåu thuû coâng, töøng ngöôøi moät, vôùi moät lo laéng dòu daøng laø laøm sao ñaùnh daáu ñöôïc söï khaùc bieät. Vaø neáu ai ñeán heùt trong tai baïn : « Taát caû chính trò chaúng coù ñaïo lyù gì heát ! », baïn coù theå traû lôøi hoï moät caùch ñaùng yeâu nhö sau : « Xin baïn haõy nhìn laïi mình, ñieàu ñoù khoâng haïi gì cho baïn caû », hay moät loái noùi khaùc ñaïi khaùi nhö theá.

Nhöng taïi sao caùc chính trò gia laïi chòu tieáng xaáu nhö vaäy ? Chung cuïc, trong moät xöù daân chuû, chuùng ta taát caû ñeàu laø chính trò gia, tröïc tieáp hay qua caùc ñaïi dieän. Ñieàu raát chaéc chaén laø caùc chính trò gia gioáng heät nhöõng ngöôøi ñaõ baàu cho hoï, coù khi coøn gioáng hôn nöõa. Neáu hoï khaùc mình, duø xaáu hôn hay toát hôn, thì chaéc chaén mình ñaõ khoâng choïn hoï ñeå ñaïi dieän cho mình ôû chính quyeàn.

Chæ coù nhöõng nhaø cai trò khoâng naém quyeàn qua phoå thoâng ñaàu phieáu (caùc nhaø ñoäc taøi, caùc nhaø laõnh ñaïo toân giaùo hay caùc oâng vua) môùi xaây döïng uy danh cuûa hoï treân söï khaùc bieät vôùi ngöôøi thöôøng. Vì hoï khoâng gioáng ngöôøi khaùc (voõ löïc, thieân khaûi, doøng hoï ...), hoï chieám ñöôïc quyeàn chæ huy khoâng qua phoøng phieáu, khoâng nghe yù kieán ñoàng baøo. Nhöng hoï long troïng quaû quyeát laø daân chuùng « thöïc loøng » theo hoï, ñaùm ñoâng noàng nhieät uûng hoä hoï, khoâng caàn phaûi ñeám xem coù bao nhieâu ngöôøi uûng hoä ñeå bieát ñoâng nhö theá naøo.

Ngöôïc laïi, nhöõng ngöôøi muoán tieán tôùi ñòa vò chæ huy qua ñöôøng loái baàu cöû, ñaõ raùng cho coâng chuùng moät hình aûnh con ngöôøi taàm thöôøng, raát « ngöôøi », cuøng chung thò hieáu, vaán ñeà vaø caùc taät xaáu nhoû cuûa quaûng ñaïi quaàn chuùng maø hoï xin baàu cho hoï ñeå hoï naém quyeàn cai trò. Ñaõ ñaønh, hoï coù nhöõng ñeà nghò ñeå caûi thieän vieäc quaûn trò xaõ hoäi vaø tin töôûng coù theå ñem ra thöïc hieän, nhöng nhöõng yù kieán ñoù, ai cuõng phaûi hieåu vaø baøn thaûo ; hoï cuõng phaûi thöøa nhaän hoï seõ bò thay theá neáu hoï khoâng ñuû söùc ñuû taøi nhö hoï töï phuï hay khoâng lieâm khieát nhö hoï toû ra beà ngoaøi. Trong nhöõng nhaø chính trò aáy, coù nhöõng ngöôøi thaønh thaät, coù nhöõng ngöôøi xaáu vaø nhöõng ngöôøi truïc lôïi, cuõng nhö trong caùc ngöôøi lính cöùu hoûa, caùc nhaø giaùo, caùc thôï may, caùc caàu thuû vaø nhöõng ñoaøn theå khaùc. Vaäy thì, tieáng xaáu aáy ñeán töø ñaâu ?

Baét ñaàu, hoï naém nhöõng ñòa vò ñaëc bieät noåi baät vaø öu tieân trong xaõ hoäi. Caùc taät xaáu cuûa hoï thieân haï bieát roõ raøng ; hoï laïi coù nhieàu dòp caàm loøng khoâng noåi tröôùc caùc caùm doã lôùn, nhoû nhö ñaïi ña soá thöôøng daân. Söï vieäc ñöôïc ngöôøi ta bieát, theøm thuoàng ganh tò vaø ngay caû sôï haõi cuõng laøm cho hoï khoâng ñöôïc ñoái xöû voâ tö cho laém. Caùc xaõ hoäi bình ñaúng khoâng meàm moûng ñoái vôùi nhöõng ngöôøi ñi quaù xa vôùi tieâu chuaån, töø treân xuoáng hay töø döôùi leân, ngöôøi ta thích neùm ñaù ngöôøi naøo noåi baät leân hay nhaän chìm khoâng thöông tieác ngöôøi naøo bò teù ngaõ. Maët khaùc, chính trò gia höùa heïn nhieàu quaù neân khoâng theå hay khoâng muoán giöõ lôøi. Hoï bò boù buoäc bôûi nhöõng ngöôøi baàu cho hoï, bôûi vì hoï coù nguy cô thaáy mình bò coâ laäp, neáu hoï khoâng döï baùo ngaøy thaéng cöû hay chæ nhaán maïnh ñeán nhöõng khoù khaên, theá thì thaø noùi ñeán aûo töôûng vôùi cöû tri.

Chuùng ta giaû töôûng raèng caùc chính trò gia coù quyeàn haønh sieâu vieät, neân mình khoâng tha thöù khi hoï laøm mình thaát voïng. Neáu ngay töø ñaàu, chuùng ta bôùt tin töôûng ôû hoï, thì sau naøy chuùng ta khoâng baét buoäc phaûi ñeà phoøng hoï. Roát cuoäc, toát hôn laø hoï chæ bình thöôøng, khoâng quaù ma lanh nhöng hôi tinh quaùi moät chuùt, mieãn laø ngöôøi ta coù theå chæ trích hoï, kieåm soaùt hoï vaø khoâng baàu laïi cho hoï khi hoï heát nhieäm kyø. Ñieåm böïc mình, ñoù laø nhöõng oâng xeáp toaøn haûo : vì hoï töôûng laø hoï naém ñöôïc söï thaät, neân ngöôøi ta baét buoäc phaûi truïc xuaát hoï baèng suùng...

Chuùng ta haõy ñeå caùc ngaøi chính trò gia yeân tónh, hoï cuõng ñaõ chaúng caàn chuùng ta giuùp ñôõ, hoï khuaáy ñoäng khoâng khí trong laønh nhieàu roài.

Ñieàu maø chuùng ta quan taâm laø ñaïo lyù vaø chính trò coù caùc ñieåm töông ñoàng vaø lieân heä naøo vôùi nhau khoâng. Veà cuøng ñích : chuùng coù veû lieân heä vôùi nhau chaët cheõ : phaûi chaêng caû hai ñeàu muoán soáng ñuùng ? Ñaïo lyù laø ngheä thuaät choïn nhöõng gì thích hôïp vôùi mình vaø soáng thoaûi maùi hôn ; muïc tieâu cuûa chính trò laø toå chöùc sao cho toát cuoäc soáng chung trong xaõ hoäi, ngoû haàu moãi ngöôøi coù theå choïn löïa caùi gì phuø hôïp nhaát vôùi mình. Vì ngöôøi ta khoâng theå soáng leû loi (caên baûn ñôøi soáng ñeïp laø ñoái xöû coù loøng nhaân vôùi ñoàng loaïi) : moät ngöôøi öu tö veà ñaïo lyù ñeå soáng cho ñeïp khoâng theå naøo lô laø vôùi chính trò. Cuõng nhö khi chuùng ta muoán coù tieän nghi cho caên nhaø, maø khoâng ñeå yù ñeán maùng xoái, chuoät nhaëng, heä thoáng söôûi hay neàn moùng hö thì coù theå luùc ta nguû, nhaø saäp khoâng hay...

Tuy nhieân, coù nhöõng ñieåm khaùc bieät quan troïng giöõa ñaïo lyù vaø chính trò. Khôûi thuûy, ñaïo lyù coi soùc ñeán ñieàu maø moãi ngöôøi haønh xöû töï do cuûa mình, trong khi chính trò raùng phoái hôïp, trong moái öu tö phaûi coù, hieäu naêng cho taäp theå, ñeå caøng nhieàu ngöôøi coù töï do caøng toát. Ñoái vôùi ñaïo lyù, quan troïng laø yù muoán, bôûi vì ñaây laø vaán ñeà cuûa moãi caù nhaân laøm vì hoï muoán ñieàu toát. Ngöôïc laïi, vôùi chính trò, keát quaû cuûa nhöõng haønh ñoäng môùi ñaùng keå, duø do ñoäng löïc naøo, vaø chính trò gia thöû laøm aùp löïc vôùi nhöõng phöông tieän hoï coù ñeå coù moät vaøi keát quaû naøo ñoù hoï mong muoán thay vì caùc keát quaû khaùc. Laáy ví duï moät tröôøng hôïp thoâng thöôøng : toân troïng luaät leä löu thoâng. Veà maët luaân lyù, toân troïng ñeøn ñoû laø vieäc raát ñuùng (vì lôïi ích chung, vì ñaët mình ôû ñòa vò ngöôøi khaùc, neáu vi phaïm coù theå laøm ngöôøi khaùc bò thöông, v.v..) ; nhöng veà maët chính trò, ñieàu coát yeáu laø khoâng ai ñöôïc vöôït ñeøn ñoû, duø taïi sôï giaáy phaït hay ôû tuø. Ñoái vôùi chính trò gia, taát caû nhöõng ai toân troïng ñeøn ñoû laø « toát », duø hoï haønh ñoäng vì sôï, vì thoùi quen, vì dò ñoan hay do loøng tin chaéc laø luaät leä phaûi ñöôïc toân troïng ; nhöng vôùi ñaïo lyù, chæ nhöõng ngöôøi sau cuøng môùi ñaùng ñöôïc ca ngôïi thaät söï, vì hoï hieåu vieäc xöû duïng töï do hôn ngöôøi khaùc. Toùm laïi, coù khaùc bieät giöõa vaán ñeà ñaïo lyù mình ñaët ra cho mình vaø quan taâm chính trò laø baét buoäc ña soá phaûi laøm vieäc theo caùch thöùc ñaõ ñöôïc coâng nhaän nhö laø ñieàu mong muoán vaø haøi hoøa nhaát.

Chi tieát quan troïng : ñaïo lyù khoâng theå chôø ñôïi chính trò. Chuùng ta ñöøng nghe nhöõng ai noùi raèng theá giôùi ñaõ hö hoûng vì chính trò, chính trò baây giôø teä haïi hôn bao giôø heát, raèng khoâng ai coù theå toan tính cho mình moät ñôøi soáng ñeïp (veà maët ñaïo lyù) trong tình traïnh baát coâng, taøn baïo, sai laïc maø chuùng ta ñang soáng. Nhöng, ôû taát caû moïi thôøi, luoân coù nhöõng ngöôøi soáng toát, hay ít nöõa cuõng coá gaéng soáng toát. Vaø khi hoï coù theå laøm ñöôïc, hoï goùp phaàn laøm taêng tieán xaõ hoäi maø hoï ñöôïc soáng trong ñoù ; duø sao, hoï cuõng khoâng laøm hö haïi xaõ hoäi hôn. Hoï tranh ñaáu – vaø ngaøy nay hoï vaãn coøn tranh ñaáu – ñeå caùc quan heä ñaõ ñöôïc chính trò laäp thaønh caøng ngaøy caøng nhaân aùi hôn (noùi caùch khaùc, ít baïo löïc vaø nhieàu coâng baèng hôn), nhöng khoâng bao giôø hoï chôø ñôïi moïi söï ñeàu toaøn haûo vaø nhaân aùi chung quanh hoï ñeå hoï nhaém ñeán toaøn myõ vaø ñeán tình nhaân loaïi ñích thöïc. Hoï muoán hoï laø nhöõng ngöôøi tieân phong cuûa cuoäc soáng ñeïp, keùo theo ngöôøi khaùc, khoâng muoán ôû laïi beán ñaäu. Hoaøn caûnh cho pheùp hoï vöøa ñuû ñeå coù moät ñôøi soáng trung bình, keùm ñeïp hôn hoï mong muoán...

Lieäu seõ theá naøo khi chæ baèng loøng vôùi caùi gì xaûy ñeán trong ñôøi, vaø khoâng coá gaéng phaùt trieån ñieàu gì toát nhaát trong chính con ngöôøi mình ? Neáu chaéc chaén raèng trong taát caû thöùc aên ngöôøi ta cung caáp coù nhieàu moùn ñaõ hö thoái, baïn coù raùng aên nhöõng thöùc aên toát laønh khoâng hay baïn töï ñaàu ñoäc nhanh choùng baèng caùch duøng moïi thöù nhö ña soá ? Chaúng coù moät cheá ñoä chính trò naøo quaù xaáu ñeán ñoãi ngöôøi ta khoâng tìm ñöôïc trong ñoù moät nhaân vaät toát : traùch nhieäm cuoái cuøng cuûa caùc haønh ñoäng vaãn laø ôû moãi con ngöôøi. Öôùc mô coù moät cheá ñoä chính trò toaøn haûo, trong ñoù moïi ngöôøi « töï ñoäng » toát, bôûi vì hoaøn caûnh khoâng cho pheùp hoï laøm xaáu, laø khoâng töôûng. Maëc duø taát caû ñieàu xaáu löu haønh chung quanh mình, bao giôø cuõng coù caùi toát cho ngöôøi muoán coù ; maëc duø taát caû ñieàu toát chuùng ta coù theå trao taëng cho coâng chuùng, caùi xaáu bao giôø cuõng coù ôû taàm tay muoán coù.

Veà phöông dieän ñaïo lyù, nghóa laø nhaém ñeán nhöõng gì thích hôïp cho moät cuoäc soáng ñeïp, toå chöùc chính trò naøo coù theå goïi laø toát hôn caû ñeå ngöôøi ta thieát laäp vaø baûo veä ? Ñaây laø vaøi toùm löôïc döôùi hình thöùc suy tö :

Vì moãi döï truø veà ñaïo lyù ñeàu khôûi ñi töø töï do, khoâng töï do thì cuoäc soáng ñeïp khoâng coù giaù trò, heä thoáng chính trò ñaùng mong öôùc phaûi toân troïng toái ña nhöõng khía caïnh coâng coäng cuûa töï do con ngöôøi : töï do keát ñoaøn hay töï do chia reõ, phaùt bieåu yù kieán, saùng taïo caùi ñeïp, nghieân cöùu khoa hoïc, laøm vieäc theo thieân chöùc hay theo sôû thích, can thieäp vaøo caùc vieäc coâng, di chuyeån vaø cö truù baát cöù ñaâu, choïn löïa caùc thuù vui theå xaùc hay taâm hoàn, v.v.. Noù phaûi caám kî ñoäc taøi, nhaát laø ñeå laøm « ñieàu toát cho mình » hay « lôïi ích cho moïi ngöôøi ». Ñieàu toát nhaát cho chuùng ta – caù nhaân hay taäp theå – laø ñöôïc töï do. Ñöông nhieân, moät theå cheá chính trò ñaët taát caû quan troïng vaøo töï do cuõng seõ nhaán maïnh ñeán traùch nhieäm ñoái vôùi xaõ hoäi cuûa caùc haønh ñoäng vaø caùc sô soùt cuûa moãi ngöôøi. Theo leõ thöôøng, ngöôøi naøo caøng ít nhaän traùch nhieäm veà caùc haønh ñoäng toát hay xaáu cuûa mình, thì ngöôøi ta caøng ít cho hoï coù töï do. Trong nhöõng toå chöùc chính trò maø moãi caù nhaân khoâng bao giôø hoaøn toaøn coù «traùch nhieäm», caùc nhaø caàm ñaàu cuõng khoâng hôn gì, bôûi vì bao giôø hoï cuõng haønh ñoäng theo « nhu caàu » lòch söû hay ñoøi hoûi vì « lyù do Quoác Gia ».

Ñoái xöû vôùi ngöôøi nhö con ngöôøi laø nguyeân taéc caên baûn ñeå coù ñôøi soáng ñeïp, nhö chuùng ta ñaõ thaáy, vaø nhö theá coù nghóa laø ñaët mình vaøo ñòa vò ñoàng loaïi vaø thích öùng quyeàn lôïi cuûa ta vôùi quyeàn lôïi cuûa hoï. Noùi caùch khaùc, laø phaûi xem quyeàn lôïi cuûa ngöôøi khaùc nhö quyeàn lôïi cuûa mình vaø quyeàn lôïi cuûa mình nhö quyeàn lôïi cuûa ngöôøi khaùc. Ngöôøi ta goïi ñöùc tính ñoù laø coâng baèng, vaø khoâng coù moät cheá ñoä chính trò naøo xöùng ñaùng vôùi teân goïi cuûa noù maø khoâng theå, baèng luaät leä vaø ñònh cheá, khoâng quaûng baù coâng baèng ñeán khaép moïi ngöôøi trong xaõ hoäi. Chæ coù moät tröôøng hôïp duy nhaát maø ngöôøi ta coù theå haïn cheá töï do cuûa moät caù nhaân : khi phaûi ngaên caûn, baèng voõ löïc neáu caàn, neáu caù nhaân naøy cö xöû vôùi ñoàng loaïi nhö laø khoâng coù, noùi khaùc ñi, ñoái xöû vôùi ñoàng loaïi nhö ñoà chôi, nhö suùc vaät duøng chuyeân chôû, nhö nhöõng duïng cuï taàm thöôøng, v.v..

Söï ñoøi hoûi moãi con ngöôøi phaûi ñöôïc ñoái xöû ngang nhau, khoâng keå nam nöõ, maøu da, yù töôûng, thò hieáu v.v.. ñöôïc goïi laø toân troïng nhaân phaåm. Vaø, moät chi tieát laï kyø, duø nhaân phaåm laø cuûa chung moïi ngöôøi, noù laïi roõ raøng ñöôïc duøng ñeå thöøa nhaän moãi ngöôøi laø duy nhaát vaø khaùc bieät. Ñoà vaät coù theå « trao ñoåi qua veà », ngöôøi ta coù theå « thay theá » chuùng baèng nhöõng caùi khaùc gioáng hay toát hôn, toùm laïi : chuùng coù « giaù » cuûa chuùng (tieàn baïc laøm deã daøng caùc trao ñoåi naøy, vì noù ño moïi chuyeän cuøng moät tieâu chuaån). Vaäy moãi ngöôøi coù nhaân phaåm cuûa mình vaø nhaân phaåm laø voâ giaù, noùi caùch khaùc ngöôøi ta khoâng theå thay theá nhaân phaåm cuõng khoâng theå baïc ñaõi ngöôøi ñoù ñeå öu ñaõi ngöôøi khaùc. Khi noùi mình khoâng theå thay theá nhaân phaåm, ta khoâng nghó ñeán chöùc vuï (moät oâng thôï moäc coù theå thay theá moät oâng thôï moäc khaùc), nhöng ñeán nhaân caùch rieângï, ñeán tính chaát hieän höõu ñích thöïc cuûa con ngöôøi ; khi noùi «khoâng ñöôïc baïc ñaõi», ta muoán noùi, duø bò luaät leä haønh phaït hay bò coi nhö keû thuø chính trò, hoï khoâng theå thoâi laø ñoái töôïng ñöôïc neå vì vaø toân troïng. Ngay trong chieán tranh – moät thaát baïi lôùn nhaát trong toan tính ñeå coù moät « ñôøi soáng ñeïp » chung cuûa nhaân loaïi -, moät soá haønh xöû naøo ñoù bò coi nhö troïng toäi nhö toäi ñaõ toå chöùc chieán tranh ñoù. Chính nhaân phaåm laøm chuùng ta nhö nhau, ñuùng laø noù xaùc nhaän moãi ngöôøi laø duy nhaát, khoâng thay theá qua veà vaø coù nhöõng quyeàn ñöôïc xaõ hoäi coâng nhaän nhö ngöôøi anh em.

Do kinh nghieäm, chuùng ta hoïc ñöôïc ngay trong da thòt mình, duø sung söôùng ñeán ñaâu, ñoù laø thöïc teá cuûa ñau khoå. Coi ngöôøi khaùc laø troïng, ñaët mình vaøo ñòa vò hoï, laø khoâng nhöõng coâng nhaän nhaân phaåm cuûa ñoàng loaïi, maø cuõng laø ñeå coù thieän caûm vôùi nhöõng ñau khoå hay baát haïnh xaûy ñeán do laàm laãn caù nhaân, tai naïn baát ngôø, ruûi ro sinh lyù, vaø, sôùm hay muoän, cuõng coù theå ñeán vôùi chuùng ta. Beänh taät, giaø yeáu, yeáu ñuoái khoâng göôïng leân ñöôïc, bò boû rôi, khuûng hoaûng taâm lyù hay taâm thaàn, maát maùt caùi gì quyù giaù nhaát hay thieát yeáu nhaát, bò ñe doïa, bò taán coâng taøn baïo bôûi nhöõng keû maïnh hôn hay nhöõng keû keùm loøng nhaân... Moät coäng ñoàng chính trò ñaùng ñöôïc mong öôùc, trong phaïm vi coù theå, phaûi baûo ñaûm söï töông trôïï cuûa coäng ñoàng ñoái vôùi nhöõng ngöôøi ñau khoå vaø giuùp ñôõ nhöõng keû, vì lyù do naøy hay lyù do khaùc, khoâng theå töï lo ñöôïc. Loøng töông trôï naøy khoù thöïc haønh maø khoâng haïi ñeán töï do vaø nhaân phaåm cuûa ñöông söï. Thænh thoaûng, Nhaø Nöôùc, döôùi danh hieäu giuùp ñôõ ngöôøi taøn pheá, cuoái cuøng, ñoái xöû vôùi taát caû daân chuùng nhö ngöôøi taøn pheá. Nhöõng baát haïnh ñöa ta vaøo tay ngöôøi khaùc vaø cuûng coá quyeàn löïc taäp theå treân caù nhaân : raát quan troïng phaûi canh ñeå quyeàn löïc naøy chæ duøng ñeå söûa chöõa nhöõng thieáu soùt vaø yeáu keùm, chöù khoâng phaûi ñeå thoáng trò nhö kieåu ñaùnh thuoác meâ, nhaân danh loøng « traéc aån » uy quyeàn.

Ngöôøi caàu mong coù moät cuoäc soáng ñeïp cho mình, hôïp vôùi ñaïo lyù, cuõng phaûi mong moûi coäng ñoàng chính trò cuûa con ngöôøi ñöôïc xaây döïng treân töï do, coâng baèng vaø töông trôï. Trong hai theá kyû qua (tröôùc heát laø qua lyù thuyeát, vaø daàn daàn laø qua thöïc haønh), neàn daân chuû môùi tìm caùch thieát laäp nhöõng ñoøi hoûi toái thieåu maø ñoaøn theå chính trò phaûi toân troïng : ñoù laø ñieàu maø ngöôøi ta goïi laø nhaân quyeàn, maø ngaøy nay, danh saùch naøy vaãn coøn laø moät tuûi hoå taäp theå lôùn lao cho chuùng ta, moät toång muïc nhöõng lôøi öôùc nguyeän thaønh tín hôn laø keát quaû höõu hieäu ñaït ñöôïc. Tieáp tuïc ñoøi hoûi nhaân quyeàn trong toaøn boä, ôû taát caû moïi nôi, cho taát caû moïi ngöôøi, vaãn coøn laø coâng vieäc chính trò duy nhaát maø ñaïo lyù khoâng theå lô laø. Vaø ñaây khoâng theå laø coâng vieäc cuûa thieåu soá. Ñöøng caâu neä phaân caùch do caùi nhaõn hieäu dính treân ve aùo laø «höõu», laø «taû», laø «trung laäp» hay caùi gì khaùc...

Nhöng, roõ raøng laø bao nhieâu vaán ñeà ñaët ra cho saùu tyû con ngöôøi chen chuùc nhau treân haønh tinh naøy (vaø con soá taêng khoâng ngöøng). Nghó ñeán naïn ñoùi, vaãn coøn laøm cheát haøng trieäu ngöôøi, ñeán naïn kinh teá vaø giaùo duïc keùm môû mang ôû nhieàu nöôùc, ñeán söï toàn taïi cuûa nhöõng theå cheá chính trò taøn baïo ñeø neùn daân chuùng maø khoâng chuùt maëc caûm ñoái vôùi daân chuùng, ñe doïa laân bang, ñeán phung phí tieàn baïc vaø hieåu bieát trong laõnh vöïc voõ trang, hay ñôn giaûn ñeán noãi cô cöïc cuûa ña soá daân chuùng, keå caû daân caùc nöôùc giaøu, v.v.. söï phaân chia chính trò treân theá giôùi (moät theá giôùi ñaõ hôïp nhaát bôûi lieân ñôùi kinh teá vaø toaøn caàu hoùa phöông tieän truyeàn thoâng) chæ keùo daøi caùc veát thöông aáy vaø ngaên caûn moïi giaûi phaùp.

Moät ví duï khaùc : chuû nghóa quaân phieät, caùi loái ñaàu tö cuoàng nhieät vaøo vuõ khí caùc nguoàn taøi nguyeân maø theo leõ coù theå giaûi quyeát phaàn lôùn nhöõng thieáu thoán con ngöôøi phaûi chòu ngaøy nay treân theá giôùi, caùi loái phaùt trieån chieán tranh xaâm löôïc (loaïi boû ngöôøi khaùc thay vì ñaët mình vaøo ñòa vò ngöôøi)... Coù caùch naøo toát nhaát ñeå chaám döùt caùi ñieân roà naøy, ñeå thieát laäp moät uy quyeàn treân qui moâ toaøn theá giôùi, vôùi moät löïc löôïng ñuû ñeå ngaên caûn baát cöù nhoùm naøo muoán gaây chieán ? Öôùc gì caùc Ngaøy Hoøa Bình Theá Giôùi ñi vaøo hieän thöïc cuûa theá giôùi !

Sau cuøng, coù moät vaøi chuyeän khoâng theå thay theá ñöôïc, ví duï « chuyeän » chuùng ta ñang soáng treân caùi haønh tinh ñòa caàu naøy, vôùi theá quaân bình veà thöïc vaät vaø ñoäng vaät, chuùng ta khoâng coù gì ñeå thay theá noù, vaø thaät söï cuõng khoâng theå naøo « chuùng ta mua » moät theá giôùi khaùc, neáu vì tham lôïi hay vì ngu daïi maø chuùng ta huûy hoaïi ñòa caàu naøy ! Quaû ñaát naøy khoâng phaûi laø moät hôïp theå rôøi raïc : giöõ gìn noù ñeå ôû cho ñöôïc vaø cho ñeïp laø coâng vieäc chæ coù theå giao phoù cho coäng ñoaøn toaøn theå con ngöôøi, chöù khoâng phaûi bôûi nhöõng keû gian xaûo thaáp heøn cuûa ngöôøi naøy choáng ngöôøi noï.

Ñaây laø choã maø chuùng ta muoán ñi ñeán : taát caû nhöõng gì taùn trôï vieäc toå chöùc cho con ngöôøi trong chöùc naêng thuoäc veà nhaân tính chöù khoâng thuoäc vaøo saéc toäc laø moät nguyeân taéc raát hay veà chính trò. Maët ña daïng cuûa nhieàu caùch soáng laø moät khía caïnh chuû yeáu, mieãn laø coù nhöõng qui taéc toái thieåu veà loøng dung thöù ñoái vôùi nhau vaø moät vaøi vaán ñeà huy ñoäng caùc coá gaéng cuûa con ngöôøi. Neáu khoâng, chuùng ta seõ coù moät ña daïng cuûa toäi aùc, chöù khoâng phaûi moät ña daïng cuûa vaên hoùa. Ñoù laø vì sao, chuùng ta chaùn gheùt caùc hoïc thuyeát baét buoäc ngöôøi naøy choáng ngöôøi kia : kyø thò chuûng toäc, xeáp haïng, nhöõng chuû nghóa quoác gia taøn baïo, xem caù nhaân khoâng laø gì vaø danh nghóa taäp theå laø taát caû, nhöõng lyù töôûng cuoàng tín, toân giaùo hay daân söï, khoâng theå dung thöù söï maâu thuaãn oân hoøa cuûa caùc yù kieán, ñoøi hoûi moïi ngöôøi phaûi tin vaø kính troïng nhöõng ñieàu maø hoï xem laø « söï thaät » vaø chæ bieát nhö theá thoâi, v.v.. Nhöng chuùng ta khoâng muoán chaùn chính trò, maø chæ muoán giaûi toû laø coù nhöõng yeâu saùch chính trò theo ñoù khoâng moät ai coù yù muoán soáng toát maø coù theå traùnh khoûi.

«Khoâng phaûi con ngöôøi maø laø loaøi ngöôøi ôû haønh tinh naøy. Soá ñoâng laø luaät leä cuûa traùi ñaát ! » (Hannah Arendt, La Vie de l’esprit, PUF, 2 volumes, 1971 et 1983).

« Neáu toâi bieát moät ñieàu höõu ích cho quoác gia toâi nhöng laïi haïi cho moät quoác gia khaùc, thì toâi seõ khoâng ñeà nghò cho quoác vöông toâi, bôûi vì toâi laø ngöôøi, tröôùc khi laø coâng daân nöôùc Phaùp, vì toâi caàn thieát phaûi laø ngöôøi tröôùc, vaø toâi chæ laø ngöôøi Phaùp do tình côø.

« Neáu toâi bieát ñieàu gì höõu ích cho toâi, nhöng laïi haïi cho gia ñình toâi, toâi seõ vöùt boû noù ra khoûi taâm trí toâi. Neáu toâi bieát ñieàu gì höõu ích cho gia ñình toâi maø coù haïi cho quoác gia, thì toâi seõ queân noù ñi. Neáu toâi bieát ñieàu gì höõu ích cho quoác gia maø coù haïi cho AÂu chaâu, hay höõu ích cho AÂu chaâu maø coù haïi cho caû loaøi ngöôøi, thì toâi seõ xem noù nhö toäi aùc » (Montesquieu, Mes penseùes, le Seuil, coll.  L’ Inteùgrale », 10 et 11, 1964, p. 855).

« Duø ngöôøi ta toân troïng tuyeät haûo caùc hieäp öôùc (giöõa caùc Quoác Gia), thì cuõng seõ tai haïi vì ngöôøi ta coù thoùi quen seõ caäy nhôø vaøo ñoù. Phaûi chaêng thieân nhieân ñaõ thieát laäp moät xaõ hoäi, giöõa hai daân toäc taùch rôøi nhau, chæ baèng moät ngoïn ñoài hay moät ngoïn suoái nhoû ? Chính vieäc xöû duïng caùc hieäp öôùc ñaõ daãn ñöa con ngöôøi ñeán choã coi nhau nhö nhöõng keû sinh ra ñaõ laø cöøu ñòch, ñöôïc taïo ra ñeå tieâu dieät laãn nhau moät caùch hôïp phaùp, ít ra neáu khoâng coù nhöõng vaên kieän choáng ñoái ñoù. (...) Caùc nhaø khoâng töôûng nghó raèng (...) chôù neân xem baát cöù ngöôøi naøo laø keû thuø, neáu mình khoâng bò hoï chöûi maéng ; raèng coäng ñoàng do thieân nhieân thieát laäp laøm cho caùc qui öôùc thaønh voâ duïng ; raèng cuoái cuøng loaøi ngöôøi xích laïi gaàn nhau maïnh hôn, hieäu quaû hôn, do loøng baùc aùi hôn laø vaên baûn, baèng tinh thaàn hôn laø baèng theå thöùc » (Thomas More, L’Utopie, livre second, GF Flammarion, 1987, p. 200; baûn dòch cuûa Marie Delcourt).

<noäi dung>

Chuùng ta luoân coù nhöõng vaán ñeà phaûi giaûi quyeát, maø ñaïo lyù khoâng heä taïi aùp duïng caùch maùy moùc nhöõng giaûi phaùp laøm saün, vaäy laøm theá naøo hoïc bieän phaân ñöôïc caùi gì chuùng ta phaûi laøm ? - Khoâng theå aùp duïng caùc qui taéc luaân lyù caùch muø quaùng. Bieän phaân chính laø giaûi thích. Hoaït ñoäng ñaïo ñöùc coù hai muïc ñích :
-moät laø ñaùnh giaù moät loái öùng xöû ñaõ ñöôïc chaáp nhaäân bôûi moät ngöôøi, moät nhoùm ngöôøi hay moät daân toäc, haàu xem coi öùng xöû naày coù toân troïng con ngöôøi vaø laøm cho con ngöôøi thaêng tieán khoâng ;
-hai laø ñònh höôùng nhöõng choïn löïa seõ tôùi trong nhöõng hoaøn caûnh heát söùc phöùc taïp, xem phaûi choïn löïa quyeát ñònh naøo cho thích hôïp.

Tröôùc khi quyeát ñònh, caàn thieát phaûi giaûi thích thöïc teá cuøng taát caû nhöõng gì laø phöùc taïp, toái taêm, cuõng nhö caùc yeáu toá töông phaûn, chaúng haïn choïn löïa nhö theá coù aên khôùp vôùi ñaïi qui taéc ñaïo ñöùc "Haõy toân troïng tha nhaân nhö chính mình" khoâng ? Coù theo chieàu höôùng cuûa tình yeâu Phuùc AÂm khoâng ? Töông quan theá naøo vôùi ba ñieàu caám ñaõ noùi : caám phoái hôïp vôùi nguoàn goác cuûa mình, caám gieát ngöôøi, caám laøm vaïy voø truyeàn thoâng baèng vieäc noùi doái. Vaäy phaûi giaûi thích, nghóa laø phaûi caät vaán veà hoaøn caûnh hieän taïi, nhöng ñoâi khi söï giaûi thích naày khoâng deã thöïc hieän.

Töø ngöõ "giaûi thích" naày chính xaùc laø gì ? Coù phaûi soi saùng caùc öùng xöû theo höôùng phaân taâm baèng caùch xaùc ñònh caùc nguyeân do ít nhieàu voâ thöùc cuûa caùc haønh vi cuûa chuùng ta khoâng ? - Söï giaûi thích noùi ñaây khoâng loaïi tröø vieäc soi saùng coù theå coù do söï hieåu bieát veà phöông dieän phaân taâm hoïc, song noù chæ ñònh moät caùi gì roäng lôùn hôn nhieàu.

Quaû thöïc coù nhieàu caùch tieáp caän vôùi thöïc taïi : giaûi thích töø caùc khoa hoïc nhaân vaên, giaûi thích trieát lyù, vaø ôû ñaây laø giaûi thích thaàn hoïc nhaèm hieåu ñöôïc thöïc taïi veà phöông dieän ñöùc tin coâng giaùo. Ngay caùch tieáp caän coù tính caùch thaàn hoïc cuõng khoâng phaûi laø ñoàng nhaát. Chaúng haïn chuùng ta coù theå quan saùt söï khaùc bieät giöõa caùc nhaø luaân lyù Coâng Giaùo vaø Tin Laønh. Tin Laønh baét ñaàu suy tö döïa treân nghieân cöùu Thaùnh Kinh. Thaàn hoïc gia coâng giaùo dó nhieân khoâng queân laõng Kinh Thaùnh laø qui phaïm ñöùc tin, nhöng daønh moät choã raát lôùn cho khaû naêng rieâng cuûa taïo vaät khoâng hoaøn toaøn bò hö hoûng vì toäi loãi. Vaäy suy tö ñaàu tieân cuûa thaàn hoïc gia coâng giaùo laø ñeà cao caùc lyù leõ khoa hoïc vaø trieát lyù ñeå hieåu loái öùng xöû naày öùng xöû noï trong caùi phöùc taïp cuûa noù. Nhòp thöù hai môùi tra vaán Kinh Thaùnh, Truyeàn Thoáng ñeå xem trong nhòp thöù ba Kinh Thaùnh vaø Truyeàn Thoáng gioïi aùnh saùng quyeát ñònh theá naøo treân söï phöùc taïp cuûa hieän töôïng voán laø ñoái töôïng bieän phaân.

Chaúng haïn ñoái vôùi vieäc ñoàng tính luyeán aùi, nhaø luaân lyù seõ tìm phaân tích söï phöùc taïp cuûa loái öùng xöû ñoàng tính. OÂng qui chieáu ñeán caùc khoa hoïc nhaân vaên khaùc nhau (taâm lyù, xaõ hoäi, lòch söû caùc phong tuïc...). OÂng seõ nhaän thaáy raèng ñoàng tính luyeán aùi khoâng phaûi laø moät thöïc taïi nguyeân khoái, nhöng laø moät hieän töôïng thay ñoåi, phöùc taïp hôn laø ngöôøi ta töôûng. OÂng cuõng seõ khaùm phaù ñöôïc raèng khoâng phaûi coù moät nhöng laø nhieàu thöù ñoàng tính luyeán aùi khoâng coù cuøng moät yù nghóa nhö nhau trong moïi neàn vaên hoùa, caû khi taát caû moïi hình thöùc ñoàng tính luyeán aùi coù chung moät yeáu toá laø khoâng ñaûm nhaän toát traïng thaùi troïn veïn cuûa giôùi tính khaùc bieät. Baáy giôø vaø chæ luùc baáy giôø, oâng môùi tìm ñoïc nhöõng caâu Kinh Thaùnh lieân quan ñeán nhöõng öùng xöû ñoàng tính luyeán aùi, mong chuùng mang laïi aùnh saùng Maïc khaûi veà phaùn ñoaùn ñaïo ñöùc treân ñònh höôùng giôùi tính aáy.

Toùm laïi, ñöùng tröôùc baát cöù öùng xöû naøo, nhaø luaân lyù seõ coá gaéng traû lôøi cho caâu hoûi caên baûn naày : "Loái öùng xöû naày mang laáy yù nghóa naøo trong vieäc nhaân baûn hoùa vaø tieáp ñoùn Nöôùc Trôøi ?" Caâu hoûi naày laïi phaân chia thaønh ba vaán naïn tuøy theo ba yù nieäm cuûa töø "yù nghóa" :

YÙ nghóa : "Loái öùng xöû caù nhaân hay taäp theå naày muoán oùi gì, coù yù nghóa gì ?"
Höôùng ñi : "Loái öùng xöû naày laáy höôùng ñi khaùch quan naøo ? Noù daãn ñöa caù nhaân vaø xaõ hoäi ñi tôùi caùi gì ? tröôùc maét vaø veà laâu veà daøi ?"
Quan naêng cuûa thaân theå (caù nhaân, xaõ hoäi, cô caáu) : "Loái öùng xöû naày toân troïng hay ngöôïc ñaõi caùc nhaân söï hay cô caáu trong caùi gì ?

Lieân keát ba vaán naïn naày chính laø coi troïng söï kieän con ngöôøi laø moät höõu theå coù yù nghóa, moät höõu theå xaõ hoäi, nhöng ñoàng thôøi cuõng laø moät höõu theå coù moät söï khaùch quan naøo ñoù maø caùc haønh vi ñeå laïi daáu veát roõ raøng trong phaïm vi xaõ hoäi. Duø yù nghóa naøo maø moät ngöôøi muoán trao cho loái öùng xöû cuûa mình ñi nöõa, thì loái öùng xöû ñoù cuõng coù nhöõng haäu quaû khaùch quan maø söï bieän phaân ñaïo ñöùc phaûi löu yù, neáu khoâng laø bò ñoùng kín trong moät neàn luaân lyù cuûa yù höôùng ñoäc nhaát, neàn luaân lyù laøm tha hoùa nhö moät chaâm ngoân quen thuoäc gôïi leân "Hoûa nguïc ñöôïc loùt baèng caùc yù höôùng toát".

Vieäc phaân tích yù nghóa khoâng luoân luoân deã daøng vì thöôøng laãn loän caùch roái raém caùc nguyeân do haønh ñoäng yù thöùc vaø voâ thöùc. Laøm sao thaáy roõ ñöôïc ? - Caùi laøm cho con ngöôøi trôû neân ñaëc bieät so vôùi con vaät, chính laø con ngöôøi laø moät höõu theå tìm cho caùc öùng xöû cuûa mình coù yù nghóa. Do ñoù moïi haønh vi nhaân linh ñeàu laø moät caùch theá noùi leân moät caùi gì ñoù, moät caùch thöùc phoâ dieãn caùc yù nghóa cuûa mình. Moät soá yù nghóa ñoù ñöôïc dieãn taû caùch hoaøn toaøn yù thöùc vaø töï nguyeän : Patricia, ngöôøi "meï mang thai giuøm" ngöôøi Phaùp ñaàu tieân tuyeân boá trong caùc phöông tieän truyeàn thoâng raèng coâ chaáp nhaän cho moät ngöôøi baïn gaùi "möôïn" caùi buïng cuûa mình. Coâ giaûi thích yù nghóa öùng xöû cuûa mình baèng caùch noùi roõ raèng coâ muoán chaám döùt noãi quaãn baùch cuûa ngöôøi ñaøn baø naày. Theo nhöõng lôøi coâ noùi maø ngöôøi ta khoâng theå nghi ngôø loøng thaønh thaät thì yù nghóa cöû chæ cuûa coâ laø loøng quaûng ñaïi. Vaäy ñeå bieän phaân yù nghóa cöû chæ cuûa Patricia, chuùng ta phaûi quan taâm ñeán yù höôùng quaûng ñaïi naày giöõa nhieàu yeáu toá khaùc. Nhöng caùc nhaø phaân taâm hoïc daïy cho chuùng ta raèng yù nghóa cuûa moät öùng xöû chaéc chaén moät phaàn coù yù thöùc, nhöng noù cuõng ñöôïc thöïc hieän ngoaøi yù muoán chuùng ta. Caùc öùng xöû cuûa chuùng ta coù theå maëc laáy nhöõng yù nghóa aån kín maø chuùng ta khoâng bieän phaân roõ ñöôïc.

Trong tröôøng hôïp moät ngöôøi meï mang thai möôùn, ñaâu laø nhöõng ñoäng löïc voâ thöùc coù theå coù ? - Moät ngöôøi meï mang thai möôùn nhö theá coù theå cuøng luùc ñaët ra moät haønh vi quaûng ñaïi ôû bình dieän yù thöùc, vaø ôû bình dieän voâ thöùc, moät öùng xöû nhaèm söûa chöõa laïi moät söï phaù thai trong quaù khöù, hoaëc moät öôùc muoán chieám ñoaït, hoaëc coøn laø moät van xin tình yeâu cuûa choàng v.v...

Söï bieän phaân thaät khoù vì nhieàu yù nghóa ñoàng thôøi cuûa moät öùng xöû, coù caùi vöôït quaù caû chuû theå. Vì vaäy nhaø luaân lyù khoâng ñöôïc "laøm keû ngaây thô" : neáu oâng löu yù ñeán caùc yù nghóa yù thöùc thì cuõng phaûi quan taâm tôùi caùc yù nghóa ít hieån nhieân hôn toû loä qua caùc lôøi noùi cuûa chuû theå.

Ñaøng khaùc, yù nghóa cuûa moät öùng xöû khoâng bao giôø ñöôïc nhaän thöùc caùch thuaàn tuùy taâm tình rieâng tö. Nhö thaùi ñoä cuûa Patricia naèm trong moät xaõ hoäi nhaát ñònh, ñoù laø xaõ hoäi Phaùp ñöông thôøi, nôi xaûy ra nhöõng phaûn öùng nghòch lyù : moät treân naêm hoaëc saùu cuoäc mang thai ñöôïc keát thuùc baèng vieäc phaù thai, trong khi ñoù moät soá ñoâi vôï choàng laïi phaûi chòu ñöïng thöû thaùch cuûa söï voâ sinh saün saøng laøm baát cöù ñieàu gì ñeå coù ñöôïc moät ñöùa con.

Chính vì theá ngöôøi ta coù theå töï hoûi ñaâu laø yù nghóa taäp theå ñoái vôùi vieäc tìm kieám moät ñöùa con ñoù, vaø thöôøng laø moät ñöùa con hoaøn haûo, baèng moïi giaù. Ñaâu laø söï loaïn naêng saâu xa maø cuoäc tìm kieám ñoù boäc loä ra ñoái vôùi caùch soáng thaønh xaõ hoäi cuûa chuùng ta ? Coù theå ñoù laø daáu hieäu söï baát löïc trong vieäc chòu ñöïng möùc toái thieåu tình traïng bò töôùc ñoaït vaø ñau khoå. Hoaëc nöõa laø trieäu chöùng cuûa moät xaõ hoäi phoùng chieáu caùc löôïc ñoà saûn xuaát kyõ ngheä vaøo trong laõnh vöïc giôùi tính vaø chöùc naêng laøm cha meï : khi aáy ngöôøi ta tìm caùch saûn xuaát ra moät ñöùa con phuø hôïp trong moïi ñieåm vôùi laäp trình ñaõ ra vaø neáu coù khuyeát ñieåm thì loaïi boû ñi. Khôûi töø ví duï ñoù, chuùng ta nhaän thaáy raèng ñeå khoûi bò laàm laïc, nhaø luaân lyù seõ phaûi tìm naém baét cuøng luùc nhöõng yù nghóa khaùc nhau, yù thöùc vaø tieàn yù thöùc, cuûa moät öùng xöû caù nhaân vaø nhöõng yù nghóa taäp theå.

Caùc phaân tích khaùc nhau naày khoâng laøm cho cuoäc tìm kieám ñeå bieän phaân choïn löïa luaân lyù toát naèm ôû ñaâu trôû neân quaù khoù chöù ? - Ngaøy nay chuùng ta ôû trong khung caûnh cuûa moät neàn luaân lyù phöùc taïp : sau khi giaûi thích caùc loái öùng xöû, moät soá yù nghóa xuaát hieän caùch hieån nhieân, nhöng moät soá khaùc vuït khoûi söï phaân tích : nhöõng yù nghóa vaø ñoäng löïc naày luoân coù theå che khuaát moät yù nghóa vaø ñoäng löïc khaùc. Caùc khoa hoïc nhaân vaên daïy cho chuùng ta raèng caùc yù höôùng phaûi ñöôïc chaát vaán veà moái lieân heä thöôøng xuyeân cuûa chuùng vôùi loøng töï suûng aùi quaù ñoä. Do ñoù chuùng ta daùm nghó raèng moät bieän phaân yù thöùc ñöôïc nhöõng nhaäp nhaèng nöôùc ñoâi trong caùc choïn löïa cuûa con ngöôøi mang taûi söï thaät hôn.

Ví duï trong nhöõng naêm 70-75, vì söï baát coâng maø caùc baø meï ñoäc thaân phaûi chòu ñöïng, ngöôøi ta ñaõ thay ñoåi theá quaân bình phaùp lyù cuûa luaät gia ñình. Baáy giôø ngöôøi ta nhaän thaáy raèng daàn daàn ñi ñeán choã laøm giaûm giaù trò hoân nhaân. Ñònh höôùng naày, luùc ñaàu quaûng ñaïi ñoù, cuoái cuøng ñaõ saûn sinh ra nhöõng haäu quaû tai haïi. Vaäy bieän phaân luaân lyù phaûi coá gaéng ñaùnh giaù caùc haäu quaû tai haïi coù theå chaáp nhaän ñöôïc vaø thaåm ñònh xem chuùng coù nghieâm troïng hôn lôïi ích ñaït ñöôïc do quyeát ñònh naày hay quyeát ñònh kia khoâng.

Coù nhieàu bieän phaân ñaïo ñöùc daãn tôùi moät phaùn ñoaùn töông xöùng : lôïi ích phaùt sinh töø choïn löïa seõ cao hôn nhöõng haäu quaû tieâu cöïc khoâng tröïc tieáp tìm kieám nhöng gaén lieàn vôùi quyeát ñònh ñaõ laáy. Do ñoù caàn phaûi ñaëc bieät ñeå yù ñeán vieäc xaây döïng phaùn ñoaùn ñaïo ñöùc ôû bình dieän xaõ hoäi cuûa caùc quyeát ñònh, vaø luoân saün saøng ñaùnh giaù laïi caùc choïn löïa ñaõ laáy, daàn daø theo nhö chuùng ñöôïc thöïc hieän trong thôøi gian vaø trong laõnh vöïc vaên hoùa hay chính trò.

Vì vaäy, nhaø luaân lyù phaûi döï phoùng trong veà laâu veà daøi, nhö chuùng ta thaáy roõ vôùi vaán ñeà veà söï chính ñaùng ñaïo lyù cuûa vieäc xaây döïng caùc trung taâm haït nhaân. Ngoaøi ra trong moät soá tình huoáng, vieäc ñaùnh giaù caùc haäu quaû xaõ hoäi vaø veà laâu veà daøi raát khoù khaên, neân caàn phaûi chaáp nhaän raèng söï bieän phaân ñaïo ñöùc ñoâi khi chæ ñaït tôùi nhöõng phaùn ñoaùn coù theå chaáp nhaän ñöôïc. Chuùng ta thaáy roõ ñieàu ñoù trong laõnh vöïc chính trò vaø kinh teá, nôi maø caùc söï vieäc trôû neân heát söùc phöùc taïp vì chieàu kích quoác teá cuûa caùc vaán ñeà.

Vaäy coøn coù nhöõng loái öùng xöû xaáu taän caên ? - Dó nhieân. Trong caùch suy nghó caân nhaéc caùc haäu quaû nhaân hoùa vaø caùc haäu quaû phi nhaân hoùa cuûa cuøng moät öùng xöû, caàn phaûi ñeà phoøng hai caùm doã, neáu khoâng laø laøm hoûng hoaøn toaøn phaän vuï luaân lyù :

Caùm doã thöù nhaát laø phaùt trieån moät luaän lyù hy sinh, nhö thaáy trong chuû nghóa thöïc duïng : tìm lôïi ích toái ña cho ñaïi ña soá daân chuùng, nhöng hy sinh lôïi ích cuûa thieåu soá, caùi thieåu soá naày trôû thaønh thuaàn tuùy phöông tieän cho moät muïc ñích toát, trong khi chuùng ta ñaõ noùi cuøng Kant raèng "phaûi coi nhaân tính cuûa tha nhaân luoân luoân nhö moät muïc ñích vaø khoâng bao giôø chæ ñôn giaûn nhö moät phöông tieän".

Caùm doã thöù hai laø queân ñi raèng moät muïc ñích toát khoâng bao giôø bieän minh ñöôïc cho moät phöông tieän xaáu xeùt veà maët luaân lyù. Coù nhöõng haønh vi heát söùc phaù hoaïi nhaân vò ñeán ñoãi khoâng bao giôø chuùng ñöôïc bieän minh, duø hoaøn caûnh vaø yù höôùng cuûa taùc giaû chuùng coù theá naøo ñi nöõa. Treân kia chuùng ta ñaõ noùi ñeán "nhöõng haønh vi xaáu moät caùch caên ñeå noäi taïi". Neáu moät loái öùng xöû coù nhöõng haønh vi nhö theá thì khoâng coøn coù theå ñi vaøo moät phaùn ñoaùn töông öùng giöõa caùc haäu quaû toát vaø caùc haäu quaû xaáu caùch khaùch quan. Treân bình dieân ñaïo ñöùc, loái öùng xöû naày nhaát thieát laø xaáu vaø nhaát ñònh phaûi loaïi tröø. Chuùng ta haõy nghó ñeán söï tra taán. Noù laø moät söï choái boû con ngöôøi, khoâng coù gì bieän minh cho noù ñöôïc.

Trong yù nghóa lieân quan ñeán thaân theå, chuùng ta khoâng ñöôïc queân moät ñieàu hieån nhieân laø chuùng ta khoâng hieän höõu ôû beân ngoaøi thaân theå chuùng ta vaø caùc theå cheá (cô caáu thieát ñònh). Theá nhöng trong xaõ hoäi chuùng ta, moät söï queân laõng nhö theá laïi thoâng thöôøng hôn laø chuùng ta nghó. Quaû thöïc, nhieàu ngöôøi ñoàng thôøi cuûa chuùng ta coù moät thaùi ñoä nghòch lyù lieân quan ñeán thaân theå. Hoï lôùn tieáng tuyeân boá taàm quan troïng vaø phaåm giaù cuûa thaân theå, nhöng ñoàng thôøi hoï cuõng saün saøng noùi raèng söï kieän phaân taùch chöùc naêng laøm cha tình caûm vaø chöùc naêng laøm cha sinh hoïc khoâng coù moät taèm quan troïng naøo caû, ví duï söï thuï tinh trong oáng nghieäm vôùi moät ngöôøi cho ngoaøi ñoâi baïn. Hoaëc nöõa nhieàu ngöôøi muoán xaõ hoäi laõnh traùch nhieäm lo cho thaân theå cuûa hoï, nhöng hoï laïi töø choái toân troïng caùc theå cheá, chaúng haïn theå cheá hoân nhaân.

Laáy ví duï tröôøng hôïp phaù thai, neáu chæ baèng loøng suy nghó veà yù höôùng cuûa ngöôøi ñaøn baø phaù thai, thì chuùng ta coù moät bieän phaân ñaïo ñöùc hoaøn toaøn sai laàm. Ñaùng ra tröôùc heát phaûi töï hoûi haønh vi naày ñuïng ñeán theá naøo tính höõu hình (thaân theå) cuûa baø vaø cuûa höõu theå ñang ñöôïc thai ngheùn. Cuõng phaûi töï hoûi bao nhieâu nhaân maïng phaûi cheát khi coøn laø baøo thai haøng naêm daàn daàn thay ñoåi theá naøo caùch theá hieän höõu cuûa theå cheá y khoa.

Chuùng ta hieåu raèng moãi ngöôøi phaûi laøm moät tieán trình nhaân baûn nghieâm tuùc haàu khoâng ñeå moät chieàu kích naøo cuûa moät öùng xöû naèm trong toái taêm, baèng caùch töï ñaët ba caâu hoûi thieát yeáu veà yù nghóa, höôùng ñi vaø tính höõu hình thaân theå. Ví duï moät ngöôøi vôï maø ñôøi soáng vôï choàng ñaõ trôû neân "ñòa nguïc" toan tính chia tay vôùi choàng mình, tröôùc heát naøng coù theå töï hoûi caùi gì naøng ñang tìm ñeå noùi ra, ñaâu laø yù nghóa cöû chæ cuûa naøng, ñaâu laø tieán trình cuûa töï do thaät hay giaû töông quan vôùi moái lieân heä vôï choàng maø naøng ñang soáng ? Naøng cuõng coù theå töï hoûi veà ñònh höôùng ñang theo, ñaâu laø nhöõng haäu quaû haønh ñoäng cuûa naøng ñoái vôùi choàng vaø caùc con caùi, trong ngaén haïn vaø veà laâu veà daøi ? Hoï seõ chòu ñöïng theá naøo quyeát ñònh cuûa naøng ? Naøng cuõng coøn coù theå töï hoûi lieân quan ñeán thaân theå : naøng ñuû khaû naêng chòu ñöïng söï vaéng maët cuûa ngöôøi phoái ngaãu khoâng ? Caùc con cuûa naøng seõ khoâng bò tình traïng maát oån ñònh chaêng ? Vaø ñaâu laø nhöõng haäu quaû coù theå chaáp nhaän ñöôïc trong loái öùng xöû cuûa naøng ñoái vôùi caùc theå cheá ?

Moät tieán trình toân giaùo cuõng ñeán trôï löïc cho tieán trình nhaân baûn vaø höõu lyù ñoù. Ngöôøi tín höõu töï ñaët ra cho mình cuõng chính nhöõng vaán naïn ñoù baèng caùch khôûi ñi töø nhöõng gì Thieân Chuùa noùi vôùi chuùng ta qua Con cuûa Ngaøi. Ngöôøi tín höõu seõ qui chieáu veà Thaùnh Kinh ñeå thöû traû lôøi cho caâu hoûi : Loái öùng xöû naày coù phuø hôïp vôùi ñieàu Chuùa Gieâsu muoán khoâng ? Caùi "nhö Ñöùc Gieâsu" vaø caùi "nhö Thieân Chuùa" laø ôû trung taâm ñaïo lyù coâng giaùo. Nhöng Kinh Thaùnh phaûi ñöôïc giaûi thích, chöù khoâng theå coi nhö moät cuoán saùch ghi nhöõng coâng thöùc laøm saün. Ví duï vaøo naêm 1942, ngöôøi ta khoâng theå baèng loøng vôùi caâu Kinh Thaùnh "Ngöôi khoâng ñöôïc gieát ngöôøi" ñeå chaïy troán vaán ñeà tìm bieát xem coù phaûi choáng laïi quoác xaõ baèng khí giôùi khoâng. "Ngöôi khoâng ñöôïc gieát ngöôøi", chaéc roài, nhöng cuõng phaûi "Ngöôi khoâng ñöôïc ñeå haøng trieäu ngöôøi Dothaùi phaûi cheát trong söï kinh hoaøng cuûa naïn dieät chuûng".

Vaäy phaûi tìm trong Kinh Thaùnh, beân kia moät soá chuaãn möïc raát chaéc chaén Kinh Thaùnh cung caáp, caùi maø ta coù theå goïi laø traïng thaùi tinh thaàn phuø hôïp vôùi Thaùnh Thaàn, nghóa laø moät caùch suy nghó heä taïi "ñaøo bôùi luïc loïi thöïc taïi" haàu khai thoâng nhöõng con ñöôøng nhaân baûn giöõa loøng nhöõng söï vieäc nhaäp nhaèng cuûa cuoäc ñôøi. Quaû theá, khi Thieân Chuùa ñeán cöùu chuoäc theá gian, maàu nhieäm Nhaäp Theå nhaän chìm Ngaøi vaøo loøng nhaân loaïi : moät thöïc taïi khoâng ñeïp heát moïi khía caïnh, nhöng Chuùa Gieâsu ñaõ ñaûm nhaän lòch söû daân Israel, moät lòch söû ñöôïc laøm neân bôûi söï trung tín, song cuõng bôûi nhöõng phaûn boäi nöõa. Vaø khi Ngaøi ñeán, voán laø Hoaøng Töû Hoøa Bình, Chuùa Gieâsu môû ra söï chia reû trong caùc gia ñình.

Ngöôøi tín höõu qui chieáu veà Kinh Thaùnh vaø tìm baét chöôùc Chuùa Gieâsu seõ gaëp ñöôïc göông maãu veà moät caùch soáng, mang laïi cho mình can ñaûm soáng caùi nhaäp nhaèng nöôùc ñoâi cuûa thöïc taïi con ngöôøi nhö Chuùa Gieâsu ñaõ laøm. Coøn hôn theá nöõa, Chuùa Gieâsu khoâng chæ ñôn giaûn laø moät kieåu maãu, maø Ngaøi coøn laø Emmanuel - Thieân Chuùa ôû cuøng, nghóa laø Ñaáng Phuïc Sinh ôû cuøng ngöôøi tín höõu ñeå giuùp y yeâu meán nhö Ngaøi ñaõ yeâu meán. Trong khía caïnh naày, trình thuaät Giaùng Sinh thaät yù nghóa. Noù khoâng ñaët chuùng ta tröôùc Maùng Coû theo caùch cuûa Thaùnh Phanxicoâ Atxi maø moïi caùi ñeàu ñeïp ñeû, giaûn dò vaø hoøa ñieäu, nhöng tröôùc moät bieán coá maø hoøa bình vaø nieàm vui cuøng coù maët vôùi quyeàn löïc sai quaáy cuûa Heâroâñeâ vaø söï kinh hoaøng cuûa cuoäc taøn saùt caùc Anh Haøi.

Nhö theá, chuùng ta khoâng tìm ñöôïc trong Kinh Thaùnh moät söù ñieäp laïc quan khoan khoaùi veà caùch thöùc con ngöôøi coù theå töï cöùu, nhöng tìm ñöôïc can ñaûm chaïy troán, khoâng phaûi tính caên ñeå cuûa ñôøi soáng luaân lyù daãn ñeán nhöõng choïn löïa anh huøng, nhöng chuû nghóa thuaàn tuùy voán chính laø söï choái boû ñaïo ñöùc. Nhôø lui tôùi thöôøng xuyeân vôùi Kinh Thaùnh, ngöôøi ta tìm ñöôïc, khoâng phaûi nhöõng meänh leänh khaét khe, nhöng laø nhöõng caám ñoaùn chæ roõ caùc ngoõ cuït, nhöõng giôùi raên vaïch ra nhöõng con ñöôøng soáng, vaø nhieàu trình thuaät, ñaëc bieät caùc duï ngoân, laø nguoàn linh öùng ñeå phaùt minh ra lòch söû rieâng cuûa mình tröôùc maët Chuùa vaø cuøng vôùi Chuùa.

Quaû theá, moät duï ngoân khoâng môøi goïi baét chöôùc ñieäu boä caùc nhaân vaät ñöôïc trình baøy. Nhö theá, muoán theo duï ngoân Ngöôøi Samaria Nhaân Laønh, chuùng ta khoâng buoäc phaûi ñaët mình treân ñöôøng ñi töø Gieârusalem xuoáng Gieâricoâ. Duï ngoân naày môøi goïi chuùng ta saùng taïo neân caùc giaûi phaùp môùi meû phuø hôïp vôùi caùi maø noù chæ daãn cho chuùng ta, khi tröïc dieän vôùi söï ngheøo khoù hoâm nay, chaúng haïn duï ngoân gôïi yù cho chuùng ta ñieàu gì ñoái vôùi chính saùch nhaäp cö .

Neáu coù nhöõng trình thuaät naøo ñoù cuûa Kinh Thaùnh laø töôûng töôïng thì cuõng coù nhöõng trình thuaät mang laïi nhöõng söï kieän lòch söû, chaúng haïn caùi cheát cuûa Chuùa Gieâsu. Caùi cheát naày cho chuùng ta nhieàu ñieàu ñeå suy ngaém. Chuùa Gieâsu hoaøn toaøn voâ toäi, nhöng ngöôøi ta ñaõ laêng maï Ngaøi ñeán ñoãi cöôùp luoân caû hình thöùc caùi cheát cuûa Ngaøi, laøm sai laïc tröôùc maét daân chuùng yù nghóa ñích thöïc veà caùi cheát cuûa Ngaøi. Caùc taùc giaû Kinh Thaùnh cho chuùng ta hay raèng khi bò keát aùn phaïm thöôïng ñaùng ra Ngaøi phaûi bò neùm ñaù, trong khi caùi cheát thaäp giaù thöôøng daønh cho nhöõng teân troäm cöôùp. Nhö vaäy, moät trình thuaät lòch söû kieåu ñoù coù moät va chaïm raát maïnh trong laõnh vöïc luaân lyù chính trò. Ñoù laø moät lôøi nhaéc nhôõ thöôøng xuyeân raèng caùc theå cheá chính trò, phaùp luaät vaø toân giaùo coù theå töï laøm cho mình sai laïc ñeán ñoä haønh hình nhöõng ngöôøi voâ toäi vieän côù lôïi ích coâng coäng. Trong Kinh Thaùnh cuõng coù nhieàu trình thuaät loät maët naï toäi loãi cuûa loøng con ngöôøi vaø caùc cô caáu cuûa toäi loãi nuoâi döôõng söï con ngöôøi khai thaùc con ngöôøi.

Trôû laïi caùi chính trò nhaäp cö, Kinh Thaùnh khoâng ñem laïi cho chuùng ta nhöõng giaûi phaùp laøm saün naøo caû. Nhöng Phuùc AÂm daãn daét chuùng ta khoâng ñöôïc haøi loøng vôùi nhöõng giaûi phaùp ñôn giaûn, nhö giaûi phaùp thuaàn tuùy vaø ñôn giaûn laø ñoùng cöûa bieân giôùi, loaïi tröø heát moïi ngöôøi ngoaïi quoác vaø gia taêng loøng ích kyû cuûa daân toäc.

Ngoaøi vieäc chaïy ñeán Kinh Thaùnh trong vieäc bieän phaân ñaïo lyù, chuùng ta chaïy ñeán theá naøo vôùi Truyeàn thoáng cuûa Giaùo Hoäi? - Ñeå soi saùng söï bieän phaân cuûa mình, ngöôøi tín höõu coù moät Truyeàn Thoáng laâu daøi cuûa caùc Giaùo phuï, caùc ñaïi thaàn hoïc gia, caùc Coâng ñoàng vaø voâ soá taøi lieäu cuûa Huaán quyeàn. Söû duïng caùch ñuùng ñaén taát caû caùc döõ kieän naày khoâng phaûi luoân luoân deã daøng ñaâu. Truyeàn Thoáng cuûa Giaùo Hoäi raát thay ñoåi, taát caû caùc baûn vaên khoâng coù cuøng moät thaåm quyeàn thaàn hoïc vaø coù nhöõng qui taéc cuï theå ñeå giaûi thích caùc vaên kieän. Hôn nöõa khoâng ñöôïc laãn loän Truyeàn Thoáng vôùi nhöõng thöïc teá maø lòch söû Giaùo Hoäi mang laïi. Trong lòch söû naày, chuùng ta tìm thaáy caùi toát cuõng nhö caùi xaáu. Caùc thaønh vieân cuûa Giaùo Hoäi laø nhöõng con ngöôøi coù theå sai laàm vaø toäi loãi, ñoâi khi laàm laïc trong suy tö, chaúng haïn thôøi kyø chinh phuïc thuoäc ñòa.

Do ñoù nhaø luaân lyù seõ phaûi choïn löïa trong caùc truyeàn thoáng cuï theå giöõa nhöõng caùi thöïc söï phuø hôïp vôùi tö töôûng Phuùc AÂm vaø Truyeàn Thoáng ñích thöïc vôùi caùi phaùt xuaát töø yù thöùc heä cuûa thôøi ñaïi. Tuy nhieân, caû nhöõng sai laàm quaù khöù cuõng coù theå soi saùng cho caùc tình huoáng hieän taïi, ví duï vieäc hoïc bieát xem nhöõng ngöôøi da ñoû ôû Nam Myõ coù thöïc söï laø ngöôøi khoâng coù theå giuùp suy nghó veà caùch thöùc maø löông taâm coù theå trôû neân muø quaùng.

Vaäy duø coù nhöõng sai laàm cuûa lòch söû Giaùo Hoäi, Truyeàn Thoáng coù theå giuùp ñôõ nhaø ñaïo lyù ? - Thaät laø quan troïng tìm bieát nhöõng ngöôøi ñi tröôùc chuùng ta ñaõ coù theå thöïc hieän tính saùng taïo ñaïo lyù cuûa hoï theá naøo tröôùc nhöõng tröôøng hôïp môùi meû vaø khoù khaên. Laàn ñaàu tieân trong lòch söû nhaân loaïi, con ngöôøi coù theå hoaøn toaøn huûy dieät haønh tinh naày. Laàn ñaàu tieân chuùng ta gaëp thaáy haøng ngaøn nhöõng phoâi thai ñoâng laïnh. Ñoù laø nhöõng vaán naïn caên ñeå, hoaøn toaøn môùi meû. Thaät boå ích khi tìm hieåu toå tieân chuùng ta ñaõ ñoái ñaàu theá naøo vôùi nhöõng vaán ñeà môùi meû, chaúng haïn söï phaùt trieån tö baûn chuû nghóa vaø vieäc cho vay laáy laõi nhö moät söï taêng trieån cuûa ñôøi soáng kinh teá. Caùc ngaøi ñaõ tìm thaáy nhöõng con ñöôøng töï do vaø nhaân baûn hoùa naøo ?

Chuùng ta cuõng coù theå ñöôïc gôïi höùng bôûi giaùo thuyeát luaân lyù cuûa caùc ñaïi luaân lyù gia, töïa nhö thaùnh Alphongsoâ ñeä Ligori vaøo theá kyû XVIII qua heä thoáng ñöôïc goïi laø "thuyeát veà söï coù khaû naêng xaûy ra ngang nhau" (eùquiprobabilisme) ñaõ vaïch ra nhöõng con ñöôøng töï do cho löông taâm khi löông taâm ôû trong boái roái : Khi moät luaät luaân lyù xem ra ñaùng nghi ngôø vaø coù nhieàu lyù do ñaùng giaù beânh vöïc cho luaät hôn cho töï do, thì töï do ñöôïc khoâng caûm thaáy bò luaät boù buoäc. Qui taéc naày xem ra coù khaû naêng soi saùng ñeå ñeà caäp ñeán nhieàu vaán ñeà ñöông thôøi maø löông taâm ñaëc bieät phaûi boái roái. Qui taéc naày chæ daãn moät caùch theá hieän höõu coi troïng lôøi môøi goïi cuûa luaät, nhöng khoâng ñaùnh giaù noù quaù cao. Cuoái cuøng, chính taát caû Truyeàn thoáng ñaïo ñöùc cuûa Giaùo Hoäi môøi goïi ñeán moät söï thaän troïng ñích thöïc, voán laø söùc maïnh cuûa nhöõng saùng kieán taùo baïo ñeå tröïc dieän vôùi thöïc taïi.

Trong tieán trình bieän phaân ñaïo lyù, phaûi chaêng ngöôøi tín höõu ñöôïc linh öùng hôn khi qui chieáu veà Thieân Chuùa ? - Chuùng ta luoân coù moät neàn luaân lyù töông öùng vôùi moät hình aûnh naøo ñoù cuûa Thieân Chuùa. Neáu chuùng ta qui chieáu veà moät vò Thieân Chuùa ra luaät, thì chuùng ta seõ coù moät luaân lyù raát vò luaät. Neáu chuùng ta coù moät vò Thieân Chuùa muø môø nhö coù maây bao quanh thì chuùng ta coù nguy cô coù moät luaân lyù sai laïc vì thieáu goïi tôùi luaät. Vì vaäy phaûi luoân luoân töï hoûi veà hình aûnh cuûa Chuùa Ba Ngoâi maø chuùng ta söû duïng trong söï bieän phaân :

Toâi coù daønh choã troïn veïn cho Chuùa Cha laø nguoàn goác ñaàu tieân cuûa toâi vaø laø cöùu caùnh cuûa cuoäc ñôøi toâi khoâng ?
Toâi coù ñeå ñuû choã cho Con Thieân Chuùa maëc xaùc phaøm nôi Chuùa Gieâsu Nazareth, Ñaáng ñaûm nhaän caùc nhaäp nhaèng nöôùc ñoâi vaø nhöõng maâu thuaãn cuûa thöïc taïi ñeå Phuùc AÂm hoùa vaø bieán ñoåi chuùng khoâng ?
Sau cuøng, toâi coù ñeå ñuû choã cho Chuùa Thaùnh Thaàn laø nguoàn ñoäc laäp ñích thöïc, bôûi vì "ôû ñaâu coù Thaùnh Thaàn cuûa Chuùa thì ôû ñoù coù töï do" (2 Cor.3,17) khoâng ?

<noäi dung>

Chuùng ta ñaõ thaáy caùi maø hình thöùc cuûa Maïc Khaûi mang laïi cho luaân lyù, nhöng chính xaùc ñaâu laø noäi dung cuûa söù ñieäp kitoâ giaùo ? Nhöõng maïc khaûi cuûa Chuùa Gieâsu veà Thieân Chuùa coù cho luaân lyù chieàu kích ñaëc bieät khoâng ? - Noäi dung cuûa luaân lyù coâng giaùo ñöôïc toå chöùc theo luaän lyù cuûa ñôøi soáng Ba Ngoâi. Trong yù nghóa ñoù, luaân lyù coâng giaùo gaàn vôùi tu ñöùc.

Do moät thöù öùng xöû sai leäch trong suy tö ñaïo ñöùc, ngöôøi ta ñaõ quaù caét ñöùt suy tö luaân lyù khoûi vieån aûnh tu ñöùc. Chính vì theá, luaân lyù ñaõ trôû neân chæ laø suy tö veà caùc qui taéc, luaät leä vaø nhöõng boù buoäc. Traùi laïi, söï bieán ñoåi cuûa con ngöôøi do Chuùa Gieâsu Kitoâ thöïc hieän ñöôïc xem nhö thuoäc veà laõnh vöïc tu ñöùc. Thaät höõu ích khi phaân bieät hai moân hoïc, nhöng söï phaân bieät naày khoâng coù nghóa laø taùch bieät, bôûi vì luaân lyù khoâng chæ ñôn giaûn laø moät chuoãi nhöõng qui taéc qui ñònh caùc boån phaän. Maø ñoù cuõng laø moät toaøn theå nhöõng chuyeän keå vaø hình aûnh caáu truùc daàn daàn caùc ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ ñeå laøm cho hoï lôùn leân trong nhaân tính.

Vaäy noäi dung cuûa luaân lyù coâng giaùo gaàn guõi vôùi noäi dung cuûa tu ñöùc qui chieáu moät caùch soáng ñoäng vaøo caùc ngoâi vò thaàn linh. Trong chieàu höôùng naày, söï soáng Ba Ngoâi trôû thaønh con tim cuûa ñôøi soáng luaân lyù coâng giaùo. Chính ñoù laø söï ñoùng goùp ñoäc ñaùo nhaát cuûa Maïc khaûi : Ñaïo coâng giaùo ñaët chuùng ta trong söï hieän dieän cuûa moät Thieân Chuùa vöøa duy nhaát vöøa khaùc bieät. Söï qui chieáu veà caùc ngoâi vò thaàn linh naày coù taùc duïng lôùn trong cuoäc soáng cuûa chuùng ta : Trong phaàn trung taâm nhaát cuûa Thaùnh leã, chuû teá daâng Mình Maùu Thaùnh leân vaø noùi "Chính nhôø Ngöôøi, vôùi Ngöôøi vaø trong Ngöôøi, hieäp nhaát vôùi Chuùa Thaùnh Thaàn, moïi danh döï vaø vinh quang ñeàu thuoäc veà Cha laø Thieân Chuùa toaøn naêng ñeán muoân thuôû muoân ñôøi".

Lôøi kinh taùn tuïng keát thuùc Kinh Nguyeän Thaùnh Theå naày dieãn taû caùi luaän lyù cuûa luaân lyù "nhôø Chuùa Gieâsu, vôùi Chuùa Gieâsu, trong Chuùa Gieâsu", vaø chuùng ta seõ theâm "nhö Chuùa Gieâsu". Quaû thöïc, ôû trung taâm luaân lyù coâng giaùo coù "nhö Chuùa Gieâsu" : "Anh em haõy yeâu thöông nhau nhö Thaày ñaõ yeâu thöông anh em". Ñoù laø ñieåm qui chieáu coát yeáu Chuùa Kitoâ ban cho chuùng ta. Nhöng ñieàu ngaïc nhieân laø caùi "nhö Chuùa Gieâsu" ñeán sau khi Chuùa Gieâsu ñaõ "nhö chuùng ta" : Laø ngöôøi nhö chuùng ta, Chuùa Gieâsu truyeàn cho chuùng ta "anh em haõy yeâu nhö Thaày". Chuùng ta thaáy ngay khía caïnh khoâng coù oùc gia tröôûng cuûa Chuùa Gieâsu : chæ sau khi laøm baïn laâu daøi vôùi loaøi ngöôøi, trong ba möôi naêm cuoäc ñôøi aån daät, Ngaøi noùi vôùi chuùng ta "anh em haõy yeâu nhö Thaày ñaõ yeâu anh em".

Ñaâu laø nhöõng haäu quaû ñaïo ñöùc cuûa caùi "nhö Chuùa Gieâsu" naày ? - Lôøi môøi goïi laøm nhö Ngaøi naày coù tính caùch raát ñoäng vieân, bôûi vì Ñöùc Kitoâ coù moät nhaân tính ñaëc bieät hoaøn haûo. Caùc thaùnh, caùc hieàn nhaân nhö Gandhi vaø nhöõng vò khaùc ñeàu coù nhöõng phaåm chaát raát lôùn, nhöng nôi hoï luoân coù moät vuøng keùm giaûi thoaùt. Nôi ñôøi soáng Chuùa Gieâsu thì khoâng coù gì nhö vaäy. Caøng suy gaãm Phuùc AÂm, chuùng ta caøng khaùm phaù ra nôi Ngaøi moät nhaân tính hoaøn toaøn ñôn thuaàn nhöng heát söùc chaân thöïc. Chuùa Gieâsu laøm ngaïc nhieân nhöng khoâng gaây oàn aøo, vì moät quyeàn uy chaân lyù noäi taïi phaùt xuaát ra töø Ngaøi. Phuùc AÂm noùi roõ raèng Chuùa Gieâsu noùi nhö keû coù uy quyeàn. Tuy nhieân Ngaøi noùi nhöõng ñieàu töông ñoái ñôn giaûn : haõy löu taâm ñeán treû nhoû, ñeán ngöôøi ngheøo heøn, haõy thanh thoaùt ñoái vôùi cuûa caûi vaät chaát v.v...

Nhöng Taân Öôùc maïc khaûi moät ñieàu khaùc : töông giao vôùi con ngöôøi naày, chuùng ta nguïp laën trong töï do.

Ñöùc Kitoâ töï do ñoái vôùi leà luaät : Toâi ñeán khoâng phaûi ñeå phaù huûy leà luaät... Ngaøi laøm cho chuùng ta hieåu raèng leà luaät ñöôïc thieát laäp neân cho con ngöôøi chöù khoâng phaûi con ngöôøi cho leà luaät. Chuùng ta cuõng thaáy Ngaøi nheï nhaøng vi phaïm moät soá ñieàu khoaûn leà luaät Dothaùi ñöông thôøi, khi phaûi chöõa laønh moät beänh nhaân, tha thöù cho moät gaùi ñieám hay traû laïi phaåm giaù cho con ngöôøi. Nhö vaäy Chuùa Kitoâ bieåu loä moät söï töï do phi thöôøng : Ngaøi khoâng thôø ngaãu töôïng luaân lyù, nhöng ñaët laïi luaân lyù treân nhöõng neàn taûng ñuùng ñaén cuûa noù, theo caùch ñoù con ngöôøi trôû neân trung taâm cuûa luaân lyù, duø con ngöôøi coù doøn moûng vaø yeáu ñuoái.

Ñöùc Kitoâ cuõng töï do ñoái vôùi caùc hình aûnh maø daân chuùng coù veà Ngaøi : Daân chuùng muoán toân Ngaøi laøm vua, Ngaøi laån traùnh vaø ñi caàu nguyeän laâu giôø ban ñeâm ñeå bieåu loä söï thaân maät ñoái vôùi Chuùa Cha. Heâroâñeâ ñoøi Ngaøi laøm pheùp laï, nhöng Ngaøi töø choái. Vaøo ñaàu ñôøi soáng coâng khai cuûa Ngaøi, baø con cuûa Ngaøi ñi tìm Ngaøi töôûng Ngaøi ñaõ bò maát trí, vaø Ngaøi traû lôøi hoï : "Meï vaø anh em toâi laø nhöõng ai ñem Lôøi Chuùa ra thöïc haønh"...

Ñöùc Kitoâ coøn töï do ñoái vôùi baïn höõu : khi Pheâroâ noùi vôùi Ngaøi " Thaày ñöøng ñi Gieârusalem", Ngaøi baûo oâng laø Satan, vì Pheâroâ caûn trôû Thieân Chuùa, tö töôûng cuûa oâng laø tö töôûng cuûa con ngöôøi, chöù khoâng phaûi laø tö töôûng cuûa Thieân Chuùa. Ñöùc Kitoâ töï do tröôùc maët Philatoâ, Ngaøi noùi leân nhöõng lôøi chaân lyù, vöôït leân sôï haõi Khoå Naïn, duø vieäc ñoù seõ ñöa Ngaøi leân thaäp giaù. Toùm laïi, qui chieáu veà Chuùa Gieâsu, chuùng ta ñöôïc daãn tôùi töï do ngaøy caøng lôùn hôn so vôùi caùc quyeàn löïc beân ngoaøi vaø nhöõng thuùc ñaåy beân trong.

Chuùa Gieâsu cuõng bieåu loä moät töï do ñích thöïc ñoái vôùi giôùi tính : Ngaøi khoâng troán chaïy caùc phuï nöõ, ñi thaêm caùc baïn gaùi raát thaân thieát nhö Maria vaø Matta, ñoái thoaïi vôùi caùc gaùi ñieám ñeå loan baùo Tin Möøng cho hoï, coi thöôøng nhöõng thaønh kieán khaét khe cuûa caùc toâng ñoà. Phaûi, roõ raøng Ngaøi laø moät ngöôøi töï do ñaùng ngaïc nhieân. Trong chieàu höôùng naày, caùi "nhö Chuùa Gieâsu" thöïc söï coù tính caùch caûi thieän ñeå soáng ñaïo lyù coâng giaùo.

Ñaøng khaùc, Ñöùc Kitoâ laø ngöôøi beû gaõy nhöõng söï toaøn naêng : ngöôùi ta qui chieáu caùch töï phaùt veà Thieân Chuùa Toaøn Naêng, nhöng vôùi Ñöùc Kitoâ, chuùng ta khaùm phaù ra ñöôïc söùc maïnh cuûa yeáu ñuoái. Con ñöôøng söû duïng ñeå cöùu roãi theá gian luoân luoân giaû thieát moät choïn löïa caùc phöông tieäân yeáu keùm, khoâng söû duïng baïo löïc, nhöng toân troïng söï khaùc bieät cuûa tha nhaân. Vaø söï yeáu ñuoái khieâm nhöôøng cuûa Chuùa Gieâsu daãn ñöa Ngaøi chia seû nhöõng ñieàu kieän cuûa nhöõng keû beân leà nhaát, nhö nhöõng ngöôøi bò keát aùn cheát.

Chuùng ta ñoaùn ñöôïc caùi "nhö Chuùa Gieâsu" maø ngöôøi tín höõu suy gaãm ñaùnh daáu maïnh meõ bieát bao höõu theå vaø haønh ñoäng cuûa anh, chaéc chaén hôn vieäc suy tö ñôn giaûn veà leänh truyeàn coù tính caùch qui phaïm. Caùi ñoäc ñaùo nhaát chính laø Thieân Chuùa naém baét chuùng ta töø noäi taâm ñeå bieán ñoåi chuùng ta, toâi luyeän chuùng ta vaø daãn chuùng ta ñeán tình traïng ñöôïc nhaän laøm nghóa töû cuûa Thieân Chuùa, laø ñieàu vöôït quaù xa nhöõng chôø ñôïi cuûa chuùng ta. Quaû thaät söï phuïc sinh laø moät bieán ñoåi toaøn theå höõu theå chuùng ta vöôït qua beân kia söï cheát.

Nhöng vaán ñeà khoâng phaûi chæ laø moät söï baét chöôùc beân ngoaøi, neáu khoâng con ngöôøi seõ ngaõ loøng vì loái öùng xöû quaù hoaøn haûo nhö theá cuûa Chuùa Gieâsu. Chuùa Kitoâ can thieäp vaøo cuoäc soáng ñoâi khi khoù khaên vaø nhaäp nhaèng nöôùc ñoâi cuûa chuùng ta ñeå cho chuùng ta söï trôï giuùp. Ñuùng theá, caùi ñoäc ñaùo cuûa ñaïo lyù coâng giaùo ñeán töø caùi "nhö Chuùa Gieâsu" vaø ñoàng thôøi cuõng thaùp tuøng bôûi caùi "trong Chuùa Gieâsu" vaø "nhôø Chuùa Gieâsu". Nhö vaäy, Ñöùc Kitoâ khoâng chæ ñôn giaûn laø moät kieåu maãu quaù khöù, duø thaät kyø dieäu ñi nöõa, nhöng laø moät nhaân vò soáng ñoäng hoâm nay. Ngaøi ñaõ traûi qua thöû thaùch Khoå Naïn vaø Caùi Cheát, baây giôø Phuïc Sinh, Ngaøi cö nguï trong moãi ngöôøi Ngaøi yeâu thöông. Do ñoù thaät quan trong vieäc suy ngaém "nhôø Ngöôøi vaø trong Ngöôøi" cuûa Kinh Nguyeän Thaùnh Theå.

"Nhôø Ngöôøi" coù nghóa laø chuùng ta khoâng ñöôïc cöùu roãi nhôø chính chuùng ta. Chính Ñöùc Kitoâ cöùu chuoäc chuùng ta, chính Ngaøi haønh ñoäng nhôø quyeàn naêng Phuïc sinh cuûa Ngaøi cho ñeán taän trong caùi taàm thöôøng cuûa cuoäc soáng haèng ngaøy cuûa chuùng ta. Khi Chuùa Gieâsu noùi raèng Ngaøi seõ ôû laïi "vôùi chuùng ta" cho ñeán taän theá, thì lôøi naày phaûi ñöôïc nghe vôùi nghóa raát maïnh. Chöõ "vôùi" naày bieán ñoåi con ngöôøi cuûa chuùng ta vaø laøm cho chuùng ta hieåu ñöôïc raèng söï chieán thaéng treân söùc maïnh cuûa nhöõng chia reõ hieän taïi nôi moãi ngöôøi chuùng ta, con ngöôøi seõ khoâng ñaït ñöôïc baèng söùc maïnh cuûa chæ nhöõng ñoâi tay cuûa mình, nhöng baèng haønh ñoäng cuûa Thieân Chuùa ôû trong chuùng ta. Vaäy soáng ñaïo lyù caùch coâng giaùo, chính laø laøm cheát ñi moät thöù ñaïo lyù töï phuï ôû haønh ñoäng vaø söùc ngöôøi tìm caùch xaây döïng moät theá giôùi môùi chæ bôûi söùc cuûa con ngöôøi.

Chính nhôø Chuùa Gieâsu vaø trong Chuùa Gieâsu maø chuùng ta sinh hoa keát quaû doài daøo. Tuy nhieân ôn cöùu roãi Chuùa Kitoâ mang laïi khoâng coù chuùt gì coù tính caùch gia tröôûng. Chính Chuùa Gieâsu kinh nghieäm ñöôïc Chuùa Cha keùo ra khoûi quyeàn löïc söï cheát. Maëc daàu chính Ngaøi voâ toäi, Chuùa Gieâsu bò toäi loãi theá gian ñaùnh baïi ñeán phaûi chòu ñoùng ñinh vaøo thaäp giaù, ñeán phaûi neám bieát moät söï bô vô trô troïi döôøng aáy khieán Ngaøi keâu leân : "Laïy Chuùa con, laïy Chuùa con, sao Ngaøi ñaønh boû rôi con ?"

Moät ñaáng cöùu theá ñaõ neám bieát söï quaån baùch cuûa con ngöôøi coù theå ñi tôùi ñaâu. Ngaøi hieåu hôn baát cöù ai ñieàu ñoù muoán noùi leân caùi gì, tình traïng neám bieát söï baát löïc tröôùc baïo löïc cuûa caùc cô caáu toäi loãi vaø baát löïc tröôùc ñau khoå. Söï baát löïc cuûa ngöôøi chieán só tröôùc söï khai thaùc trô treõn ñoái vôùi ngöôøi ngheøo. Söï baát löïc cuûa nhöõng ngöôøi bò nhöõng khoù khaên traàm troïng veà giôùi tính maø khoâng coù caùch gì ñöôïc quaân bình trôû laïi. Söï baát löïc cuûa nhöõng ai phaûi tröïc dieän vôùi troáng roãng, hö voâ. Vaø Chuùa Kitoâ, vì ñaõ kinh nhgieäm söï baát löïc cuûa con ngöôøi, ñaõ bieát höôùng veà vôùi Chuùa Cha, vaø ñi cho ñeán cuøng con ñöôøng tình yeâu baèng caùch hieán daâng maïng soáng mình, haàu cöùu thoaùt con ngöôøi khoûi moïi söùc maïnh huûy dieät vaø môû ra cho con ngöôøi con ñöôøng cuûa söï soáng ñích thöïc.

Ñaâu laø nhöõng haäu quaû cuûa tieán trình Thieân Chuùa cöùu thoaùt con ngöôøi ? - Ñöôïc Chuùa Kitoâ cöùu thoaùt, chính laø saün saøng vôùi chuyeån ñoäng ñöùc tin, hy voïng vaø tình yeâu, nhôø ñoù maø Chuùa Kitoâ nhaân hoùa chuùng ta. Nhöng ñoù khoâng phaûi laø moät haønh vi boïc kim loaïi, töï ñoäng coi thöôøng nhöõng nhòp ñieäu vaø laøm chaäm laïi söï tieán hoùa cuûa chuùng ta. Ñoù laø moät söï cöùu thoaùt khoâng haøi loøng vôùi nhöõng giaûi phaùp beà maët, nhöng raát caên ñeå, nghóa laø nhaøo luyeän chuùng ta ñeán taän goác reã höõu theå chuùng ta vaø laøm cho chuùng ta khaùm phaù ñöôïc moät Thieân Chuùa khaùc vò Thieân Chuùa maø chuùng ta ñaõ taïo ra cho mình trong nhöõng aûo töôûng cuûa caùc chuyeån ñoäng ñöùc tin ñaàu tieân cuûa chuùng ta.

Nhö vaäy, ñöôïc Thieân Chuùa cöùu ñoä khoâng phaûi laø söï thöïc hieän ñôn giaûn moät theå thöùc phaùp lyù. Ñoù chính laø moät söï ñaûo loän troïn veïn cuûa con ngöôøi. Chuùng ta yù thöùc ñöôïc ñieàu ñoù khi chieâm ngaém Chuùa Kitoâ : cuoäc ñôøi cuûa Ngaøi ñöôïc keát thuùc baèng söï thaùi quaù cuûa Thaäp giaù, söï thaùi quaù cuûa tình yeâu khoâng töø choái ñöông ñaàu vôùi nhöõng haáp hoái khoå naïn haàu lieân ñôùi vôùi nhöõng keû yeáu ñuoái nhaát. Ñoù laø moät bieán coá nhieäm maàu luoân luoân vöôït quaù khaû naêng thaáu hieåu cuûa con ngöôøi : Thieân Chuùa chòu khoå naïn cho con ngöôøi. Nhö thaùnh Phaoloâ noùi, Thaäp giaù laø göông muø ñoái vôùi ngöôøi Dothaùi vaø ñieân roà ñoái vôùi löông daân, neân chuùng ta caàn phaûi duy trì soáng ñoäng caùi thaùi quaù naày cuûa Thaäp giaù, khi suy tö veà haønh ñoäng ñaïo lyù cuûa ngöôøi coâng giaùo. Moät söï thaùi quaù nhö theá giuùp chuùng ta ñoïc laïi caùch khaùc kinh nghieäm cuûa nhöõng con ngöôøi ñaõ phaûi ñöông ñaàu vôùi nhöõng ñau khoå raát lôùn lao : moät baø meï töông lai hay tin raèng ñöùa con ñang chôø ñôïi bò dò hình, nhöõng cha meï khaùm phaù ra con trai cuûa hoï bò nghieän ngaäp, moät daân toäc bò chieán tranh nghieàn taùn...

Nhöng khoâng chæ coù thaùi quaù cuûa Thieân Chuùa trong thaäp giaù cuûa Ñöùc Kitoâ. Coøn coù thaùi quaù tuyeät vôøi, thaùi quaù cuûa Tình yeâu taùc sinh, laø söï Phuïc Sinh. Chuùng ta baûo laø thaùi quaù, bôûi vì soáng laïi khoâng naèm trong khaû naêng con ngöôøi, vaø hôn nöõa, söï thaân maät vôùi Thieân Chuùa seõ trieån nôû troïn veïn trong ñôøi soáng vónh cöûu vöôït quaù nhöõng kieám tìm töï phaùt cuûa con ngöôøi. Trong coõi beân kia, moái töông quan vôùi Cha vaø Con trong Chuùa Thaùnh Thaàn seõ khoâng thoâi ñaøo saâu, khaùm phaù...

Chuùng ta vöøa nhaéc ñeán Chuùa Thaùnh Thaàn, vaäy ñaâu laø vai troø cuûa Ngaøi trong ñôøi soáng ñaïo lyù cuûa ngöôøi coâng giaùo ? - Caùi rieâng bieät cuûa Chuùa Thaùnh Thaàn laø vöøa hôïp nhaát vöøa phaân caùch. Ngaøi hieäp nhaát Cha vôùi Con, nhöng Ngaøi cuõng laø ngoâi thöù ba giöõa Cha vaø Con. Cuøng vôùi Chuùa Con, Ngaøi hôïp nhaát vôùi Chuùa Cha moãi tín höõu baèng caùch laøm cho noù trôû neân moät höõu theå ngaøy caøng ñoäc laäp hôn. Ngaøi noái keát caùc tín höõu laïi vôùi nhau, nhö hình aûnh nhieäm theå cuûa thaùnh Phaoloâ minh chöùng (1Cor.12). Tuy nhieân, Ngaøi cuõng laøm cho caùc tín höõu khaùc bieät nhau baèng caùch trao ban cho hoï nhöõng aân hueä vaø ñaëc suõng ñaëc thuø. Chaáp nhaän Chuùa Thaùnh Thaàn ñeán trong chuùng ta, chính laø chaáp nhaän ñi vaøo trong moät chuyeån ñoäng keát hôïp vaø laøm cho khaùc bieät, chuyeån ñoäng naèm ôû trung taâm taát caû ñôøi soáng ñaïo lyù ñích thöïc.

Hai côn caùm doã rình raäp ñôøi soáng ñaïo lyù : söï döõng döng vaø söï khoâng phaân bieät.

Döõng döng : khoâng quan taâm ñeán ngöôøi khaùc, chuùng ta töï coâ laäp hoùa trong söï chinh phuïc cao ngaïo chính mình. Luùc ñoù Thaùnh Thaàn laø söùc maïnh hieäp nhaát, choáng laïi söï döõng döng ñoù vaø thuùc ñaåy chuùng ta yeâu thöông tha nhaân, maëc duø hoï coù nhöõng khuyeát ñieåm vaø yeáu ñuoái.
Khoâng phaân bieät : Chuùng ta tìm caùch thoân tính ngöôøi khaùc, giaûm tröø hoï vaøo caùi chuùng ta laø. Luùc aáy, Thaùnh Thaàn seõ môøi goïi chuùng ta nhìn nhaän raèng tha nhaân khaùc vôùi chuùng ta caùch saâu xa vaø chuùng ta phaûi yeâu meán hoï ñeán caû trong söï khaùc bieät aáy.

Nhöng caùi ñaëc tröng cuûa Thaùnh Thaàn maø chuùng ta muoán nhaán maïnh laø söï töï do. Thaùnh Phaoloâ coù moät coâng thöùc raát maïnh : "ÔÛ ñaâu coù Thaùnh Thaàn Chuùa, ôû ñoù coù töï do" (2 Cor.3,17). Thaùnh Thaàn chính laø caùi traùi nghòch cuûa chuû nghóa theo thôøi (conformisme). Nhöng cuõng khoâng gôïi leân tình traïng hoãn loaïn. Thaùnh Thaàn trao ban moät töï do lôùn lao, ñoàng thôøi moät yeâu saùch maïnh meû. Nhöõng ai thöïc söï soáng theo Thaùnh Thaàn seõ coù moät kinh nghieäm nghòch lyù giöõa moät töï do yeâu saùch vaø moät yeâu saùch ñem laïi töï do (liberteù exigeante et exigence libeùrante).

Thaùnh Thaàn vöøa laø kyù öùc veà Thieân Chuùa trong chuùng ta vöøa laø thuùc ñaåy ñeå phaùt minh töông lai. Chuùa Kitoâ ñaõ noùi vôùi chuùng ta : "Thaày seõ gôûi Thaùnh Thaàn ñeán vôùi caùc con vaø Ngaøi seõ nhaéc laïi cho caùc con taát caû nhöõng gì Thaày ñaõ noùi". Nhö vaäy Thaùnh Thaàn khoâng phaûi laø ngoaïi luaät, traùi laïi, Ngaøi giöõ nghieâm tuùc luaät Chuùa Kitoâ, ñaëc bieät Baøi giaûng treân nuùi nhö Hieán chöông caùc yeâu saùch kitoâ giaùo trong laõnh vöïc ñaïo ñöùc. Ngaøi giuùp chuùng ta khaùm phaù ra ñöôïc raèng luaät mang tính caûi thieän khi chuùng ta hieåu luaät trong chuyeån ñoäng bieán ñoåi caùc taâm hoàn. Nhöng neáu laø kyù öùc cuûa luaät Chuùa Kitoâ, Thaùnh Thaàn thaùp tuøng coâng cuoäc kieám tìm khoâng meät moûi chaân lyù luoân luoân môùi meû. Chuùa Kitoâ baûo : "Thaùnh Thaàn seõ daãn daét caùc con ñeán chaân lyù troïn veïn". Vôùi Ngaøi, "caùc con seõ laøm nhöõng vieäc coøn lôùn lao hôn nhöõng vieäc Thaày ñaõ laøm". Ñoù laø nhöõng lôøi raát maïnh ! Theo chaân Chuùa Kitoâ, Thaùnh Thaàn laø Ñaáng ban phaùt nhaân ñöùc uy duõng taùo baïo. Chaúng haïn moät chuû tòch coâng ty phaûi ñöông ñaàu vôùi moät côn khuûng hoaûng kinh teá traàm troïng vaø muoán xuoâi tay. Thaùnh Thaàn ban cho y can ñaûm chia seû vôùi noäi boä coâng ty, cuøng vôùi nhöõng ngöôøi lieân heä ñeå thöû coá gaéng tìm kieám nhöõng giaûi phaùp môùi. Thaùnh Thaàn cuõng laø Ñaáng baét kòp nhöõng taám loøng toån thöông cuûa cuoäc ñôøi ñeå giuùp hoï hoaøn thaønh ñôøi ngöôøi baèng nhöõng con ñöôøng baát ngôø. Ngaøi cuõng coøn coù theå thuùc ñaåy nhöõng neàn luaân lyù quaù cöùng nhaéc ñeå bieán chuùng trôû neân saùng taïo hôn. Toâng Ñoà Coâng Vuï trình baøy Thaùnh Thaàn nhö phaùt sinh trong theá giôùi vaø laøm cho caùc toâng ñoà soáng moät thöù côn say. Thöïc theá, moät khi ñöôïc Thaùnh Thaàn baét laáy, chuùng ta kinh nghieäm ñöôïc moät nieàm vui traøn bôø vaø moät bình an vöôït quaù beân kia söï meät moûi hieän taïi, giuùp chuùng ta nhìn cuoäc ñôøi baèng caùi nhìn yeâu thöông cuûa Thieân Chuùa.

Vaø Chuùa Cha mang laïi gì trong ñôøi soáng ñaïo lyù ? - Chuùa Cha daãn daét chuùng ta tìm laïi ñöôïc caùi thieát yeáu hôn trong nhaân tính : quan heä laøm con. Duø chuùng ta yù thöùc hay khoâng, tröôùc heát chuùng ta laø con trai hoaëc con gaùi. Chuùng ta khoâng laø khôûi ñaàu, khoâng laø nguoàn goác cuûa chính mình. Qui höôùng veà Chuùa Cha, chính laø huûy boû vieäc thôø ngaãu töôïng cha meï chuùng ta vaø phaän vuï laøm cha laøm meï cuûa chuùng ta khi chính chuùng ta laø ngöôøi cha ngöôøi meï, bôûi vì chæ coù moät Tình Cha, tình cha cuûa Thieân Chuùa, maø nhöõng tình cha khaùc möôïn teân.

Vieäc nhìn nhaän tình cha cuûa Thieân Chuùa saûn sinh ra moät söùc maïnh laät ñoå ñoái vôùi moïi quyeàn bính muoán ñoùng vai ngöôøi cha tuyeät ñoái, cuõng ñoái vôùi nhöõng cha meï haønh ñoäng döôøng nhö hoï laø sôû höõu chuû cuûa con caùi hoï. Nhìn nhaän tình cha cuûa Thieân Chuùa cuõng chính laø yù thöùc tính nhöng khoâng cuûa tình yeâu Ngaøi. Chuùng ta chieâm ngaém Ngöôøi Cha Thieân Chuùa nhö Taïo Hoùa trong ngaøy thöù Baûy ngaém nhìn taïo thaønh cuûa mình, ñaëc bieät ñoâi baïn con ngöôøi vaø la leân : "Roõ raøng laø thaät ñeïp". Coù moät thöù xa xæ vaø doài daøo trong tình cha cuûa Thieân Chuùa. Tuy nhieân, chuùng ta khoâng theå döøng laïi ôû vieãn aûnh saûng khoaùi cuûa theá giôùi, maø cuõng coøn coù moät söùc maïnh bi thaûm, söùc maïnh cuûa baïo löïc gaây neân cheát choùc ...

Söï coù maët cuûa söï döõ khoâng phuø hôïp chuùt naøo vôùi hình aûnh cuûa moät Thieân Chuùa nhaân laønh ? - Phaûi, ñieàu ñoù ñöa chuùng ta ñeán hình aûnh ngöôøi cha cuûa duï ngoân Ñöùa Con Hoang Ñaøng, ngöôøi cha naày moãi ngaøy ñeàu ñi ra ñaàu ngoõ xem coi ñöùa con trai cuûa mình ñaõ trôû veà chöa. Ngöôøi cha xem ra baát löïc tröôùc töï do sai quaáy cuûa ñöùa con, ngöôøi cha chôø ñôïi moät ñieàu duy nhaát laø cuoái cuøng söï töï do ñoù ñöôïc hoaùn caûi.

Trong duï ngoân naày, chuùng ta ñöôïc gôûi tôùi söï thaùi quaù cuûa loøng traéc aån, khoâng coù chi cuûa duïc voïng xaâm laán. Traùi laïi, ñoù laø loøng traéc aån kín ñaùo vaø khieâm toán vôû ra vui möøng khi ñöùa con trôû veà. Nhöng cuoäc leã maát vui vì phaûn öùng cuûa ñöùa con kia, döôøng nhö ngöôøi cha khoâng theå khoâi phuïc laïi ñöôïc söï ñaày ñuû cuûa gia ñình ; döôøng nhö ngöôøi cha bò maát heát tröôùc töï do cuûa con ngöôøi. Moät hình aûnh phi thöôøng cuûa tình yeâu khoâng bao giôø duøng phöông theá quyeàn löïc ñeå baét eùp ngöôøi khaùc, song chæ ñeà nghò thoâi. Thieân Chuùa ñeà nghò, con ngöôøi ñònh lieäu, ñoù laø caùi nghòch lyù cuûa tình yeâu.

Ñaây laø moät hình aûnh khaùc cuûa tình cha, hình aûnh cuûa ngöôøi cha chaêm lo töông lai cuûa con caùi vaø cho pheùp con ngöôøi soáng voâ tö löï : "Haõy nhìn xem chim treân trôøi vaø hoa hueä ngoaøi ñoàng noäi..." (Mt.6). Caùi nhìn treân veû ñeïp dieäu kyø cuûa hoa hueä vaø chim trôøi ñöa chuùng ta ñeán söï kieän raèng Chuùa Cha bieát roõ hôn chuùng ta caùi gì chuùng ta caàn. Do ñoù maø coù söï bôùt gay go lieân quan ñeán töông lai, vì chuùng ta bieát raèng chuùng ta ôû trong tay moät Ñaáng yeâu thöông chuùng ta.

Caùc nhaø ñaïi tu ñöùc nhö thaùnh YÙ Nhaõ, thaùnh Phanxicoâ ñeä Saleâ, thaùnh Teâreâsa Haøi Ñoàng Gieâsu daïy chuùng ta raèng caùi chính yeáu khoâng phaûi laø söï thaønh coâng cuûa caùc nhaân ñöùc chuùng ta cho baèng laø ñaët chuùng ta vaøo con ñöôøng thô aáu thieâng lieâng, tín nhieäm vaøo tình cha cuûa Thieân Chuùa, laø Ñaáng hieåu roõ nhöõng nhu caàu cuûa chuùng ta vaø bieát chuùng ta ñöôïc nhaøo naén neân baèng gì. Nhö vaäy chuùng ta thaáy ñöôïc ñaïo lyù coâng giaùo hoøa troän vôùi tieán trình tu ñöùc ñeán möùc naøo.

Nhöng söï qui chieáu veà caùc ngoâi vò cuûa Chuùa Ba Ngoâi coù gôïi leân cuøng theå caùch aáy moät giaùo thuyeát xaõ hoäi khoâng ? - Neáu qui chieáu veà Chuùa Gieâsu, chuùng ta luoân thaáy hieän dieän hình aûnh veà söï lieân ñôùi vôùi nhöõng ngöôøi beù nhoû nhaát, laø thaùi ñoä caáu truùc neân ñôøi soáng xaõ hoäi. Chuùng ta cuõng nhaän thöùc ñöôïc raèng phaûi toá giaùc söï giaøu coù che khuaát chaân lyù cuûa con ngöôøi. Thaäp giaù nhaéc nhôû raèng caùc cô cheá phaùp luaät vaø chính trò coù theå bò sai laàm. Taát caû nhöõng caùi ñoù môøi goïi löông taâm ngöôøi coâng giaùo phaûi saùng suoát veà nhöõng sai quaáy coù tính caùch cô caáu coù theå coù, chaúng haïn luùc ra qui taéc vieäc ñoùn tieáp ngoaïi kieàu khoâng ñöôïc chuyeån qua vieäc thieáu kính troïng ngöôøi ngheøo heøn vaø chuyeån qua luaân lyù thöïc duïng saün saøng hy sinh moät phaàn daân chuùng vì tieän nghi thoaûi maùi cuûa soá ñoâng.

Nhìn vaøo thaäp giaù chính laø yù thöùc tình traïng nghòch lyù maø thaùnh Phaoloâ noùi trong 1Cor.1, chính laø caùi maø Thieân Chuùa ñaõ choïn ñeå laøm cho keû quyeàn theá phaûi xaáu hoå, chính laø thay ñoåi caùi nhìn ñeå löu taâm ñeán tieáng keâu cöùu cuûa ngöôøi ngheøo. Soáng theo Thaùnh Thaàn chính laø coù moät caùi nhìn beùn nhaïy ñeå bieän phaân nhöõng tha hoùa ngaãu töôïng giaûm thieåu con ngöôøi, cuõng chính laø coù moät söùc maïnh tranh caõi caùch yù thöùc nhöõng quyeàn bính quaù cöùng raén khe khaét, ñoâi khi bao goàm caû beân trong Giaùo hoäi.

YÙ thöùc veà tình cha cuûa Thieân Chuùa chính laø loät maët naï keû töï phuï laøm chuû nhaân vaø chuùa teå cuûa vuõ truï ñeå saùng taïo neân moät theá giôùi môùi, nhö ñaõ thaáy ôû chuû nghóa duy vaät voâ thaàn.

Chuùng ta nhaän thaáy caùch maïnh meû nhöõng heä quaû xaõ hoäi- kinh teá ñoù trong caùc khoa thaàn hoïc giaûi phoùng. Maëc daàu coù nhöõng thaùi quaù, caùc thaàn hoïc naày nhaém ñeán möùc ñoä cuûa Magnificat "laät ñoå nhöõng keû quyeàn theá xuoáng khoûi ngai vaøng vaø naâng cao nhöõng ngöôøi phaän nhoû". Vaäy coù trong ñaïo lyù coâng giaùo moät söùc laät ñoå caùc quyeàn löïc xaáu vaø nhöõng traät töï xaây treân baát coâng. Nhöng caùi söùc maïnh laät ñoå naày cuûa Phuùc AÂm khoâng bao giôø cho pheùp huûy dieät ñoái phöông nhö quæ söù, bôûi vì noù nhaéc nhôû raèng moãi ngöôøi chuùng ta ñeàu coù nhöõng ñoàng loõa vôùi nhöõng tha hoùa maø mình toá caùo.

<noäi dung>

BAÏN HAÕY SUY NGHÓ ...

Theá laø xong. Chuùng ta ñaõ noùi ñöôïc ñieàu thieát yeáu vôùi nhau. Baây giôø, baïn coøn coù nhöõng ñieàu khaùc raát thieát yeáu ñeå hoïc, hay toát hôn nöõa ñeå suy nghó. Theo Wittgenstein, ñaây cuõng khoâng phaûi laø quyeån saùch ñaïo lyù ñích thöïc. Theo nhaø trieát hoïc noåi danh caän ñaïi naøy thì thaät khoâng theå naøo vieát ñöôïc moät khaûo luaän ñích thöïc veà ñaïo lyù, oâng khaúng ñònh : «Neáu ai coù theå vieát moät quyeån saùch veà ñaïo lyù thöïc söï laø moät quyeån saùch ñaïo lyù, thì quyeån saùch naøy, nhö moät traùi noå, seõ huûy dieät caùc saùch khaùc treân toaøn caàu» Nhöõng ñaàu oùc saùng suoát hôn chuùng ta cuõng ñaõ töøng ma saùt vaøo ñoù, nhöng hoï cuõng khoâng laøm phaù vôõ heát nhöõng gì coøn laïi.

Vaäy, ñöøng xem quyeån saùch naøy laø quan troïng. Giöõa moïi chuyeän, « quan troïng » khoâng phaûi laø daáu hieäu töï ñoäng cuûa khoân ngoan, nhö nhöõng keû ngoác ñaõ töôûng : trí thoâng minh phaûi bieát cöôøi... Ngöôïc laïi, chôù neân coi thöôøng vaán ñeà ñaõ baøn ñeán ôû ñaây : laøm gì vôùi cuoäc ñôøi cuûa baïn ! Neáu chuyeän naøy khoâng laøm baïn quan taâm, thì khoâng bieát baïn quan taâm ñeán chuyeän naøo nöõa ?

Laøm theá naøo ñeå soáng toát nhaát coù theå ? Caâu hoûi naøy coù tính caùch quyeát ñònh hôn caùc caâu hoûi, maø beà ngoaøi, töôûng chöøng raát gheâ gôùm : « Cuoäc soáng coù moät yù nghóa naøo chaêng ? Ñôøi soáng coù ñaùng soáng khoâng ? Coù ñôøi soáng sau caùi cheát khoâng ? » Baïn bieát ñoù, cuoäc soáng coù moät yù nghóa, yù nghóa ñoù moät chieàu : noù ñi ñeán ñaøng tröôùc, khoâng theå quay trôû laïi, caùc bieán coá khoâng theå laëp laïi vaø cuõng khoâng theå söûa ñöôïc. Phaûi bieát mình muoán gì vaø suy nghó veà nhöõng gì mình laøm. Tieáp ñoù... laø giöõ can tröôøng tröôùc thaát baïi, vì may ruûi cuõng coù goùp phaàn vaø chaúng ai coù theå thaønh coâng hoaøi.

YÙ nghóa cuoäc ñôøi ? Tröôùc heát, haõy coá traùnh thaát baïi ; roài, neáu bò thaát baïi, ñöøng coù ngaõ loøng. Coøn veà ñôøi soáng coù ñaùng soáng hay khoâng, duø tieâu chuaån naøo ñaët ra, baïn cuõng phaûi ruùt noù ra trong cuoäc soáng cuûa baïn. Chính söï soáng môùi ñaùng keå... Coù leõ hôïp lyù hôn khi mình töï hoûi « neáu caùi cheát coù moät yù nghóa ?», hay caùi cheát « coù ñaùng cheát » khoâng, bôûi vì chuùng ta tuyeät ñoái khoâng bieát gì veà noù, vì taát caû hieåu bieát vaø taát caû nhöõng gì coù yù nghóa ñoái vôùi chuùng ta ñeán töø söï soáng ! Moïi ñaïo lyù xöùng ñaùng vôùi teân goïi aáy phaûi döïa treân söï soáng, töï nguyeän laøm maïnh hôn vaø phong phuù hôn söï soáng. Nhöng, coù moät ñôøi soáng sau caùi cheát khoâng ? Ñieàu ñaùng quan taâm laø ñôøi soáng tröôùc caùi cheát chuaãn bò cho ñôøi soáng sau caùi cheát. Vaø ñoù laø moät ñôøi soáng ñeïp, khoâng phaûi ñôøi soáng thöøa, taàm thöôøng hay thöôøng xuyeân sôï cheát.

Laøm sao ñeå soáng toát hôn ? Chuùng ta cuøng coá gaéng giuùp nhau hieåu caën keõ vaø cuøng tìm caâu traû lôøi, vì ba lyù do :

Khoâng ñuû naêng löïc : Laøm sao chuùng ta daïy ngöôøi khaùc soáng cho toát trong khi chuùng ta môùi soáng taøm taïm toát ?
Soáng khoâng phaûi laø moät khoa hoïc chính xaùc nhö toaùn hoïc, maø laø moät ngheä thuaät, nhö aâm nhaïc. Ngöôøi ta coù theå hoïc moät vaøi qui taéc veà aâm nhaïc, nghe vaøi saùng taùc cuûa nhöõng nhaø soaïn nhaïc lôùn, nhöng, neáu khoâng coù thính aâm, khoâng bieát nhòp ñieäu, khoâng coù gioïng thì cuõng chaúng laøm ñöôïc gì ra chuyeän. Ngheä thuaät soáng cuõng vaäy : baøi hoïc cuûa noù baét reã töø nhöõng trí tueä thaät saün saøng ñoùn nhaän.
Cuoäc ñôøi ñeïp khoâng phaûi laø söï vieäc chung chung, cheá taïo haøng loaït, noù chæ ñöôïc ñaët laøm theo kích taác rieâng. Moãi ngöôøi phaûi saùng cheá cho mình moät cuoäc ñôøi ñeïp, phuø hôïp vôùi caù theå mình, duy nhaát, vaø mong manh. Muoán soáng cho toát, göông ngöôøi khaùc coù theå giuùp ñôõ mình, nhöng chaéc chaén laø khoâng ai thay mình ñöôïc...

Ñôøi soáng khoâng gioáng nhö thuoác men, khi naøo cuõng keøm theo baûn chæ daãn uoáng ñuùng lieàu löôïng vaø phaûi caám kî nhöõng gì. Cuoäc soáng trao taëng cho chuùng ta khoâng coù toa, khoâng coù chæ daãn. Ñaïo lyù khoâng theå chöõa hoaøn toaøn khieám khuyeát ñoù, vì tröôùc heát, ñaïo lyù laø moät ghi cheùp nhöõng coá gaéng ñeå söûa mình. Ñieàu duy nhaát maø ñaïo lyù coù theå traû lôøi vôùi baïn laø, vôùi taát caû töï do, baïn töï tìm vaø töï suy nghó : moät ngöôøi coù traùch nhieäm. Bôûi vì phaûi choïn löïa, baïn neân löïa choïn nhöõng gì môû roäng chaân trôøi cho baïn, traùnh nhöõng gì nhoát kín baïn hay choân vuøi baïn. Phaàn coøn laïi, xin chuùc baïn may maén ! Haõy tin töôûng !

<noäi dung>

Traûi qua doøng thôøi gian vaø lòch söû nhaân loaïi, chuùng ta thaáy coù nhieàu chuaån möïc ñaïo ñöùc khaùc nhau, coù khi maâu thuaãn nhau, coù khi boå tuùc cho nhau, coù khi chuaån möïc naày laø tieán hoùa vaø thaêng tieán cuûa chuaån möïc khaùc... Laø kitoâ höõu vaø laø ngöôøi toâng ñoà cuûa Ñöùc Kitoâ, chuùng ta cuõng phaûi soáng vaø giuùp ngöôøi khaùc soáng theo moät chuaån möïc ñaïo ñöùc ñuùng nhaát vaø toát nhaát.

Vaäy ñaâu laø chuaån möïc ñaïo ñöùc ñaàu tieân vaø cuoái cuøng cuûa chuùng ta ? - Ñoù laø ñieàu thaùnh Phaoloâ quaûng dieãn trong thö gôûi tín höõu Corintoâ :

"Trong caùc aân hueä cuûa Thieân Chuùa, anh em cöù tha thieát tìm nhöõng ôn cao troïng nhaát. Nhöng ñaây toâi xin chæ cho anh em con ñöôøng troåi vöôït hôn caû :
Giaû nhö toâi coù noùi ñöôïc caùc thöù tieáng cuûa loaøi ngöôøi, vaø cuûa caùc thieân thaàn ñi nöõa, maø khoâng coù ñöùc meán, thì toâi cuõng chaúng khaùc gì thanh la pheøng pheøng, chuõm choeï xoang xoaûng.
Giaû nhö toâi ñöôïc ôn noùi tieân tri, vaø ñöôïc bieát heát moïi ñieàu bí nhieäm, moïi leõ cao sieâu, hay coù ñöôïc taát caû ñöùc tin ñeán chuyeån nuùi dôøi non, maø khoâng coù ñöùc meán, thì toâi cuõng chaúng laø gì.
Giaû nhö toâi coù ñem heát gia taøi cô nghieäp maø boá thí, hay noäp caû thaân xaùc toâi ñeå chòu thieâu ñoát, maø khoâng coù ñöùc meán, thì cuõng chaúng ích gì cho toâi.
Ñöùc meán thì nhaãn nhuïc, hieàn haäu, khoâng ghen töông, khoâng veânh vang, khoâng töï ñaéc, khoâng laøm ñieàu baát chính, khoâng tìm tö lôïi, khoâng noùng giaän, khoâng nuoâi haän thuø, khoâng möøng khi thaáy söï gian aùc, nhöng vui khi thaáy ñieàu chaân thaät. Ñöùc meán tha thöù taát caû, tin töôûng taát caû, hy voïng taát caû, chòu ñöïng taát caû.
Ñöùc meán khoâng bao giôø maát ñöôïc. Ôn noùi tieân tri ö ? Cuõng chæ nhaát thôøi. Noùi caùc tieáng laï chaêng ? Coù ngaøy seõ heát. Ôn hieåu bieát ö ? Roài cuõng chaúng coøn. Vì chöng söï hieåu bieát thì coù ngaàn, ôn noùi tieân tri cuõng coù haïn. Khi caùi hoaøn haûo tôùi thì caùi coù ngaàn coù haïn seõ bieán ñi.
Cuõng nhö khi toâi coøn laø treû con, toâi noùi naêng nhö treû con, hieåu bieát nhö treû con, suy nghó nhö treû con ; nhöng khi toâi ñaõ tröôûng thaønh, thì toâi boû taát caû nhöõng gì laø treû con. Baây giôø chuùng ta thaáy lôø môø nhö trong moät taám göông, mai sau seõ ñöôïc maët giaùp maët. Baây giôø toâi bieát chæ coù ngaàn coù haïn, mai sau seõ ñöôïc bieát heát, nhö Thieân Chuùa bieát toâi.
Hieän nay, ñöùc tin - ñöùc caäy - ñuùc meán, caû ba ñeàu toàn taïi, nhöng cao troïng hôn caû laø ñöùc meán".
(I Cor.12,31 - 13,13)

<noäi dung>