ÑEÅ SOÁNG TOÁT HÔN
(Ñaïo Ñöùc Hoïc)

ÑAÏI CHUÛNG VIEÄN HUEÁ & HAØ NOÄI
Hueá Xuaân Taân Tî 2001
Micae-Phaoloâ Traàn Minh Huy

Tröôùc heát, toâi daâng lôøi caûm taï Ba Ñaáng, caùc vò höõu traùch trong Giaùo Hoäi, ñaëc bieät Ñöùc Cha Phaoloâ Tònh Nguyeãn Bình Tónh ñaõ ñöa daãn vaø taïo ñieàu kieän cho toâi tham gia vaøo coâng cuoäc ñaøo taïo caùc linh muïc töông lai, duø toâi baát xöùng vì taøi heøn ñöùc moïn.

Tieáp ñeán toâi caùm ôn caùc Chuûng sinh khoùa 98 cuûa Ñaïi Chuûng Vieän Haø Noäi, sau khi hoïc vôùi toâi Sieâu Hình hoïc, Luaän Lyù hoïc vaø Thaàn Lyù hoïc ñaõ tín nhieäm thænh caàu toâi giuùp theâm moân Ñaïo Ñöùc Hoïc laøm haønh trang cho Naêm Thöïc Taäp Muïc Vuï saép ñeán. Thuù thaät toâi raát ngaïi, vì môùi vaøo ngheà, moân naøo cuõng phaûi doïn giaùo trình vaø ñöùng lôùp laàn ñaàu tieân. Nhöng khi Cha Giaùm Hoïc Giuse yeâu caàu vaø coù yù kieán cuûa Beà Treân Chuûng Vieän Hueá, toâi maïnh daïn nhaän lôøi, nghó raèng Chuùa seõ giuùp khi toâi coá gaéng heát söùc mình.

Toâi ñöôïc giuùp ñôõ thaät : Caùm ôn An Nguyeãn ñaõ cho toâi söû duïng baûn dòch cuoán EÙthique aø l’usage de mon fils cuûa Fernando Savater do nxb EÙditions du Seuil. Toâi cuõng vaän duïng hai cuoán saùch cuûa Cha Xavier Theùvenot : Une Ethique au risque de l'Evangile do nxb Descleùe de Brouwer / Cerf vaø Repeøres eùthiques pour un monde nouveau do nxb Salvator. Bieát raèng coøn nhieàu thieáu soùt vaø coù theå coù sai laàm, toâi xin caùc baäc Thaày vaø ñaøn anh vui loøng chæ daãn vaø söûa chöõa cho. Toâi cuõng xin giao phoù thieän chí phuïc vuï vaø hoaøn toaøn vaâng phuïc phaùn ñoaùn cuûa Huaán quyeàn Giaùo Hoäi.

Neáu nhöõng coá gaéng naày coù ñem laïi ñöôïc lôïi ích naøo cho caùc Chuûng sinh thì toâi cuõng ñaõ maõn nguyeän laém roài. Vôùi loøng bieát ôn, toâi xin moïi ngöôøi thoâng caûm vaø caàu nguyeän cho toâi.

<noäi dung>

Noùi chuyeän ñaïo ñöùc ñaõ khoù, daïy Ñaïo Ñöùc Hoïc vaø nhaát laø soáng ñaïo ñöùc laïi coøn khoù hôn bieát bao ! Vaäy xin baïn moät chuùt chuù yù vaø moät chuùt kieân nhaãn, chuùng ta seõ töø töø cuøng nhau coá gaéng suy nghó, haàu khaùm phaù ra nhöõng quan nieäm vaø loái öùng xöû ñuùng ñaén laøm cho chuùng ta toát hôn, trieån nôû hôn vaø luoân laø ngöôøi baïn ñoàng haønh deã chòu cuûa ngöôøi khaùc.

Coù nhieàu kieán thöùc laøm cho mình say meâ, nhöng mình vaãn coù theå soáng maø khoâng caàn ñeán chuùng. Cuõng nhö coù laém caùi chuùng ta chaúng hay bieát gì maø vaãn coù theå soáng töû teá, vì khoâng ai bieát heát moïi thöù.

Tuy theá, coù nhöõng tri thöùc thöïc söï caàn thieát, nhö nhöõng tri thöùc daïy chuùng ta bieát coù nhöõng caùi thích hôïp vaø coù nhöõng caùi khoâng thích hôïp vôùi chuùng ta, cuõng nhö coù nhöõng thaùi ñoä vaø loái öùng xöû chuùng ta phaûi bieát vaø thöïc hieän, vì cuoäc ñôøi chuùng ta tuøy thuoäc vaøo ñoù. Bieát caùi gì thích hôïp, caùi gì khoâng thích hôïp vôùi chuùng ta laø moät hieåu bieát maø taát caû chuùng ta ñeàu muoán coù, nghóa laø bieát phaân bieät caùi toát vaø caùi xaáu, caùi lôïi vaø caùi haïi, nhaát laø nhöõng caùi toát ôû khía caïnh naày maø laïi khoâng toát hay coù haïi ôû khía caïnh khaùc.

Trong laõnh vöïc giao teá nhaân baûn, caùc maâu thuaãn aáy thöôøng hay xaûy ra : Noùi doái noùi chung laø xaáu, vì noù laøm maát uy tín cuûa ngoân ngöõ vaø laøm cho ngöôøi naøy choáng ñoái ngöôøi kia, nhöng noùi doái coù theå coù ích hay lôïi duïng noùi doái ñeå mang laïi moät chuùt lôïi loäc hoaëc ñeå cho ai moät ñaëc aân, ví duï noùi thaät cho moät beänh nhaân bò ung thö khoâng chöõa ñöôïc ñeå hoï bieát roõ tình traïng cuûa mình hay laø noùi doái ñeå hoï soáng nhöõng giaây phuùt cuoái cuøng khoâng lo aâu laø toát hôn ? Noùi doái khoâng thích hôïp vôùi chuùng ta, noù xaáu thaät nhöng cuõng coù luùc noù laïi höõu ích !

Soáng khoâng phaûi deã daøng laém ñaâu, vì khi soáng, nhöõng tieâu chuaån veà nhöõng gì chuùng ta phaûi laøm coù theå maâu thuaãn vôùi nhau : Vôùi ngöôøi naøy, khoâng coù gì cao quyù baèng soáng cho ngöôøi khaùc ; vôùi ngöôøi kia, ñieàu coát yeáu laø kieám tieàn ; ngöôøi khaùc laïi cho raèng tieàn baïc maø khoâng coù söùc khoûe, khoâng coù vui chôi, khoâng coù trìu meán chaân thaønh, khoâng coù taâm hoàn thanh thaûn, thì khoâng coù ích gì, v.v... Caùc thaày thuoác cho raèng boû thuoác laù vaø röôïu laø caùch keùo daøi tuoåi thoï, nhöng nhöõng ngöôøi huùt thuoác vaø nghieän röôïu phaûn öùng laïi raèng neáu boû heát nhö theá thì ñôøi soáng quaù daøi, v. v...

Thoaït nhìn, coù moät ñieåm maø taát caû chuùng ta ñeàu ñoàng yù vôùi nhau laø chuùng ta khoâng ñoàng yù vôùi taát caû moïi ngöôøi. Nhöng baïn seõ thaáy nhöõng yù kieán khaùc nhau aáy laïi ñoàng nhaát treân moät ñieåm laø ñôøi ta, ít nhaát laø moät phaàn, laø keát quaû cuûa nhöõng gì moãi con ngöôøi chuùng ta muoán laøm.

Neáu cuoäc ñôøi chuùng ta coù tính chaát hoaøn toaøn tieàn ñònh thì taát caû nhöõng nhaän xeùt treân khoâng coøn yù nghóa. Khoâng ai laïi töï hoûi cuïc ñaù seõ rôi leân cao hay xuoáng thaáp : noù luoân rôi xuoáng döôùi, ta khoâng laøm khaùc ñöôïc. Con haûi ly laøm oå trong gioøng nöôùc, con ong laøm toå hình luïc giaùc : khoâng moät con haûi ly naøo thöû laøm toå baèng saùp, vaø khoâng moät con ong naøo daùm laøm ñaäp thuûy lôïi. Trong moâi sinh thieân nhieân, moãi con vaät hình nhö phaân ñònh raát ñuùng caùi gì toát vaø caùi gì xaáu cho noù, khoâng sai laàm vaø khoâng do döï : khoâng con vaät naøo toát hay xaáu caùch tuyeät ñoái, duø con ruoài cheâ con nheän laø xaáu vì giaêng baãy vaø aên thòt noù, nhöng con nheän khoâng theå laøm khaùc ...

Chuùng ta bieát caùc con moái ôû Phi Chaâu xaây toå raát ñoà soä, cao ñeán maáy thöôùc vaø cöùng nhö ñaù. Thaân mình loaøi moái laïi meàm, khoâng coù caùi voû nhö caùc coân truøng khaùc, neân caùi toå moái ñöôïc xöû duïng nhö caùi voû taäp theå choáng laïi loaøi kieán thuø ñòch ñöôïc trang bò hôn chuùng. Nhöng thænh thoaûng toå moái bò ñaùnh saäp. Ngay laäp töùc, caùc moái-thôï baét tay vaøo vieäc xaây döïng laïi caùi phaùo ñaøi bò hö haïi. Caùc con kieán lôùn thuø ñòch laïi lao vaøo taán coâng. Caùc con moái-lính toå chöùc baûo veä boä toäc mình, vaø vì chuùng khoâng theå ñoái ñòch vôùi keû taán coâng baèng söùc voùc cuõng nhö baèng khí giôùi, chuùng baùm chaët vaøo keû thuø ñeå laøm giaûm söï taán coâng, chòu bò phaân thaây bôûi nhöõng haøm raêng aùc ñoäc. Trong luùc ñoù, moái-thôï laøm vieäc caáp toác ñeå kieán thieát laïi choã bò hö haïi ... Chuùng bít kín toå, ñeå laïi beân ngoaøi caùc con moái-lính khoán khoå vaø anh huøng, hy sinh maïng soáng ñeå baûo veä an ninh cho ñoàng loaïi. Chuùng coù xöùng ñaùng ñöôïc huaân chöông? Goïi chuùng laø can ñaûm coù ñuùng khoâng?

Thay ñoåi boái caûnh, nhöng khoâng thay ñoåi ñeà taøi : Trong thieân anh huøng ca L’Iliade, Homeøre keå caâu chuyeän Hector, moät chieán só gioûi thaønh Troie, cöông quyeát chôø döôùi chaân thaønh anh chaøng Achille noùng naûy, voâ ñòch daân A-keâ-en, duø bieát anh naøy maïnh hôn vaø seõ gieát mình. Anh coá laøm troøn boån phaän baûo veä gia ñình vaø ñoàng baøo cuûa mình khoûi tay keû thuø gheâ gôùm. Khoâng ai nghi ngôø Hector laø moät anh huøng, moät ngöôøi ñích thöïc can tröôøng. Nhöng Hector coù anh duõng vaø gan daï theo kieåu moái-lính khoâng? Hector coù öùng xöû nhö con moái ñaàu tieân ra traän khoâng? Taïi sao chuùng ta cho söï can ñaûm cuûa oâng laø ñích thöïc vaø khoù hôn cuûa caùc coân truøng naøy ? Coù söï khaùc bieät naøo giöõa hai tröôøng hôïp ?

Ñôn giaûn chæ vì caùc chuù moái-lính chieán ñaáu vaø cheát vì chuùng phaûi laøm nhö theá, ñieàu vöôït quaù chuùng (nhö con nheän aên con ruoài). Ngöôïc laïi, Hector ra traän chaïm traùn vôùi Achille, bôûi vì oâng muoán theá. Caùc con moái-lính khoâng theå ñaøo nguû, khoâng theå noåi loaïn, khoâng theå troán nhieäm vuï ñeå nhöôøng choã cho keû khaùc : chuùng ñöôïc an baøi bôûi thieân nhieân ñeå hoaøn thaønh söù meänh anh huøng baét buoäc. Tình huoáng cuûa Hector khaùc. Anh coù theå noùi bò ñau, hay khoâng coù yù muoán ñöông ñaàu vôùi moät chieán só maïnh hôn mình, ñoàng baøo seõ cho anh laø keû heøn nhaùt, khoâng beàn chí hoaëc hoï coù theå yeâu caàu anh laäp moät theá traän khaùc ñeå choáng Achille, nhöng trong taát caû moïi tröôøng hôïp, chaéc chaén anh coù theå töø choái khoâng laøm anh huøng. Duø coù bò eùp uoång theá naøo, anh vaãn coù theå laån traùnh : anh khoâng ñöôïc cheá taïo ñeå laøm anh huøng. Do ñoù, haønh vi cuûa anh coù giaù trò, vaø Homeøre keå caâu chuyeän cuûa anh vôùi moät caûm xuùc kyø thuù. Khaùc vôùi loaøi moái, chuùng ta noùi Hector coù töï do, vaø chính vì vaäy maø chuùng ta thaùn phuïc loøng gan daï cuûa anh.

Vaäy laø chuùng ta ñi ñeán chöõ then choát cuûa vaán ñeà raéc roái naøy : töï do. Loaøi vaät sinh ra nhö theá naøo thì baét buoäc phaûi nhö theá vaø phaûi laøm nhöõng gì ñaõ ñöôïc ñaët ñònh. Ngöôøi ta khoâng theå cheâ traùch hoaëc ca ngôïi haønh ñoäng cuûa chuùng, vì chuùng khoâng bieát xöû söï caùch naøo khaùc hôn. Moät haønh xöû baét buoäc nhö theá chaéc chaén traùnh cho chuùng caùc vaán ñeà cuûa löông taâm. Dó nhieân, con ngöôøi cuõng ñöôïc Taïo Hoùa an baøi moät caùch naøo ñoù. Chuùng ta ñöôïc sinh ra ñeå uoáng nöôùc thieân nhieân, chöù khoâng phaûi ñeå uoáng nöôùc taåy truøng Javel, vaø, duø ñeà phoøng caùch naøo ñi nöõa, sôùm muoän gì chuùng ta cuõng seõ cheát.

Moät caùch töông töï, chöông trình an baøi vaên hoùa cuûa chuùng ta cuõng ñaõ ñöôïc ñònh roõ : tö duy cuûa chuùng ta chòu ñieàu kieän cuûa ngoân ngöõ vaø chuùng ta ñöôïc nuoâi döôõng trong moät soá taäp quaùn, phong tuïc, thaùi ñoä, truyeàn thoáng... Toùm laïi, ñaõ ñöôïc khaéc saâu vaøo naõo chuùng ta moät soá thoùi quen töø thuôû naèm noâi. Toaøn boä aáy ñeø naëng treân chuùng ta vaø duø sao chuùng ta cuõng taïm chaáp nhaän nhöõng chuyeän coù theå tieân lieäu naøy. Laáy ví duï Hector maø chuùng ta vöøa noùi ñeán : söï saép xeáp an baøi töï nhieân cuûa anh gôïi cho anh loøng khao khaùt baûo veä vaø töông trôï, caùc ñöùc tính anh tìm ñöôïc nôi boái caûnh thaønh Troie. Caùch raát töï nhieân, anh daønh loøng trìu meán cho vôï con. Veà vaên hoùa, anh caûm nhaän anh laø ngöôøi thaønh Troie, cuøng noùi moät thöù tieáng, cuøng moät phong tuïc vaø truyeàn thoáng vôùi ñoàng höông. Ngoaøi ra, anh ñöôïc giaùo duïc töø nhoû ñeå trôû thaønh moät chieán só can tröôøng phuïc vuï cho thaønh phoá cuûa mình, ñeå gheâ tôûm söï heøn nhaùt baát xöùng ñoái vôùi moät nam nhi. Neáu Hector phaûn boäi ñoàng baøo cuûa anh, anh bieát anh seõ bò khinh bæ vaø bò tröøng phaït baèng caùch naøy hay caùch khaùc. Nhö vaäy, töông ñoái anh ñöôïc saép xeáp an baøi ñeå haønh ñoäng nhö anh ñaõ laøm.

Nhöng Hector cuõng coù theå caûi trang thaønh ñaøn baø vaø ban ñeâm troán khoûi thaønh Troie, giaû ñau oám hoaëc ñieân khuøng ñeå khoûi ñaùnh nhau, anh cuõng coù theå quyø goái tröôùc Achille vaø hieán keá höôùng daãn y taán coâng thaønh ôû choã yeáu nhaát. Anh cuõng coù theå baøy ra moät toân giaùo môùi, tuyeân boá khoâng neân chieán ñaáu choáng keû thuø, traùi laïi, neân ñöa maù kia cho ngöôøi ta taùt tieáp.

Baïn seõ baûo raèng taát caû caùc loái xöû söï ñoù coù veû kyø quaëc ñoái vôùi taùnh neát cuûa Hector vaø ñoái vôùi giaùo duïc anh nhaän ñöôïc. Nhöng phaûi coâng nhaän laø nhöõng giaû thuyeát aáy coù theå coù ñöôïc, trong luùc con haûi ly laøm toå baèng saùp hay con moái lính boû haøng nguû laø chuyeän khoâng theå coù ñöôïc. Traùi vôùi loaøi vaät vaø nhöõng thöïc theå töï nhieân khaùc cuûa Taïo Hoùa, con ngöôøi ñöôïc saép xeáp an baøi ñeán caùc chi tieát raát nhoû, veà sinh lyù cuõng nhö veà vaên hoùa, nhöng con ngöôøi vaãn coù theå choïn löïa moät giaûi phaùp khoâng coù trong chöông trình ñaõ ñöôïc saép xeáp an baøi. Chuùng ta coù theå noùi «vaâng» hay «khoâng», toâi muoán hoaëc toâi khoâng muoán. Ngay caû khi tình theá baét buoäc, khoâng bao giôø chuùng ta chæ coù moät lôøi ñeå noùi, song nhieàu lôøi.

Khi noùi ñeán chöõ töï do, chính caùc söï vieäc treân maø chuùng ta muoán aùm chæ ñeán. Do ñoù chuùng ta khaùc vôùi nhöõng con moái vaø nöôùc thuûy trieàu, khaùc vôùi taát caû nhöõng gì cöû ñoäng moät caùch khoâng theå kieåm soaùt vaø khoâng theå traùnh ñöôïc. Haún nhieân, ta khoâng theå laøm heát nhöõng gì nghó trong ñaàu, nhöng cuõng khoâng coù gì baét buoäc ta chæ laøm moät vieäc. Ñeán luùc phaûi neâu leân hai ñieàu roõ reät veà töï do :

Chuùng ta khoâng töï do löïa choïn caùi gì xaûy ñeán cho mình (sinh ra ngaøy naøo, do cha meï naøo, ôû xöù naøo, bò ung thö hay bò xe caùn, ñeïp hay xaáu, v.v...), nhöng chuùng ta coù töï do phaûn öùng ñoái vôùi nhöõng gì xaûy ñeán cho mình baèng caùch naøy hay caùch khaùc (nghe theo hay choáng laïi, caån thaän hay boác ñoàng, traû mieáng hay nhaãn nhuïc, ôû laïi baûo veä thaønh hay chaïy troán, v.v...).

Töï do laøm moät vieäc coù toan tính khoâng coù nghóa laø baûo ñaûm thaønh coâng. Töï do khoâng phaûi laø quyeàn löïc tuyeät ñoái. Cho neân, khaû naêng hoaït ñoäng cuûa ta caøng lôùn thì töï do cuûa chuùng ta caøng coù hieäu naêng. Toâi ñöôïc töï do muoán leo nuùi Hy-maõ-laïp-sôn, nhöng do söùc khoûe keùm vaø thieáu taäp luyeän, thöïc teá toâi khoù ñaït ñöôïc muïc tieâu. Ngöôïc laïi, ta coù töï do ñoïc saùch hay khoâng ñoïc saùch, nhöng vì coù hoïc ñoïc khi coøn nhoû, ta khoâng caûm thaáy khoù khaên laém khi thích ñoïc saùch. Coù nhöõng ñieàu tuøy thuoäc vaøo yù chí cuûa ta (ñoù môùi laø töï do), nhöng khoâng phaûi taát caû ñeàu tuøy thuoäc vaøo yù chí cuûa ta (neáu khoâng, mình seõ laø ngöôøi coù quyeàn löïc tuyeät ñoái). Neáu ta khoâng töï bieát mình vaø khoâng bieát theá giôùi mình ñang soáng, moät ngaøy naøo ñoù, töï do cuûa ta seõ bò beû gaõy vì nhöõng nhu caàu khoâng theå ñaùp öùng. Nhöng ñieàu ñoù seõ khoâng ngaên caûn ta ñöôïc töï do, duø noù laøm cho ta ñau ñôùn.

Trong thöïc teá, coù raát nhieàu söùc maïnh haïn cheá töï do cuûa ta (ñoäng ñaát, baïo chuùa, beänh taät...). Song töï do cuûa ta cuõng laø moät söùc maïnh trong theá gian, söùc maïnh cuûa ta. Tuy nhieân, ngöôøi ñôøi cuõng yù thöùc ñöôïc caùc ranh giôùi töï do cuûa hoïï. Hoï seõ hoûi baïn : «Töï do aø? Baïn noùi ñeán töï do naøo vaäy? Laøm sao coù töï do khi truyeàn hình nhoài soï chuùng ta, khi nhaø caàm quyeàn löôøng gaït vaø thao tuùng chuùng ta, khi nhöõng keû khuûng boá ñe doïa, khi ma tuùy bieán chuùng ta thaønh noâ leä, vaø hôn nöõa khi toâi khoâng ñuû tieàn mua chieác xe maùy daàu toâi öa thích ?»

Vaø neáu baïn nhìn gaàn hôn tí nöõa, baïn seõ thaáy nhöõng ngöôøi coù mieäng löôõi nhö theá, treân thöïc teá laïi thích thuù thaáy mình khoâng coù töï do. Trong thaâm taâm, hoï töï baûo : «Coù vaäy chöù ! Theá laø truùt boû ñöôïc gaùnh naëng ! Vì ta khoâng coù töï do, ta khoâng chòu traùch nhieäm nhöõng gì xaûy ñeán cho ta... » Nhöng chuùng ta chaéc chaén raèng khoâng moät ai thaät söï tin chaéc mình khoâng töï do, khoâng moät ai coù theå chaáp nhaän mình hoaït ñoäng nhö caùi ñoàng hoà töï ñoäng hay nhö con moái. Ngöôøi ta coù theå thaáy raèng thaät khoù maø coù töï do löïa choïn trong nhieàu hoaøn caûnh (xoâng vaøo ngoâi nhaø ñang chaùy ñeå cöùu moät em beù, ñöông ñaàu quyeát lieät vôùi baïo chuùa), vaø toát hôn laø noùi khoâng coù töï do ñeå khoûi thuù nhaän laø mình coù töï do, vaø töï do ñoù laø löïa choïn giaûi phaùp deã daøng (chôø lính cöùu hoûa ñeán, xu nònh ngöôøi ñaøn aùp mình).

Neáu ai ñoù khaêng khaêng noùi raèng con ngöôøi khoâng coù töï do, chuùng ta neân aùp duïng vôùi hoï traéc nghieäm naày : Thôøi coå ñaïi Hy-La, moät trieát gia La-maõ thaûo luaän vôùi moät ngöôøi baïn, oâng naøy phuû nhaän söï töï do cuûa con ngöôøi, vaø quaû quyeát ngöôøi ta khoâng coù löïa choïn naøo khaùc laø laøm nhöõng gì phaûi laøm. Nhaø trieát hoïc beøn caàm laáy caây gaäy, ñaäp anh baïn tuùi buïi. «Ngöøng laïi, ñuû roài, ñöøng ñaùnh toâi nöõa! » anh baïn keâu leân. Nhöng trieát gia khoâng ngöøng, vöøa tieáp tuïc ñaùnh vöøa bieän luaän : « Anh chaû noùi raèng toâi khoâng coù töï do, vaäy toâi khoâng coù löïa choïn naøo khaùc laø laøm nhöõng gì ñang laøm sao?» Vaø vò trieát gia chæ ngöøng ñaäp khi ngöôøi baïn xaùc nhaän laø oâng coù theå töï do thoâi ñaäp.

Toùm laïi : khaùc vôùi caùc taïo vaät khaùc, con ngöôøi coù theå phaùt minh vaø choïn löïa moät phaàn caùch soáng cuûa hoï. Chuùng ta coù theå choïn löïa caùi gì laø toát vaø hôïp vôùi mình, vaø gaït boû caùi gì xaáu vaø khoâng hôïp. Vaø vì chuùng ta coù theå phaùt minh hay choïn löïa, neân chuùng ta coù theå sai laàm, ñieàu naøy khoâng xaûy ra cho con ong, con moái hay con haûi ly. Nhö theá chuùng ta phaûi caån thaän chuù yù ñeán nhöõng gì mình laøm vaø thaâu thaäp moät caùch xöû theá naøo ñeå thaønh coâng. Vaø loái xöû theá aáy hay ngheä thuaät soáng naày, ngöôøi ta goïi laø ñaïo ñöùc hoïc.

«Töï do khoâng phaûi laø moät trieát lyù, cuõng khoâng phaûi laø moät yù töôûng : ñoù laø moät chuyeån ñoäng cuûa löông taâm, ñoâi luùc noù thuùc ñaåy chuùng ta phaùt aâm leân hai ñoäc aâm : Coù hay Khoâng. Trong khoaûnh khaéc ngaén nguûi cuûa chuùng, cuõng nhö trong söï trong saùng cuûa tia chôùp, ñoù laø daáu hieäu maâu thuaãn cuûa baûn chaát con ngöôøi ñöôïc taïo döïng» (Octavio Paz, L’Autre Voix, Gallimard, 1990, tr. 71; baûn dòch cuûa J.Cl. Masson).

«Ñôøi soáng con ngöôøi khoâng phaûi chæ ñeå « soáng » baèng söï laëp laïi nhöõng haønh ñoäng rieâng cho töøng loaøi : moãi moät ngöôøi phaûi soáng. Con ngöôøi laø sinh vaät duy nhaát coù khaû naêng buoàn chaùn, baát maõn, caûm nhaän bò ñuoåi ra khoûi thieân ñaøng» (Erich Fromm, Un homme pour lui-meâme, EÙditions sociales franV caises, 1967, tr.39).

<noäi dung>

Caùi gì ñaõ xaûy ra trong löông taâm mình khieán con ngöôøi khoâng coøn töï hoûi phaûi haønh ñoäng theá naøo, nhöng haønh ñoäng nhö theá naøy hoaëc nhö theá kia coù toát khoâng ?

Ñeå traû lôøi, coù leõ neân moâ taû roõ raøng tieán trình giöõa con vaät vaø con ngöôøi : con vaät ñöôïc ñieàu khieån bôûi toaøn boä baûn naêng xaùc ñònh tröôùc caùc öùng xöû cuûa noù, ñaëc bieät trong laõnh vöïc taán coâng vaø giôùi tính. Söï tieán hoùa cuûa naõo boä cho pheùp con ngöôøi nôùi daàn nhöõng loái öùng xöû tieàn ñònh, môû choã cho töï do khaû dó, tuy bò ñieàu kieän song coù thöïc.

Töø luùc sinh ra, con ngöôøi phaûi hoïc nhieàu thöù nhôø moâi tröôøng vaên hoùa chung quanh, ñeå thích nghi, phaùt minh vaø saùng taïo. Con ngöôøi cuõng phaûi hoïc ñieàu chænh caùc moái töông quan cuûa mình vôùi thieân nhieân vaø tha nhaân, nhaát laø phaûi kieåm soaùt hai thöïc taïi caên baûn caáu taïo neân noù laø giôùi tính vaø baïo löïc taán coâng, laø nhöõng thöù vöøa baûo veä tính caù theå cuûa moãi ngöôøi vöøa giuùp ngöôøi ta soáng chung vôùi nhau. Caùc nhaø nhaân chuûùng hoïc nhaéc nhôû raèng söï ñieàu chænh hai thöïc taïi naày khoâng phaûi laø chuyeän deã : tính baïo löïc taán coâng luoân saün saøng ñöôïc thöùc tænh. Vaäy neáu muoán tieáp tuïc thoâng haûo vôùi nhau, loaøi ngöôøi phaûi duy trì tính baïo löïc taán coâng naày trong moät tæ leä coù theå chòu ñöïng ñöôïc. Ñieàu ñoù coù ñöôïc, moät ñaøng, nhôø nhöõng caám ñoaùn khoâng ñöôïc vöôït quaù giuùp caù nhaân vaø xaõ hoäi trieån nôû, vaø ñaøng khaùc, nhôø söï ñaùnh giaù moät soá thaùi ñoä dieãn taû töï do vaø cuoäc chung soáng hoøa ñieäu giöõa ngöôøi vôùi ngöôøi. Chính ôû trình ñoä ñoù maø coù noå löïc ñaïo ñöùc, vì ñaïo lyù laø toaøn boä nhöõng qui taéc, caám ñoaùn, chuaãn möïc, giaù trò cho pheùp con ngöôøi daàn daàn tìm thaáy nhöõng con ñöôøng nhaân baûn hoùa vaø haïnh phuùc.

Cuoái cuøng, ñaïo lyù laø caùi maø loaøi ngöôøi phaûi töï boù buoäc, neáu muoán cho cuoäc ñôøi mình coù yù nghóa. Luùc ñoù caù nhaân töø choái baïo löïc, khoâng chaáp nhaän aên töôi nuoát soáng keû khaùc vaø cuõng khoâng ñeå keû khaùc aên töôi nuoát soáng mình, töø choái khoâng töï kheùp kín trong thaùp ngaø cuûa mình, traùi laïi tìm caùch ñi vaøo moái hieäp thoâng. Ngay luùc choïn söï töø choái baïo löïc gaây cheát choùc vaø muoán cho cuoäc soáng mình coù yù nghóa, con ngöôøi khoâng coøn coù theå laøm baát cöù caùi gì. Do ñoù maø phaùt sinh nhöõng caám ñoaùn vaø caùc giaù trò.

Ñaâu laø nhöõng caám ñoaùn caên baûn ngaên caûn con ngöôøi töï coâ laäp khoûi moâi tröôøng chung quanh ?

Tröôùc heát laø caám loaïn luaân : caám keát hôïp vôùi nguoàn goác cuûa mình. Chaúng haïn öôùc muoán cuûa caäu beù muoán chieám ñoaït vôï cuûa cha caäu laø nguoàn goác cuûa baïo löïc hung döõ. Caám ñoaùn naày cho pheùp ñieàu chænh cuoäc chinh phuïc cuûa caäu beù vaø baét buoäc caäu phaûi giöõ nhöõng khoaûng caùch thích hôïp ñoái vôùi meï caäu, baét caäu gaëp gôõ ngöôøi laï vaø nhö theá höôùng öôùc muoán môû ra vôùi ngöôøi khaùc vaø ñöôïc "naén ñuùc" nhôø giao tieáp vôùi nhöõng giôùi haïn cuûa thöïc taïi.

Tieáp ñeán laø caám saùt nhaân : "Ngöôi khoâng ñöôïc gieát ngöôøi" vaø töø ñoù suy roäng ra : "Ngöôi khoâng ñöôïc gieát cheát caùi gì laøm cho con ngöôøi lôùn leân (cao caû) : caùc khaû naêng dieãn taû, saùng taïo, chieâm ngöôõng v.v..

Sau cuøng caám noùi doái : choáng laïi söï sai quaáy trong ngoân ngöõ truyeàn thoâng vaø duy trì khaû theå tin caäy vaøo ngöôøi khaùc.

Taát caû nhöõng caùi ñoù daàn daø laøm cho löông taâm ñöôïc phaùt trieån vaø nhöõng caám ñoaùn naày thieát laäp neân caùc chuaãn möïc, giöõa nhöõng qui chieáu khaùc, hoøa troän vôùi söï nhaän thöùc ba ñaù taûng thöïc taïi maø taát caû cuoäc soáng con ngöôøi ñöôïc xaây döïng treân ñoù :
Khaùc bieät veà giôùi tính, bôûi vì con ngöôøi nhaát ñònh laø ñaøn oâng hoaëc ñaøn baø.

Khaùc bieät veà khoâng gian.
Khaùc bieät veà thôøi gian.

Ñaù taûng naày coù leõ khoù laõnh hoäi nhaát. Moãi vieäc coù moät thôøi gian cuûa noù nhö Kinh Thaùnh noùi : moät thôøi gian ñeå yeâu, moät thôøi gian ñeå laøm vieäc, moät thôøi gian ñeå khoùc than... vaø moãi ngöôøi ñeàu bieát raèng khoâng bao giôø thoâi chieán ñaáu ñeå nhaäân bieát caùc haäu quaû cuûa thôøi gian !

Ba ñaù taûng thöïc taïi naày ñònh nghóa caùch caên baûn caên tính cuûa moät con ngöôøi, nhö giaáy Caên cöôùc xaùc ñònh moãi caù nhaân baèng giôùi tính, queâ quaùn vaø ngaøy sinh cuûa mình.

Vaäy ñaïo lyù ñöôïc thieát laäp daàn daàn khôûi ñi töø nhöõng caám ñoaùn, giaù trò vaø qui chieáu. Noù ñöôïc tieäm tieán tu chænh nhö moät heä thoáng phöùc taïp cho pheùp toå chöùc söï soáng coøn cuûa caùc nhoùm ngöôøi. Noù khoâng chæ baèng loøng veà söï toàn taïi aáy, maø coøn thaêng tieán nieàm vui soáng cuûa caùc caù nhaân trong moät coäng ñoàng.

Nhöng ngaøy nay ba neàn taûng cuûa thöïc taïi nhaân linh ñoù bò ñaët laïi vaán ñeà :

=Neàn vaên hoùa cuûa chuùng ta ñaët vaán ñeà moái töông quan nam-nöõ trong quan nieäm truyeàn thoáng cuûa noù baèng caùch xoâ nhaøo neàn taûng thöïc taïi giôùi tính.
=Thôøi gian cuõng bò xaùo troän trong xaõ hoäi höôûng thuï, vaø ñoái vôùi ngöôøi ñöông thôøi thì thôøi gian phaûi toû ra coù sinh lôïi toái ña ; ngöôïc laïi khi naïn thaát nghieäp ñaët ai ñoù ra ngoaøi thôøi gian thì moïi söï xem ra ñoå vôû heát.
=Cuoái cuøng töông quan vôùi khoâng gian cuõng thay ñoåi. Ngaøy xöa ngöôøi ta phaân bieät khoâng gian gaàn guûi laø laøng xaõ vôùi khoâng gian xa laï laø phaàn coøn laïi cuûa theá giôùi. Ngaøy nay theá giôùi trôû neân moät laøng xaõ to lôùn, vì chæ trong vaøi giôø laø chuùng ta coù theå coù maët ôû moät neàn vaên hoùa hoaøn toaøn khaùc bieät.

Toùm laïi, ba neàn taûng thöïc taïi - coù theå ñöôïc nhìn nhaän nhö moät trong nhöõng nguoàn goác caáu taïo neân ñaïo lyù- bò xaùo troän laøm phaùt sinh nhöõng vaán naïn môùi veà ñaïo lyù.

Ngöôøi ta ñònh nghóa cuoäc soáng ñaïo lyù nhö laø ngheä thuaät tröïc dieän vôùi baïo löïc vaø söï doàn eùp cuûa phi lyù ñeå laøm phaùt sinh yù nghóa. Veà khía caïnh naày, trình thuaät Saùng Taïo (Gn.2-3) cho ta chaát lieäu suy nghó. Ngay töø khôûi ñaàu cuoäc soáng con ngöôøi, Thieân Chuùa ñöôïc moâ taû nhö ñaët ra moät caám ñoaùn ngoõ haàu con ngöôøi coù ñöôïc moät töông quan laønh maïnh vôùi thieân nhieân vaø tha nhaân : ñöôïc pheùp aên moïi thöù traùi caây trong Vöôøn Ñòa Ñaøng, tröø traùi caây "toaøn naêng" (bieát laønh döõ), bôûi vì neáu aên traùi caây aáy seõ laø choái boû ñieàu kieän con ngöôøi vaø do ñoù rôi vaøo ngoõ cuït cheát choùc.

Nhö theá Kinh Thaùnh nhaéc nhôû raèng ñeå ñöôïc duy trì trong chaân lyù, öôùc muoán phaûi laø kinh nghieäm veà moät caùi thieáu, nhöng laø caùi kinh nghieäm laøm thoûa maõn con ngöôøi vì cho pheùp noù coù ñöôïc nieàm vui gaëp gôõ ngöôøi khaùc. Vaäy söù ñieäp Kinh Thaùnh chuyeân taûi moät söï thaät maø ngaøy nay caùc nhaø nhaân chuûng hoïc khaùm phaù laïi baèng nhöõng con ñöôøng khaùc vaø laøm saùng toû baèng caùch gôïi laïi nhöõng caám ñoaùn saùng laäp cuûa luaân lyù.

Vieäc caám noùi doái khoâng theå uoán cong laïi ñöôïc, bôûi vì khoâng theå naøo coù truyeàn thoâng neáu taát caû moïi ngöôøi ñeàu noùi doái. Dó nhieân caùc neàn vaên hoùa khoâng khaúng ñònh heát moïi chaân lyù theo cuøng moät caùch nhö nhau. Moät soá neàn vaên hoùa, ñaëc bieät ôû Taây phöông, khaúng ñònh caùch tröïc tieáp hôn, maïnh baïo hôn moät soá neàn vaên hoùa khaùc. Moãi neàn vaên hoùa coù moät qui taéc ñeå phaùt bieåu chaân lyù vaø laøm cho ngöôøi ta bieát raèng hoï khoâng noùi doái. Ñieàu quan troïng laø trong cuøng moät nhoùm ngöôøi, ngöôøi ta thöôøng qui chieáu veà cuøng moät qui taéc. Cuoäc soáng ñaïo lyù heä taïi vieäc muoán hieäp thoâng trong chaân lyù ngoõ haàu ñöôïc soáng theo luaän lyù tình yeâu.

Moái hieäp thoâng chæ coù ñöôïc khi ngöôøi ta toân troïng laãn nhau vaø söï noùi doái khoâng laøm vaïy voø noäi dung truyeàn thoâng. Chaúng haïn neáu thænh thoaûng chuùng ta noùi doái trong khi trao ñoåi thì ngöôøi ta seõ ngôø vöïc lôøi noùi cuûa chuùng ta vaø khoâng coøn muoán truyeàn thoâng vôùi chuùng ta nöõa. Vaäy caám noùi doái laø con ñöôøng baét buoäc cuûa moät truyeàn thoâng maø trong ñoù chuùng ta tín nhieäm vaøo ngöôøi khaùc. Khía caïnh tích cöïc cuûa söï caám ñoaùn naày laø coù theå taïo neân loøng tín nhieäm. Ta coù theå coâng thöùc hoùa yeâu saùch naày nhö sau : "Baïn haõy haønh ñoäng caùch theá naøo ñeå ngöôøi ta coù theå tin vaøo lôøi baïn noùi". Quaû thöïc, chæ coù ñôøi soáng ñaïo lyù khi ñöôïc ñaët neàn treân moät haønh vi tin töôûng.

Nhöng ñoù khoâng phaûi laø ñöùc tin toân giaùo. Ñaây laø moät haønh vi tin töôûng ôû chính mình, ôû cuoäc soáng vaø ôû tha nhaân. Ñaïo ñöùc laø caùi maø chuùng ta töï boù buoäc khi quyeát ñònh tin vaøo cuoäc soáng, maëc cho ñau khoå vaø söï döõ noùi ngöôïc laïi, duø ñoâi luùc chuùng ta nghó laø mình laàm vì ñaõ tin vaøo cuoäc ñôøi, khi maø cuoäc soáng haèng ngaøy trôû neân naëng neà hay laøm ta thaát voïng. Ñôøi soáng ñaïo ñöùc cuõng laø lôøi dieãn taû moät haønh vi tin töôûng nôi con ngöôøi, ôû beân kia söï laïm duïng töï do cuûa con ngöôøi khi noù tìm thoáng trò hay khai thaùc keû khaùc. Vaäy ñôøi soáng ñaïo ñöùc caên cöù treân quyeát ñònh hy voïng, bôûi vì chuùng ta khoâng heà bieát tröôùc ñöôïc laø lieäu chuùng ta coù lyù khoâng khi tin töôûng vaøo thöïc taïi con ngöôøi. Nhöng chính trong khi soáng loøng tín nhieäm naày maø chuùng ta daàn daàn khaùm phaù ñöôïc raèng vieäc daán thaân vaøo nieàm tin ôû tha nhaân vaø ôû chính mình seõ thöïc söï xaây döïng cuoäc ñôøi cuûa chuùng ta.

Chuùng ta coù theå minh hoïa ñieàu ñoù baèng thí duï veà hoân nhaân, laø caùi ñaët hai con ngöôøi vaøo moái lieân heä maät thieát. Nôi hai con ngöôøi naày coù nhieàu öôùc muoán trong laõnh vöïc giôùi tính, thöïc thi quyeàn löïc, lieân quan ñeán tieàn baïc, baïo löïc, v.v... Moät ñaøng nhöõng öôùc muoán naày coù theå goùp phaàn xaây döïng moái giaây vôï choàng cuûa hoï, nhöng ñaøng khaùc chuùng cuõng laø nguoàn goác cuûa baïo löïc, ghen töông, tranh chaáp, hoån loaïn…

Thaät voâ lyù khi tin raèng duy chæ söï töï phaùt tìm kieám con ngöôøi seõ giuùp ñieàu chænh caùc moái quan heä. Hôn nöõa, caùc nhaân vò khoâng phaûi laø nhöõng caù theå soáng trong moät ñaûo hoang, nhöng laø nhöõng thaønh phaàn cuûa moät xaõ hoäi coù nhöõng ñoøi hoûi rieâng cuûa noù ñeå soáng trong hoøa hôïp. Quyeát ñònh soáng chung phaûi ñeå yù ñeán thöïc tieån, nhöõng khuynh höôùng xaây döïng vaø nhöõng khuyeân höôùng phaù hoaïi cuûa caùc öôùc muoán. Cuõng phaûi quan taâm ñeán chieàu kích xaõ hoäi cuûa ñôøi soáng vôï choàng vaø söï kheùp kín trong chuû nghóa rieâng bieät thaân maät. Chính vì theá hai vôï choàng trao ñoåi söï öng thuaän troïng theå tröôùc söï chöùng kieán cuûa xaõ hoäi. Ñoù laø moät haønh vi tin töôûng hoå töông giöõa hai nhaân vò bieát mình laø thaønh phaàn cuûa moät xaõ hoäi, maø chính hai ngöôøi phaùt bieåu vaø cöû haønh. Ñoù cuõng laø moät haønh vi hy voïng ôû cuoäc ñôøi, ôû nhöõng ngöôøi nam vaø nöõ cuøng ñoàng haønh vôùi ñoâi baïn. Baáy giôø xaõ hoäi trôû neân baûo ñaûm cho söï öng thuaän naày vaø daán thaân giuùp ñoâi baïn ñieàu chænh caùc öôùc muoán ñoái vôùi nhau trong söï phöùc taïp cuûa chuùng, haàu traùnh khoûi baïo löïc vaø coäng taùc vaøo nieàm vui soáng. Chuùng ta thaáy hoân nhaân thieát laäp neân moät haønh vi ñaïo lyù saâu xa döôøng naøo !

Nhö vaäy ñôøi soáng ñaïo lyù luoân laø moät hình thöùc ñaùnh cuoäc veà töông lai. Quaû theá, trong moät quyeát ñònh ñaïo lyù luoân luoân coù moät thöù nhaûy xoå vaøo trong moät caùi chöa bieát. Coù leõ ñoù laø moät trong nhöõng lyù do khieán caùc ñoâi nam nöõ khoù ñi vaøo hoân nhaân, nghóa laø noùi leân moät öng thuaän beàn bæ trong söï tín nhieäm vaøo ngöôøi kia : "Em tin töôûng anh ñuû ñeå nghó raèng söï trung thaønh cuûa anh ñoái vôùi em seõ giuùp em trung thaønh vôùi anh".

Duø haønh vi tin töôûng naày khoâng coù tính caùch toân giaùo thì cuõng coù moät söï töông töï giöõa ñôøi soáng ñaïo lyù vaø ñôøi soáng tín höõu. Quaû theá, ñôøi soáng kitoâ höõu cuõng ñöôïc ñaët neàn taûng treân moät haønh vi ñöùc tin. Nhöng ñoù laø tin vaøo Thieân Chuùa, vaøo vò Thieân Chuùa Maïc khaûi nôi Ñöùc Gieâsu Kitoâ. Ñoù cuõng laø moät haønh vi tín nhieäm vaøo caùc nhaân chöùng ñaõ noùi vôùi chuùng ta veà Ngaøi (Pheâroâ, Phaoloâ, caùc toâng ñoà, caùc thaùnh söû...). Nieàm tin naày bieåu loä söï chaéc chaén noäi taâm raèng Thieân Chuùa ôû cuøng chuùng ta, giuùp chuùng ta soáng theo luaän lyù tình yeâu cuûa Ngaøi trong nhöõng tranh chaáp cuûa cuoäc soáng haèng ngaøy, vaø raèng Ngaøi coù theå laøm phaùt sinh söï soáng töø nhöõng keâu than vaø ñaáu tranh naày.

Baûo raèng ñaïo ñöùc tìm mang laïi haïnh phuùc laø moät quan ñieåm gaây ngaïc nhieân, bôûi vì thöôøng ngöôøi ta quan nieäm raèng luaân lyù laø moät toaøn boä nhöõng caám ñoaùn chaúng daãn ñeán haïnh phuùc. Trieát gia Eric Weil nhaän ñònh raèng con ngöôøi caûm thaáy mình baát haïnh, duø chaúng bieát chính xaùc caùi gì laøm neân haïnh phuùc cuûa mình. Quaû thaät, taát caû moïi ngöôøi ñeàu caûm thaáy phaàn naøo bò phaân caùch giöõa caùi "ñaõ coù ñoù" vaø caùi "chöa coù ñoù" maø mình mong öôùc ñaït ñöôïc ñeå giaûm bôùt söï phaân caùch. Ñieàu ñoù ñaëc bieät ñuùng trong xaõ hoäi chuùng ta, nôi maø ngöôøi ta bò baét laáy bôûi khía caïnh bi ñaùt cuûa cuoäc soáng xaõ hoäi do thaát nghieäp vaø caùc thaûm kòch quoác teá. Vaäy neân ai ai cuõng tìm caùch laøm dòu ñi söï caêng thaúng noäi taâm cuûa mình. Con ngöôøi kieám tìm moät söï hoøa giaûi beân trong. Noùi caùch khaùc, con ngöôøi seõ tìm ñöôïc haïnh phuùc, moät khi söï hoøa giaûi ñöôïc hoaøn toaøn thöïc hieän.

Ñeà taøi haïnh phuùc trong ñaïo lyù chaúng môùi meû chi, nhieàu trieát gia lôùn töø Aristote vaø ñaïi thaàn hoïc gia trong ñoù coù thaùnh Thomas ñaõ nhaán maïnh ñeán söï kieän raèng taát caû ñôøi soáng ñaïo lyù laø cuoäc tìm kieám haïnh phuùc. Haïnh phuùc ñöôïc quan nieäm nhö vieãn aûnh cuûa cuoäc soáng, hôn laø moät thöïc taïi maø ngöôøi ta coù theå döùt khoaùt chieám giöõ ñöôïc ôû traàn theá naày. Nhôø vieãn aûnh naày, chuùng ta coù theå höôùng daãn vaø mang laïi yù nghóa cho cuoäc soáng cuûa mình. Vaäy chuùng ta ñaõ coù moät yù nieäm naøo ñoù veà haïnh phuùc, vì chuùng ta kinh nghieäm ñöôïc haïnh phuùc moät phaàn naøo thoâi, chöù haïnh phuùc trong söï sung maõn cuûa noù thì chuùng ta chöa bieát roõ thöïc söï noù laø gì. Trong moïi tröôøng hôïp, yù nieäm moät phaàn chuùng ta coù veà haïnh phuùc laïi kích thích öôùc muoán cuûa chuùng ta, baèng caùch gôïi yù raèng chuùng ta coù theå hoøa giaûi hôn vôùi chính mình vaø vôùi tha nhaân. Nhö theá haïnh phuùc laø vieãn aûnh toái haäu cuûa moïi cuoäc soáng cuûa chuùng ta. Coù leõ vì theá maø caùc thaàn hoïc gia noùi ñeán vieån aûnh "caùnh chung" döôøng nhö muoán noùi raèng haïnh phuùc seõ chæ ñaït ñöôïc ôû coõi beân kia.

Tuy nhieân, ngay baây giôø ôû coõi ñôøi naày, nhöõng kinh nghieäm maïnh meû veà bình an vaø nieàm vui cuõng coù theå ñaït ñöôïc. Bình an laø traïng thaùi noäi taâm coù ñöôïc khi chuùng ta ñaõ kieán taïo ñöôïc caùi gì ñoù thöïc söï ñi vaøo höôùng nhaân tính, khi chuùng ta ñaõ thöïc hieän phaän söï ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ cuûa mình. Luùc aáy chuùng ta caûm thaáy ôû trong bình an, ngay caû khi söï bình an aáy laø keát quaû cuûa moät haønh ñoäng phaûi traû giaù ñaét.

Chaúng haïn ngöôøi chieán só ñaáu tranh trong xí nghieäp ñeå ñaït ñöôïc nhieàu coâng bình hôn. Nhieàu luùc thaät khoù khaên, nhöng anh caûm thaáy bình an vì yù thöùc raèng anh ñaõ thöïc söï laøm xong phaän söï ñaøn oâng cuûa anh. Hay ngöôøi nghieän röôïu coá gaéng loaïi boû söï leä thuoäc cuûa anh lieân quan ñeán röôïu. Dó nhieân ñoâi khi anh phaûi khoå sôû vì coâng vieäc anh huøng treân chính baûn thaân anh, nhöng trong saâu thaúm con ngöôøi cuûa anh, anh caûm thaáy bình an vì anh coù caûm töôûng lôùn leân trong nhaân tính. Chuùng ta cuõng coù theå noùi nhö theá vôùi cuoäc chieán ñaáu vôùi caùc côn caùm doã.

Kinh nghieäm bình an naày khoâng phaûi laø thoaùng qua, chuùng ta coù theå vaãn ñöôïc bình an trong nhieàu tuaàn nhieàu thaùng. Taát caû caùc vò ñaïi thaùnh ñeàu chöùng toû raèng caøng ñeå cho söï thaùnh thieän cuûa Thieân Chuùa laøm vieäc, caùc ngaøi caøng ñaït ñöôïc bình an, caû khi caùc ngaøi caûm neám söï buoàn chaùn vaø thöû thaùch.

Kinh nghieäm veà nieàm vui xem ra cuõng khoâng keùo daøi trong thôøi gian. Phaûi, nieàm vui laø moät thöù dö thöøa khi boång choác chuùng ta yù thöùc ñöôïc raèng cuoäc soáng ngaäp traøn aân suûng : ñieàu chuùng ta thaáy vöôït quaù caùi chuùng ta hy voïng. Trong kinh nghieäm nieàm vui, caû thaân xaùc cuõng rung leân vaø döï phaàn vaøo söï chaéc chaén laø cuoäc soáng traøn ñaày aân suûng vaø höùa heïn, neân chuùng ta coù lyù ñeå maø kieän toaøn haønh vi ñaïo ñöùc voán laø cô hoäi mang laïi nieàm vui aáy. Vaäy bình an vaø nieàm vui vöøa laø keát quaû cuûa ñôøi soáng ñaïo ñöùc vöøa laø ñaù taûng cho ta xaây döïng quyeát ñònh tieáp tuïc caùc haønh ñoäng ñaïo ñöùc. Vaäy ñieàu quan troïng, vaø cuõng chính laø moät boån phaän, laø laøm cho nieàm vui cuûa tha nhaân trôû neân coù theå.

Coâng vieäc ñoù khoâng luoân luoân deã daøng. Nhöng ñoù khoâng phaûi laø muoán laøm cho ngöôøi khaùc vui, traùi yù hoï. Nhö theá laø tin raèng mình hoaøn toaøn maïnh hôn keû khaùc vaø duøng söùc maïnh aùp ñaët cho hoï nieàm vui. Caùi ñoù laø phi luaân ! Nieàm vui chæ coù theå laø kinh nghieäm cuûa chuû theå trong töï do thaâm saâu cuûa noù. Chuùng ta coù boån phaän laøm cho nieàm vui cuûa tha nhaân trôû neân coù theå, baèng caùch khoâng ñaët treân ñöôøng ñi cuûa hoï nhöõng chöôùng ngaïi laøm hoï vaáp ngaõ hay ñeø beïp hoï. Chuùng ta phaûi coäng taùc moät phaàn trong vieäc cung caáp cho hoï caùc khaû naêng quan heä, ngheà nghieäp, kinh teá, vaên hoùa hay gia ñình giuùp hoï caûm nghieäm ñöôïc bình an vaø nieàm vui, haàu tieáp tuïc kieán taïo baûn thaân cuûa hoï. Song haõy coi chöøng, bình an vaø nieàm vui khoâng phaûi laø nhöõng thöïc taïi tuyeät ñoái. Chuùng chöa phaûi laø haïnh phuùc, nhöng nhôø chuùng maø chuùng ta caûm nhaän laø haïnh phuùc coù thaät. Vaäy bình an vaø nieàm vui giuùp chuùng ta tung mình vaøo noå löïc ñaïo ñöùc.

Nhöng bình an vaø nieàm vui coøn coù höông vò cuûa caùi chöa hoaøn thaønh. Do ñoù khoâng theå döøng laïi ôû ñoù. Chuùng ta coù theå khaúng ñònh raèng bình an vaø nieàm vui laø nhöõng traán an ñaøo saâu öôùc muoán. Caùc nhaø ñaïi thaàn bí nhö Gioan Thaùnh Giaù, Teâreâsa Avila, Phanxicoâ ñeä Saleâ, Teâreâsa Haøi Ñoàng Gieâsu, vaø nhieàu vò khaùc, ñaõ caûm nghieäm ñieàu ñoù. Caùc ngaøi ñaõ soáng nhöõng kinh nghieäm traán an ñaøo saâu öôùc muoán nhö theá. Trong nhöõng kinh nghieäm aáy, caùc ngaøi thaáy Thieân Chuùa khoâng coù gì laø moät nhaø laäp phaùp giam haûm con ngöôøi trong nhöõng caám ñoaùn, song Thieân Chuùa toû ra thaät söï caùi Ngaøi laø : moät ngöôøi cha tìm laøm cho con caùi caûm nghieäm ñöôïc nieàm vui môøi goïi chuùng lôùn leân hôn nöõa trong nhaân tính, vaø trôû neân lieân ñôùi hôn vôùi nhöõng keû beù nhoû, coâng bình hôn, coù khaû naêng yeâu meán hôn.

Ngaøy nay, ngöôøi ta coù moät caûm töôûng kyø laï khi quan saùt xaõ hoäi ñöông thôøi : nghe nhieàu ngöôøi keâu than caùc theá heä môùi khoâng coøn yù thöùc luaân lyù, ñoàng thôøi cuõng luoân noùi ñeán söï caàn thieát cuûa khoa ñaïo ñöùc. Laøm sao giaûi thích söï troän laãn sôï maát luaân lyù tính vaø öôùc muoán moät khoa ñaïo ñöùc ?

Caàn phaûi phaân bieät : Phong tuïc, luaân lyù vaø ñaïo ñöùc.

Theo caùc nhaø xaõ hoäi hoïc, phong tuïc ñöôïc ñònh nghóa nhö moät taäp hôïp nhöõng caùi taát nhieân, nhöõng bieåu töôïng, nhöõng thaàn thoaïi, nhöõng giaù trò vaø nhöõng thöïc haønh trong moät xaõ hoäi aûnh höôûng leân ñôøi soáng caùc caù nhaân, raát thoâng thöôøng laø traùi yù hoï. Nhö theá, theo phong tuïc nhöõng naêm 30, ngöôøi ta ñoøi caùc thieáu nöõ phaûi coøn laø con gaùi khi ñi laáy choàng. Ngöôøi ta cuõng nhaán maïnh caùc giaù trò nhö söï thaønh thaät trong coâng vieäc, vaø ngöôøi ta maïnh meû baøi xích söï gian laän trong thi cöû... Vaäy phong tuïc ñöôïc thieát laäp bôûi moät chuoãi nhöõng ñieàu taát nhieân thaám nhaäp moät xaõ hoäi caùch töï phaùt maø chuùng ta khoâng luoân yù thöùc. Nhöng ngaøy nay phong tuïc ñaõ thay ñoåi caùch ñaùng keå. Theo nhieàu ngöôøi ñöông thôøi, khoâng coøn laø con gaùi khi ñi ñeán hoân nhaân laø ñaùng mong öôùc (caùch ñaây maáy naêm ôû AÂu chaâu coù moät cuoäc ñieàu tra mang laïi keát quaû ñaùng lo ngaïi : hôn 50% treû em döôùi 15 tuoåi ñaõ coù nhöõng quan heä tình duïc, vaø ñoái vôùi thanh nieân thieáu nöõ döôùi 18 tuoåi thì leân ñeán treân 75%).

Caùc nghi thöùc vaø bieåu töôïng toân giaùo bò lu môø vaø nhöõng bieåu töôïng môùi ñang coá gaéng thieát laäp, chaúng haïn chung quanh nhöõng troø chôi cuûa Theá Vaän Hoäi. Coøn veà caùc giaù trò thì caùi troåi vöôït khoâng coøn laø söï ngay thaúng trong coâng vieäc vaø thi cöû, maø laø söï thaønh ñaït trong xaõ hoäi hoaëc moái öu tö veà loøng nhaân ñaïo.

Luaân lyùù khoâng phaûi laø moät keát tuï, nhöng laø moät toaøn theå coù toå chöùc vaø suy tö goàm nhöõng nguyeân taéc, giaù trò, caám ñoaùn, kieåu maãu. Vaø trong xaõ hoäi hieän taïi, khoâng phaûi chæ coù moät nhöng coù nhieàu thöù luaân lyù.

Coøn ñaïo ñöùc hoïc, ñoái vôùi moät soá ngöôøi thì ñoù laø khoa hoïc laáy caùc thöù luaân lyù laøm ñoái töôïng nghieân cöùu (eùthicologie). Ñoái vôùi moät soá ngöôøi khaùc, nhö Paul Ricoeur, thì ñaïo ñöùc hoïc laø kyø voïng cuûa töï do, ñi tröôùc söï aùp ñaët caùc caám ñoaùn vaø qui phaïm. Chính ñoù laø chuyeån ñoäng cuûa töï do tìm kieám moät cuoäc soáng toát, trong söï aân caàn ñoái vôùi tha nhaân vaø trong söï söû duïng ñuùng caùc cô caáu xaõ hoäi.

Chuùng ta söû duïng ñaïo ñöùc hoïc vaø luaân lyù nhö nhöõng töø ngöõ ñoàng nghóa vaø chuùng ta nhaän thaáy raèng khoâng coù moät xaõ hoäi naøo soáng maø khoâng coù phong tuïc. Chuùng ta cuõng nhaän thaáy raèng moät ñaøng moïi nhoùm xaõ hoäi ñeàu nhaát thieát coù nhöõng vaán ñeà ñoái vôùi khoaûng caùch coù theå coù giöõa nhöõng tìm kieám ñaïo ñöùc vaø luaân lyù caáu thaønh noù, vaø ñaøng khaùc nhöõng bieåu hieän töï phaùt cuûa phong tuïc khoâng ngöøng tieán hoùa.

Ngaøy nay moät soá ngheà nghieäp ñoøi hoûi caùc qui phaïm ñaïo ñöùc (thaày thuoác, quan toøa, kyù giaû...). Nhöõng chôø ñôïi môùi meû naày töông öùng vôùi caùi gì ? - Ñöùng tröôùc nhöõng tình theá môùi, khi ngöôøi ta töï hoûi "phaûi laøm gì ?" thì caùc vaán naïn ñaïo ñöùc noåi leân. Vaán naïn naày xuaát hieän khi nhöõng baûo ñaûm töï nhieân cuûa chuùng ta bò lung lay, nghóa laø khi caùc bieán coá môùi ñeán xoâ ñaåy phong tuïc vaø caùch thöùc haønh ñoäng quen thuoäc cuûa chuùng ta :

Caùch caên ñeå nhaát lieân quan ñeán kinh nghieäm veà söï döõ. Ai ai cuõng phaûi ñoái ñaàu moät ngaøy naøo ñoù vôùi thaát nghieäp, tang cheá, tai naïn, beänh naëng, thaát baïi trong tình yeâu... Luùc aáy vaán naïn naày ñöôïc ñaët ra : Toâi phaûi laøm gì ñeå thoaùt khoûi baát haïnh? Neáu baát haïnh vaãn toàn taïi thì moät caâu hoûi khaùc coøn caên ñeå hôn noåi leân : Toâi coù neân tieáp tuïc soáng khoâng ? Ñoù laø vaán naïn ñaïo ñöùc taän nguoàn goác : ñôøi soáng ñaïo ñöùc laø söï trieån nôû cuûa xaùc tín ñöùc tin, theo ñoù cuoäc ñôøi ñaùng soáng. Ñöùng tröôùc söï döõ, khaúng ñònh "phaûi ñaáu tranh ñeå soáng" trôû thaønh vaán naïn "Toâi coù lyù do ñeå theo ñuoåi cuoäc chieán ñaáu khoâng ? Moät choïn löïa trieät ñeå : thaát voïng caâm nín hoaëc moät choïn löïa môùi "Vaâng, toâi seõ chieán ñaáu, maëc daàu söï döõ vaãn toàn taïi". Ngaøy nay vôùi naïn thaát nghieäp, khuûng hoaûng, tranh chaáp quoác teá, ngöôøi ta thöôøng nghe thaáy caùi gioïng ñieäu bi quan aáy caät vaán boån phaän phaûi soáng. Vaäy ñoái ñaàu vôùi söï döõ laø keû hôû ñaàu tieân qua ñoù vaán naïn ñaïo ñöùc noåi leân. Chuùng ta thöôøng che daáu noù ñi bôûi caùi maø Pascal goïi laø "giaûi khuaây" vaø ngaøy nay ñöôïc cuûng coá bôûi xaõ hoäi goïi laø "höôûng thuï". Khi khaùm phaù ra raèng söï höôûng thuï khoâng phaûi laø taát caû ñôøi soáng, daân chuùng töï hoûi ñôøi coù ñaùng khoù nhoïc ñeåø soáng khoâng ? Söï haï thaáp daân soá coù phaûi laø haäu quaû cuûa caät vaán naày khoâng ? Bôûi vì ñeå sinh con caùi thì phaûi coù loøng tin töôûng vaøo töông lai.

Vaáân naïn ñaïo ñöùc coù theå noåi leân khi coù tranh chaáp veà caùc thöù luaân lyù : ngöôøi khaùc xöû söï khoâng nhö chuùng ta. Ñoù laø chuyeän thoâng thöôøng khi ngöôøi ta khaùm phaù thaáy nhöõng caùch öùng xöû khaùc cuûa caùc theá heä khaùc, chaúng haïn trong ñôøi soáng tình caûm vaø giôùi tính, con caùi chuùng ta coù moät thaùi ñoä hoaøn toaøn khaùc thaùi ñoä cuûa chuùng ta luùc chuùng ta ôû vaøo tuoåi cuûa chuùng. Nhieàu ngöôøi khoâng coøn muoán laäp gia ñình vaø chaáp nhaän phaù thai. Töø ñoù noåi leân vaán naïn phaûi chaêng chuùng coù lyù ? vaø chuùng ta phaûi laøm gì ? Tính ña nguyeân cuûa caùc thaùi ñoä vaø luaân lyù khoâng ngöøng caät vaán ngöôøi ñöông thôøi, trong ñoù coù caùc nhaø ñaïo ñöùc.

Keû hôû thoâng thöôøng nhaát laø söï môùi meû cuûa caùc vaán ñeà. Chuùng ta haõy laáy tröôøng hôïp söï tieán hoùa daân soá : theá giôùi taêng gaáp ñoâi daân soá laøm noåi leân vaán naïn laøm sao ñieàu chænh söï gia taêng naày ? Chieàu kích quoác teá cuûa caùc vaán ñeà kinh teá ñaët ra nhöõng vaán naïn môùi veà vieäc laøm, veà nhaân coâng... Nhöõng vaán naïn khaùc veà moâi sinh, veà quyeàn con ngöôøi. Vì nhöõng pheá thaûi nguyeân töû vaø nhöõng aûnh höôûng leân thôøi thieát cuûa saûn xuaát kyõ ngheä, töø nay chuùng ta phaûi töï hoûi veà haøng traêm naêm, keå caû haøng ngaøn naêm saép tôùi, khoâng coøn laø töông lai cuûa moät caù nhaân hay cuûa moät nhoùm ngöôøi, maø laø söï soáng coøn cuûa toaøn theå nhaân loaïi.

Caùc maïng löôùi truyeàn thoâng cuõng ñaët ra nhöõng vaán ñeà môùi : khuaáy ñuïc caùc löông taâm vaø khoâng toân troïng nhaân vò. Thöû noùi ñeán moät buoåi phaùt soùng veà toäi loaïn luaân, ñoøi hoûi ñaïo lyù con ngöôøi, nhöng laïi ñöa ra laøm chöùng nhöõng coâ gaùi treû dieãn laïi cuoäc soáng thaàm kín cuûa hoï tröôùc maét haøng trieäu khaùn giaû truyeàn hình. Ngöôøi ta khoâng ngaàn ngaïi ñöa hoï ra laøm moài cho söï toø moø sao ? Ñaâu laø nhöõng phaûn öùng phaûn xaï maø buoåi phaùt soùng naày gaây ra treân cuoäc ñôøi cuûa hoï ? Ñoù haún laø moät vaán naïn ñaïo ñöùc hoaøn toaøn môùi meû. Heä thoáng truyeàn thoâng cuõng caét maûnh nhöõng beàn chaët luaân lyù, vì trong cuøng moät buoåi toái, ngöôøi ta vöøa trình chieáu veà Hoài giaùo vôùi moät neàn ñaïo ñöùc raát nghieâm khaéc, roài laïi moät caûnh raát noâng noåi veà giôùi tính, keå caû nhöõng vaán ñeà ñoàng tính luyeán aùi, xong tieáp ngay nhöõng vaán ñeà heä troïng veà an töû. Giöõa bao nhieâu thöïc teá khaùc ñaùng löu yù, chuùng ta cuõng phaûi keå ñeán caùc tieán boä y khoa ñaët ra vaán naïn nguoàn goác söï soáng vaø söï toân troïng phaûi coù ñoái vôùi höõu theå con ngöôøi, nhaát laø nhöõng giai ñoaïn ñaàu tieân cuoäc hieän höõu cuûa noù, ñaëc bieät laø nhöõng thí nghieäm treân phoâi thai...

Khi phaûi ñoái ñaàu vôùi taát caû nhöõng vaán naïn môùi meû ñoù, chuùng ta phaûi löu taâm ñeán caùc tieâu chuaån ñaïo ñöùc ñaõ ñöôïc nhaøo naën bôûi söï keát taàng kinh nghieäm cuûa nhöõng ngöôøi nam-nöõ ñi tröôùc chuùng ta. Caùc ngaøi ñaõ suy nghó veà nhöõng thöïc haønh cuûa hoï vaø ñaõ vaïch ra cho chuùng ta nhöõng con ñöôøng, maø thöôøng laø "neân laøm caùi naày, khoâng neân laøm caùi kia", chaúng haïn nhö khoâng ñöôïc noùi doái. Nhö theá ñoù maø phaùt sinh caùc "kho taøng khoân ngoan" hoaëc caùc baûng toång keâ caùc qui taéc luaân lyù/ñaïo ñöùc.

Tuy nhieân, chuùng ta ôû vaøo moät thôøi kyø maø söï tham chieáu quaù khöù khoâng coøn coù theå cung öùng lôøi giaûi ñaùp cho bao nhieâu vaán ñeà raát môùi meû cuûa cuoäc soáng. Do ñoù, chuùng ta bò ñun ñaåy ñeán moät söï saùng taïo lôùn lao veà ñaïo ñöùc, vaø töø ñoù gôïi leân côn khuûng hoaûng saâu xa, ñaëc bieät trong neàn luaân lyù kitoâ giaùo. Luaân lyù kitoâ giaùo coù chuaån möïc toái haäu laø trung thaønh vôùi yù muoán cuûa Ñöùc Kitoâ Phuïc Sinh. Tröôùc heát caùch töï phaùt, noù quaây veà vôùi Truyeàn Thoáng, laø caùi ñaõ chuyeån ñaït laïi cho noù chöùng töø ñöùc tin cuûa caùc kitoâ höõu ñaàu tieân, vaø cuoái cuøng laø chuùng töø ñöùc tin cuûa toaøn theå Giaùo Hoäi nôi Ñöùc Gieâsu Nazareth. Luaân lyù kitoâ giaùo tìm kieám ôû ñoù söï soi saùng ñeå giaûi ñaùp cho nhöõng vaán naïn ñaïo ñöùc hoâm nay.

Ngöôïc laïi, nhieàu ngöôøi ñöông thôøi vôùi chuùng ta thöôøng höôùng veà caùc döõ kieän môùi meû cuûa tri thöùc khoa hoïc ñeå suy tö caùc vaán ñeà cuûa cuoäc soáng vaø haï giaù nhöõng khoân ngoan baét nguoàn töø quaù khöù. Do ñoù Giaùo Hoäi gaëp söï khoù khaên raát lôùn ñeå laøm cho ngöôøi ta laéng nghe Giaùo Hoäi. Ñieàu ñoù khieán caùc kitoâ höõu ngaøy nay vaän duïng caùch môùi meû Truyeàn Thoáng, baèng caùch khoâng tìm nôi Truyeàn Thoáng nhöõng lôøi giaûi coù saün, nhöng söï linh öùng beân caïnh caùch thöùc khoân ngoan caùc kitoâ höõu thôøi tröôùc coù ñöôïc ñeå giaûi quyeát nhöõng vaán ñeà môùi meû ñang trình dieän ra cho hoï. Caùc kitoâ höõu naày laøm theá naøo ñeå thöïc thi söï saùng taïo ñaïo ñöùc cuûa mình trong söï trung thaønh vôùi Chuùa Kitoâ ? Vaø ñieàu ñoù caät vaán theá naøo vôùi chuùng ta, laø nhöõng ngöôøi nam vaø nöõ cuûa theá kyû 21, trong thieân nieân kyû môùi ? Ñoù laø vaán naïn phaûi giaûi ñaùp ñeå söû duïng toát neàn ñaïo ñöùc cuûa truyeàn Thoáng Kitoâ giaùo.

<noäi dung>

Phaân bieät ñöôïc caùi gì thích hôïp, caùi gì khoâng thích hôïp vôùi mình khoâng phaûi luoân laø chuyeän deã laøm. Duø chuùng ta khoâng choïn löïa ñöôïc nhöõng gì xaûy ñeán cho mình, nhöng chuùng ta löïa choïn ñöôïc caùch haønh ñoäng khi söï vieäc xaûy ñeán vôùi mình. Tình caûnh chuùng ta gioáng Hector hôn laø gioáng caùc con moái duõng caûm ... Chuùng ta haønh ñoäng vì chuùng ta thích vieäc naøy hôn vieäc kia, hay bôûi vì chuùng ta thích haønh ñoäng hôn laø thuï ñoäng. Coù neân suy luaän ra laø luùc naøo chuùng ta cuõng thích laøm nhöõng gì mình muoán khoâng ? Nhieàu traïng huoáng ñaët chuùng ta ôû ñoâi ngaõ maø chuùng ta khoâng muoán : chuùng ta phaûi choïn löïa trong khi chuùng ta laïi thích traùnh neù.

Moät trong nhöõng trieát gia ñaàu tieân ñaõ chuù yù ñeán nhöõng vaán ñeà naøy laø Aristote, oâng ñaõ töôûng töôïng ra tyû duï sau ñaây : Moät chieác taøu chôû moät loâ haøng quan troïng ; doïc ñöôøng gaëp moät côn baõo lôùn, phöông tieän duy nhaát ñeå cöùu chieác taøu vaø thuûy thuû ñoaøn laø phaûi vöùt xuoáng bieån haøng hoùa, raát quyù nhöng raát naëng. Thuyeàn tröôûng töï hoûi : «Ta coù neân vöùt haøng hoùa ñi, hay giöõ laïi trong haàm taøu, hy voïng thôøi tieát seõ khaù hôn hoaëc taøu coù theå chòu ñöïng ñöôïc qua côn baõo ?» Ñöông nhieân, neáu oâng truùt boû loâ haøng, laø do oâng thích ñieàu naøy hôn laø ñöông ñaàu vôùi nguy cô, nhöng cuõng seõ baát coâng khi noùi laø oâng muoán truùt boû loâ haøng. Ñieàu oâng muoán thöïc söï laø ñeán bôø an toaøn vôùi chieác taøu, thuûy thuû ñoaøn vaø haøng hoùa : ñoù laø ñieàu thích hôïp vôùi oâng nhaát. Tuy nhieân, khi thaáy côn baõo ñe doïa, oâng thích cöùu maïng soáng mình vaø thuûy thuû ñoaøn hôn laø haøng hoùa, duø haøng hoùa coù quyù ñeán theá naøo chaêng nöõa. Giaù nhö côn baõo aùc oân kia khoâng noåi leân ! Nhöng oâng khoâng choïn löïa côn baõo, ñoù laø moät aùp ñaët oâng phaûi chòu, duø oâng muoán hay khoâng.

Ngöôïc laïi, oâng coù theå quyeát ñònh thaùi ñoä phaûi coù tröôùc nguy cô naøy : neáu oâng vöùt haøng xuoáng bieån, laø vì oâng phaûi laøm theá, duø traùi loøng oâng. OÂng muoán soáng, muoán cöùu maïng mình vaø maïng nhöõng ngöôøi döôùi quyeàn oâng, caû con taøu nöõa, nhöng oâng cuõng khoâng muoán maát haøng hoùa, maát caû moùn lôøi, vaäy oâng coù truùt boû haøng hoùa cuõng laø mieãn cöôõng. Dó nhieân oâng khoâng thích ôû trong traïng huoáng phaûi löïa choïn giöõa maát haøng vaø maát maïng soáng. Theá nhöng oâng khoâng coù giaûi phaùp naøo khaùc vaø oâng phaûi quyeát ñònh : oâng seõ löïa caùi gì oâng thích vaø hôïp vôùi oâng nhaát. Chuùng ta coù theå noùi oâng khoâng coù töï do, bôûi leõ oâng bò baét buoäc phaûi laøm theá.

Moãi laàn chuùng ta phaûi suy nghó trong nhöõng hoaøn caûnh soáng cheát hay quyeát lieät veà nhöõng gì chuùng ta seõ laøm, chuùng ta thaáy mình laâm vaøo hoaøn caûnh vò thuyeàn tröôûng cuûa Aristote. Taát nhieân, caùc hoaøn caûnh khoâng phaûi bao giôø cuõng thaát voïng nhö theá.

Chung chung, ngöôøi ta tính toaùn nhöõng gì thích hôïp ñeå laøm. May thay, cuoäc ñôøi khoâng phaûi bao giôø cuõng khaét khe nhö tröôøng hôïp oâng thuyeàn tröôûng gaëp phaûi. Noùi cho ñuùng, phaàn lôùn nhöõng haønh vi chuùng ta laøm nhö maùy, khoâng suy nghó maáy. Baïn coù muoán nhìn laïi nhöõng gì baïn ñaõ laøm saùng nay : ñoàng hoà reo quaù sôùm, nhöng thay vì neùm noù vaøo töôøng, baïn taét chuoâng, naèm naùn theâm moät chuùt nöõa trong chaên, taän höôûng maáy phuùt quyù hoùa cuoái cuøng eâm aám. Roài baïn nghó seõ bò treã hoïc, vaø xe ñeán ñoùn seõ khoâng chôø, neân baïn phaûi mieãn cöôõng choåi daäy. Baïn vöøa ngaùp vöøa ñi tìm baøn chaûi vaø kem ñaùnh raêng. Baïn taém maø chaúng ñeå yù gì vì ñoù laø moät vieäc thaønh neáp quen moãi ngaøy. Roài aên mieáng baùnh mì, uoáng ly caø-pheâ söûa nhö thöôøng leä. Ra ñöôøng, ñaù bay loong coca-cola roång gaëp treân loái ñi. Sau ñoù laø xe ñoùn, laø tröôøng hoïc, v.v..

Noãi kinh haõi dao ñoäng cuûa vò thuyeàn tröôûng ñaùng thöông tröôùc hieåm nguy ñaém taøu, phaûi quyeát ñònh nhanh choùng, vöùt boû haøng hoùa hay khoâng, khoâng aên nhaäp gì ñeán caùc quyeát ñònh coøn ngaùi nguû cuûa baïn saùng nay. Baïn haønh ñoäng gaàn nhö theo baûn naêng, khoâng ñaët thaønh caâu hoûi. Kyø thöïc, coù phaûi nhö theá laø thuaän tieän vaø kieán hieäu hôn caû chaêng? Ñoâi khi, suy nghó nhieàu laøm chuùng ta teâ lieät. Nhö khi mình ñi, neáu mình cöù nhìn vaøo chaân vaø noùi : « Chaân maët tröôùc roài ñeán chaân traùi, v.v.. », chaéc chaén mình seõ vaáp vaø phaûi ngöøng laïi. Nhöng baïn neân hoài nghó laïi nhöõng caâu hoûi maø baïn khoâng ñaët ra cho mình saùng nay : taïi sao mình phaûi laøm nhöõng vieäc mình ñaõ laøm? taïi sao phaûi laøm theá maø khoâng laøm ngöôïc laïi hay laøm khaùc ñi ?

Vieäc tra xeùt naøy chaéc seõ laøm baïn baát bình : «Taïi sao toâi phaûi daäy luùc coøn muoán nguû, phaûi ñaùnh raêng, taém röûa, aên uoáng vaø phaûi ñi ñeán tröôøng? » Coù phaûi vì cha meï baïn ñaõ töøng ñoøi hoûi baïn phaûi laøm nhö vaäy? Chaéc chaén, coù moät vaøi vieäc baïn laøm maø khoâng nghó ñeán söï ñoøi buoäc cuûa cha meï. Chaúng haïn cuù ñaù vu vô vaøo hoäp Coca-Cola. Baïn laøm chuyeän ñoù maø khoâng suy nghó, vì noù chæ thoaùng qua trong ñaàu baïn.

Vaäy chuùng ta seõ xeùt laïi töøng chi tieát caùc ñoäng cô ñaõ gaây neân caùc haønh xöû moãi buoåi saùng cuûa baïn. Baïn ñaõ bieát theá naøo laø moät «ñoäng cô» theo nghóa thöôøng duøng trong boái caûnh naøy : ñoù laø caùi leõ maø baïn coù hoaëc töôûng laø mình coù ñeå laøm moät vieäc gì, moät giaûi thích thuaän lyù hôn caû veà haønh xöû cuûa baïn. Moät trong nhöõng lyù do baïn ñaõ ñöa ra laø cha meï thöôøng buoäc baïn phaûi laøm ñieàu naøy, ñieàu noï. Chuùng ta goïi nhöõng ñoäng cô naøy laø meänh leänh.

Nhöõng laàn khaùc, ñoäng cô laø thoùi quen ñaõ coù, vì bao giôø baïn cuõng laøm laïi moät cöû chæ maø gaàn nhö mình khoâng nghó ñeán, hay laø baïn nhìn thaáy chung quanh ai cuõng haønh xöû nhö theá moãi ngaøy : chuùng ta goïi taát caû ñoäng cô naøy laø thoùi quen.

Sau heát, coù nhöõng laàn gaàn nhö khoâng coù ñoäng cô, maø chæ laø thích laøm, nhö cuù ñaù vu vô vaøo caùi loong chaúng haïn. Xin ñeà nghò goïi lyù do cuûa caùc haønh xöû naøy laø yù thích nhaát thôøi.

Chuùng ta haõy chæ xem xeùt ba loaïi ñoäng cô ñaàu tieân : meänh leänh, thoùi quen vaø yù thích nhaát thôøi. Moãi moät ñoäng cô höôùng daãn caùch cö xöû cuûa baïn theo chieàu naøy hoaëc chieàu kia, ít nhieàu giaûi thích sôû thích cuûa baïn. Caâu hoûi ñaàu tieân ñaët ra veà nhöõng ñoäng cô aáy laø : baèng caùch naøo vaø vôùi söùc löïc naøo, moãi ñoäng cô ñoù baét buoäc baïn phaûi haønh ñoäng nhö theá? Chuùng ta phaûi hieåu moãi loaïi ñoäng cô ñeàu coù theá maïnh rieâng cuûa noù vaø boù buoäc theo ñieàu kieän cuûa noù. Chaúng haïn caùc meänh leänh laáy phaàn naøo söùc maïnh cuûa chuùng töø söï sôï haõi phaûn öùng cuûa cha meï ñeø naëng, neáu baïn khoâng vaâng lôøi. Nhöng noù cuõng coù theå laáy söùc maïnh töø loøng thöông yeâu vaø tin töôûng khieán baïn nghó raèng cha meï ra leänh nhö theá laø ñeå che chôû vaø laøm cho baïn toát hôn, hay vì lôïi ích cuûa baïn.

Ngöôïc laïi, nhöõng thoùi quen ñeán vôùi mình do tính tieän lôïi theo neáp cuõ vaø vì lôïi ích cho mình, nghóa laø khoâng chòu aùp löïc cuûa ngöôøi khaùc. Trong thoùi quen cuõng coù moät hình thöùc meänh leänh naøo ñoù, ví duï thôøi trang (baïn maëc chæ vì caùc baïn ñeàu maëc, vaø vì baïn khoâng muoán khaùc caùc baïn). Caùc thoùi quen vaø meänh leänh coù moät ñieåm chung : chuùng coù veû nhö aùp ñaët töø beân ngoaøi.

Ngöôïc laïi, caùc yù thích nhaát thôøi ñeán töø beân trong : chuùng boãng choác thoaùt ra khoûi baïn maø khoâng ñöôïc ai yeâu caàu heát, vaø baïn cuõng chaúng coù caûm giaùc baét chöôùc ai. Neáu coù ai hoûi luùc naøo baïn caûm thaáy töï do nhaát : khi laøm theo leänh, theo thoùi quen hay vì yù thích nhaát thôøi, coù theå baïn seõ traû lôøi laø luùc laøm theo yù thích nhaát thôøi, bôûi vì ñieàu ñoù do baïn vaø chæ tuøy thuoäc vaøo baïn.

Haõy trôû laïi vôùi chieác taøu Hy-Laïp trong côn baõo toá maø Aristote noùi ñeán : khi oâng thuyeàn tröôûng töï hoûi xem coù neân vöùt haøng hoùa xuoáng bieån ñeå thuyeàn khoûi ñaém, chaéc chaén oâng ñaõ coù meänh leänh laø phaûi ñem taøu veà beán an toaøn. Lieäu oâng coù tuaân leänh ñeå maát maïng cuûa mình vaø thuûy thuû ñoaøn khoâng? Lieäu oâng coù sôï côn giaän döõ cuûa oâng chuû hôn bieån caû ñieân cuoàng khoâng? Bình thöôøng, moät meänh leänh ban ra laø ñuû, nhöng thænh thoaûng cuõng neân töï hoûi xem ñeán moät möùc ñoä naøo ñoù coù neân vaâng leänh hay khoâng... Duø sao, vò thuyeàn tröôûng khoâng gioáng nhöõng con moái bò buoäc phaûi quyeát töû taán coâng, duø chuùng muoán hay khoâng, theo nhöõng thoâi thuùc baåm sinh.

Thoùi quen giaûi quyeát nhöõng vieäc thoâng thöôøng, theo neà neáp haøng ngaøy. Nhöng vò thuyeàn tröôûng taát nhieân coù tinh thaàn thöïc tieãn hôn, vaø phaûn öùng vöùt haøng hoùa khoâng ñuû maïnh ñeå quyeát ñònh caùch öùng xöû cuûa oâng trong tröôøng hôïp nguy hieåm. Ñöông nhieân khi vaán ñeà trôû thaønh quan troïng, caàn phaûi uyeån chuyeån, khoâng nhaát thieát phaûi laøm theo moát hay theo thoùi quen.

Nhöng khoâng phaûi luùc ñeå haønh ñoäng theo yù thích nhaát thôøi : Neáu vò thuyeàn tröôûng vöùt boû haøng hoùa vì yù thích nhaát thôøi thì phaûi keát luaän laø oâng ta hôi ñieân. Lieàu maát taøi saûn hay maïng soáng vì yù thích nhaát thôøi, duø ñoäng cô naøo ñi nöõa, chöùng minh moät ñaàu oùc bò "maùt". Trong luùc nguy caáp, moät ngöôøi tænh taùo seõ queân gaàn nhö taát caû yù thích nhaát thôøi, maø chæ coù moät öôùc muoán tha thieát laø tìm ñöôøng loái naøo thích hôïp nhaát, höõu lyù nhaát.

Phaûi chaêng ñôn giaûn luùc ñoù vaán ñeà caên baûn laø tìm phöông tieän toát nhaát ñeå veà beán an toaøn? Giaû thöû ñeå khoûi ñaém taøu, vò thuyeàn tröôûng quyeát ñònh vöùt boû xuoáng bieån moät soá caân löôïng naøo ñoù, caân löôïng ñoù coù theå laø haøng hoùa hay thuûy thuû ñoaøn. Luùc ñoù oâng thöû thuyeát phuïc caùc thuûy thuû ñeå vöùt bôùt nhöõng ngöôøi ít höõu ích, haàu coù theå giöõ ñöôïc lôïi nhuaän chôõ haøng ; ñöùng veà maët thöïc tieãn, ñoù laø caùch toát nhaát ñeå cöùu mình vaø vaãn giöõ ñöôïc lôïi loäc, nhöng quyeát ñònh naøy thaät gheâ tôûm, khoâng ai chaáp nhaän ñöôïc. Öôùc gì oâng choïn löïa ñuùng vaø ñöôïc côn gioù thuaän ñöa oâng veà ñeán beán !

« Vaäy ñöùc haïnh cuõng nhö thoùi xaáu tuøy thuoäc vaøo chuùng ta. Trong moïi tröôøng hôïp, chuùng ta coù theå haønh ñoäng, cuõng nhö coù theå khoâng laøm : ôû choã maø chuùng ta noùi khoâng, chuùng ta cuõng coù theå töï yù noùi coù. Nhö vaäy, thöïc hieän moät vieäc toát laø tuøy chuùng ta, thì laøm moät vieäc xaáu cuõng tuøy chuùng ta. Vaäy thì, laøm vieäc vinh döï hay hoå nhuïc cuõng tuøy ta, thì ta cuõng coù theå khoâng laøm » (Aristote, EtÙhique aø Nicomaque, saùch III, chöông V, 1 ñeán 3, GF Flammarion, 1990, trang 74-75; baûn dòch cuûa J »Voilquin).

«Trong ngheä thuaät soáng, con ngöôøi vöøa laø ngheä nhaân vöøa laø vaät theå, vöøa laø nhaø ñieâu khaéc vöøa laø vieân caåm thaïch, vöøa laø thaày thuoác vöøa laø con beänh» (Erich Fromm, Un homme pour lui-meâme, EÙditions sociales franV aises, 1967, tr.22).

« Chuùng ta chæ xöû duïng ñöôïc boán nguyeân taéc cuûa luaân lyù :

Trieát hoïc : haõy laøm ñieàu thieän cho chính ñieàu thieän, vì toân troïng luaät leä.
Toân giaùo : haõy giöõ ñaïo, vì ñoù laø yù muoán cuûa Thöôïng Ñeá, vì loøng thöông yeâu Thöôïng ñeá.
Nhaân baûn : haõy coù loøng nhaân, bôûi vì haïnh phuùc cuûa ngöôi ñoøi hoûi ñieàu ñoù, vì loøng yeâu thöông chính mình.
Chính trò : haõy laøm ñieàu toát, vì söï phoàn thònh cuûa xaõ hoäi ñoøi hoûi, maø ngöôi laø moät thaønh phaàn cuûa xaõ hoäi, vì tình yeâu thöông xaõ hoäi vaø bôûi loøng toân kính chính con ngöôøi cuûa mình. (Lichtenberger, Aphorismes).
«Ñieàu thieát yeáu laø khoâng phaûi soáng laâu, nhöng laø soáng heát mình. Baïn coù soáng thoï khoâng? Ñoù laø coâng vieäc cuûa ñònh meänh. Soáng heát mình? Ñoù laø coâng vieäc cuûa taâm hoàn. Ñôøi laâu daøi neáu noù ñöôïc laáp ñaày, ngay khi taâm hoàn laõnh nhaän ñöôïc ñieàu phaûi noù ñaõ ñöôïc phuù cho, thì noù chæ coøn môû ra cho chính noù» (Seùneøque, Lettres aø Lucilius, saùch XV, thö 93, 2, Laffont, coll. « Bouquins », 1993, tr. 932; baûn dòch cuûa H. Noblot, P.Veyne xem laïi).

<noäi dung>

LÖÔNG TAÂM, CAÙC GIÔÙI RAÊN VAØ TÖÏ DO

Lieân quan ñeán vaán naïn ñaïo lyù, ngöôøi ta thöôøng coù caûm töôûng laø mình bò nhoát chaët trong maïng löôùi nhöõng leänh truyeàn vaø caám ñoaùn khoâng ñeå moät choã naøo cho nhöõng choïn löïa caù nhaân. Vaäy trong cuoäc soáng cuï theå, löông taâm thi thoá theá naøo giöõa nhöõng boù buoäc luaân lyù ?

Tröôùc heát chuùng ta nhôù nguyeân lyù caên baûn cuûa truyeàn thoáng ñaïo lyù cuûa Giaùo Hoäi laø phaûi luoân luoân theo löông taâm ngay chính vaø tröôûng thaønh cuûa mình. Do ñoù boån phaän ñaïo ñöùc caáp baùch nhaát laø soi saùng löông taâm beân caïnh nhöõng yeâu saùch cuûa lyù trí ngay thaúng, vaø neáu laø kitoâ höõu thì coøn bôûi laéng nghe caùc döõ kieän Maïc Khaûi.

Phaùp ngöõ duøng töø conscience ñeå chæ hai thöïc taïi taùch bieät nhöng töông taùc saâu xa. Tröôùc heát, ñoù laø söï kieän chuùng ta yù thöùc veà mình : khaùc vôùi cuïc ñaù khoâng moät chuùt phaûn tónh veà mình, con ngöôøi bieát raèng mình suy tö. Ñoù laø yù thöùc taâm lyù hoaëc yù thöùc phaûn tónh. YÙù thöùc naày raát maïnh vaøo nhöõng luùc chuùng ta tónh taùo, nhöng noù suy yeáu khi chuùng ta nguû vaø haàu nhö bieán maát hoaøn toaøn khi chuùng ta baát tónh (maát söï hieåu bieát).

Ñaâu laø söï khaùc bieät giöõa löông taâm ñaïo ñöùc vôùi caûm giaùc saùng suoát veà mình ? Löông taâm ñaïo ñöùc vaø yù thöùc taâm lyù lieân keát vôùi nhau vaø khoâng theå thieáu ñeå bieát raèng chuùng ta suy tö haàu thöïc hieän nhöõng choïn löïa coù tính caùch ñaïo lyù. Nhöng löông taâm luaân lyù khoâng chæ laø söï saùng suoát maø noù sai khieán : "Haõy trôû neân phuø hôïp hôn vôùi caùi baïn laø, moät höõu theå nhaân linh ; "haõy soáng söù meänh laø ngöôøi nam hay ngöôøi nöõ cuûa baïn, nghóa laø laøm ñieàu thieän, tìm kieám caùi nhaân hoùa, traùnh ñieàu aùc vaø taát caû nhöõng gì huûy hoaïi nhaân tính ôû nôi baïn". Noùi caùch khaùc, "löông taâm luaân lyù" chæ ñònh yù nghóa ñaïo ñöùc caên baûn ôû trong moïi ngöôøi, chaúng tröø ai. Caùc nhaø luaân lyù vaø thaàn hoïc söû duïng töø ngöõ hôi phöùc taïp laø löông naêng (syndeùreøse) ñeå chæ ñònh caùi thoùi quen, caùi phaûn xaï ñaàu tieân thuùc ñaåy moãi ngöôøi höôùng ñeán ñieàu thieän vaø traùnh ñieàu aùc.

Nhöng khi nhìn thaáy nhöõng haønh vi coân ñoà, ngöôøi ta khoâng nghó raèng moïi ngöôøi ñeàu coù khuynh höôùng töï phaùt höôùng veà ñieàu thieän... Nôi moãi ngöôøi luoân luoân toàn taïi moät laõnh vöïc töï do, caû khi xem ra noù bò trieät tieâu. Noù cho pheùp con ngöôøi höôùng tôùi vieäc thöïc hieän nhöõng giaù trò naøo ñoù. Trong khi cöôùp boùc, ñaäp phaù, taán coâng, nhöõng keû phaïm phaùp xaâm phaïm caùc giaù trò caên baûn, nhöng neáu xeùt kyõ, chuùng ta nhaän thaáy raèng hoï cuõng toân troïng nhöõng qui taéc noäi taïi naøo ñoù cuûa nhoùm, chaúng haïn nhôø moät thoûa hieäp aùm taøng, hoï chaáp nhaän moät luaät leä (khoâng toá caùo laãn nhau vôùi caûnh saùt) baûo ñaûm cuoäc soáng chung cuûa nhoùm, döïa treân giaù trò loøng tín nhieäm vaøo lôøi noùi cuûa caùc thaønh vieân khaùc cuûa baêng ñaûng. Vaäy coøn toàn taïi moät laõnh vöïc cuûa löông taâm luaân lyù khoâng bò hö hoaïi. Moät nhaø giaùo duïc chuyeân moân seõ phaûi döïa treân keû hôû löông taâm naày ñeå môû roäng noù ra vaø laøm cho noù trôû neân beùn nhaïy hôn vôùi moïi ngöôøi : "Caùi maø baïn ñoøi hoûi ôû noäi boä cuûa nhoùm thì cuõng coù theå ñöôïc ñoøi hoûi ôû noäi boä cuûa toaøn theå xaõ hoäi".

Qua thí duï naày, chuùng ta khaùm phaù ñöôïc raèng khoâng moät nhoùm ngöôøi naøo boû qua ñöôïc caùi neàn taûng luaân lyù laø nieàm tin vaø luaät leä, ngay caû nôi nhöõng keû voâ laïi, moät luaät leä naøo ñoù cuûa moâi tröôøng cuõng thieát laäp neân caùc trao ñoåi noäi boä cuûa nhoùm. Tuy nhieân noù thieáu maát caùi yeâu saùch ñaïo ñöùc caên baûn ñöôïc Kant coâng thöùc hoùa : "baïn haõy haønh ñoäng theá naøo ñeå chaâm ngoân haønh ñoäng cuûa baïn coù theå trôû thaønh moät luaät phoå quaùt, nghóa laø moät luaät coù giaù trò cho baát cöù ai ôû trong cuøng nhöõng ñieàu kieän haønh ñoäng nhö theá ".

Vaäy toøa aùn maø moïi haønh vi nhaân linh phaûi ra haàu chính laø toøa cuûa phoå quaùt tính. Tröôùc luùc haønh ñoäng, moãi ngöôøi ñeàu phaûi töï hoûi : neáu taát caû moïi ngöôøi ñeàu laøm caùi toâi ñaõ laøm, thì thöû hoûi moãi ngöôøi coù ñi ñeán baïo löïc traøn lan hoaëc laø söï thaêng tieán trong caùi noù coù moät caùch duy nhaát khoâng ?

Nhöng löông taâm luaân lyù khoâng chæ thuùc ñaåy laøm laønh laùnh döõ, noù cuõng phaûi giuùp chuùng ta bieän phaân vaø choïn löïa nöõa chöù ? - Ñuùng vaäy, vaø caùch ñaëc bieät khi chuùng ta phaûi ñöông ñaàu vôùi nhöõng chæ daãn maâu thuaån nhau, chaúng haïn, laø ngöôøi ñöùng ñaàu xí nghieäp, toâi phaûi baûo ñaûm toái ña sinh hoaït cuûa xí nghieäp vaø khaû naêng laøm vieäc cuûa thôï thuyeàn ; nhöng toâi cuõng bieát raèng neáu xí nghieäp khoâng ñem laïi lôïi loäc vaø coâng cuï laøm vieäc cuûa xí nghieäp cuõng gaëp phaûi nguy hieåm, thì toâi phaûi rôi vaøo moät cuoäc xung ñoät veà caùc qui taéc ñaïo ñöùc vaø toâi seõ phaûi giaûi quyeát moät choïn löïa quyeát lieät (tieán thoaùi löôõng nan). Chính löông taâm luaân lyù seõ phaûi ñaûm traùch ñieàu ñoù.

Tieán trình phaûi theo ñeå thoaùt khoûi söï raéc roái cuûa nhöõng yeâu saùch ñoái nghòch nhau :

-Tröôùc heát phaûi qui chieáu veà caùc ñaïi nguyeân taéc cuûa ñaïo ñöùc, nhö nguyeân taéc Kant ñaõ thieát laäp vaø ñöôïc goïi laø "meänh leänh phaïm truø" : "Ñöøng bao giôø haønh xöû nhaân tính, nôi caù nhaân baïn hoaëc nôi caù nhaân tha nhaân, chæ nhö moät phöông tieän, nhöng cuõng luoân luoân nhö moät cuøng ñích".
-Tieáp ñeán nhöõng nguyeân taéc naày seõ phaûi tröïc dieän vôùi nhöõng qui luaät cuï theå ñöôïc goïi laø nhöõng "qui taéc haønh ñoäng", chaúng haïn : Nhaèm ñaït ñöôïc coâng baèng hôn, ñình coâng laø chính ñaùng xeùt veà phöông dieän luaân lyù.
-Cuoái cuøng, yeáu toá thöù ba phaûi löu yù laø hoaøn caûnh cuï theå trong caùi caù bieät. Haõy laáy tröôøng hôïp ngöôøi chieán só nghieäp ñoaøn khôûi phaùt cuoäc ñình coâng, y seõ phaûi quyeát ñònh, trong taâm hoàn vaø löông taâm mình, xem cuoäc ñình coâng vaøo luùc naày vaø trong xí nghieäp naày coù tieán haønh trong chieàu höôùng cuûa söï coâng baèng xaõ hoäi vaø toân troïng nhaân vò hay khoâng.

Söï caàn thieát phaûi löu yù ñeán hoaøn caûnh cuï theå naày ít ñöôïc nhaéc ñeán trong caùc vaên baûn huaán giaùo. Tuy nhieân thaùnh Thomas Aquinoâ löu yù raèng söï bieän phaân luaân lyù luoân luoân keát thuùc trong caùi caù bieät, nghóa laø trong caùi gì laø duy nhaát ôû ñôøi, chaúng haïn y hoïc laø moät "khoa hoïc thöïc haønh" : vò thaày thuoác khoâng chöõa beänh cho "Con Ngöôøi", nhöng laø cho ngöôøi naày vôùi nhöõng vaán ñeà rieâng bieät veà söùc khoeû cuûa noù ; oâng seõ thöïc hieän khoâng toát ngheà nghieäp cuûa mình neáu oâng khoâng coi troïng caùi maø beänh nhaân coù moät caùch ñoäc ñaùo. Luaân lyù cuõng laø moät "khoa hoïc thöïc haønh", bôûi vì noù luoân luoân môû ra treân söï khaûo saùt moät traïng huoáng ñaëc thuø : Cuoäc ñình coâng naày (chöù khoâng phaûi söï ñình coâng töï taïi) coù phuø hôïp vôùi nhöõng yeâu saùch coâng bình khoâng ? Caùch ñoâi vôï choàng naày söû duïng phöông phaùp ñieàu hoøa sinh saûn coù thöïc söï hôïp vôùi nhöõng ñoøi hoûi cuûa tình yeâu Phuùc aâm khoâng ? Söï töø choái caàm suùng cuûa ngöôøi naày, trong hoaøn caûnh caù bieät naày, coù thích hôïp vôùi söï phuïc vuï hoøa bình ñích thöïc khoâng ? v.v...

Chuùng ta coù theå noùi raèng ñaïo lyù tieán hoùa theo doøng thôøi gian khoâng ? - Caùc ñaïi nguyeân taéc raát beàn vöõng, nhöng phaåm traät caùc qui taéc cuï theå coù theå tieán hoùa. Do ñoù, ngöôøi ta ñaõ coù theå ñaët leân haøng ñaàu caùc giaù trò "Vieäc laøm, Gia ñình, Toå Quoác", lieàu söû duïng yù thöùc heä uûng hoä chuû nghóa phaùt-xít, trong khi ngaøy nay ngöôøi ta öu ñaõi söï khoan dung, song vôùi moái nguy hieåm nhìn thaáy noù tröôït xuoáng chuû nghóa buoâng thaû vaø töông ñoái veà luaân lyù.

Nhöõng giaù trò xem ra laø neàn taûng caùch ñaây maáy thaäp nieân, nhö söï toân troïng treû em tröôùc khi sinh vaø sau khi sinh ra, ngaøy nay laém khi bò ñaët laïi vaán ñeà. Khi ñöùa beù sinh ra dò hình, vieäc xaûy ra laø ngöôøi ta ñi tôùi vieäc gieát haïi treû con moät caùch traù hình. Moät giaù trò ñöôïc kitoâ giaùo khaúng ñònh caùch saâu xa töø 2000 naêm nay, chaúng haïn vieäc moät ngöôøi voâ toäi coù quyeàn ñöôïc toân troïng tuyeät ñoái maïng soáng mình thì nay laïi phaûi luøi laïi ñaøng sau caùc giaù trò nhö söï trieån nôû cuûa ñoâi vôï choàng vaø söï töï do cuûa ngöôøi phuï nöõ. Nhö vaäy, nhöõng giaù trò ñöôïc nhöõng ngöôøi naày ñaëc bieät coi troïng laïi khoâng ñöôïc nhöõng keû khaùc löu yù !

Vaäy laøm theá naøo ñeå ñieàu hôïp nhöõng maâu thuaãn ñoù trong moät xaõ hoäi ? - Chuùng ta phaûi thieát laäp moät cuoäc tranh luaäân "ñaïi keát" khoâng nhu nhöôïc vaø khoâng höôùng tôùi söï khoan dung deã daøng. Caàn phaûi ñi saâu ñeán taän cuøng caùc vaán ñeà vaø ñi vaøo moät neàn ñaïo ñöùc cuûa cuoäc tranh luaän ñöôïc höôùng daãn toát, trong ñoù moãi ngöôøi coá gaéng giaûi thích, khoâng nhöõng veà phaåm traät caùc giaù trò, maø coøn laø caùi taïi sao cuûa caùi phaåm traät naày.

Chuùng ta sôï raèng ngaøy nay ngöôøi ta thöôøng baèng loøng vôùi nhöõng thoûa hieäp quaù deã daøng ñang che ñaäy caùc vaán ñeà neàn taûng, chaúng haïn coâng cuoäc nghieân cöùu vaø thöû nghieäm treân caùc phoâi thai dö thöøa. Chuùng ta sôï raèng nhöõng giaûi phaùp ngheà nghieäp quaù maøu meø naày ru nguû löông taâm cuûa daân chuùng vaø khoâng thuùc ñaåy hoï ñeán moät söï ñaïi keát taùo baïo coù ñuû can tröôøng ñeå khaûo saùt laïi caùc giaù trò bò boû ra beân leà...

Bôûi nhöõng dieãn tieán naøo maø löông taâm bò laàm laïc ? Chuùng ta haõy ñaëc bieät nghó ñeán nhöõng toäi phaïm chieán tranh quoác xaõ ñaõ toå chöùc nhöõng cuoäc huûy dieät taäp theå caùc ngöôøi bò löu ñaøy trong caùc traïi taäp trung maø chaúng ñaët vaán ñeà gì cho mình. Nhöõng toäi phaïm chieán tranh thöôøng ñaõ gaây meâ löông taâm hoï baèng caùch nuùp sau söï boù buoäc phaûi vaâng lôøi thöôïng caáp. nhöng roõ raøng tröôùc khi vaâng lôøi thì löông taâm phaûi bieän phaân xem leänh ban ra coù phuø hôïp vôùi ñoøi hoûi cuûa caùc quyeàn con ngöôøi khoâng. Neáu khoâng thì boån phaän laø phaûi khoâng vaâng lôøi, vì khoâng coù caùi gì cho pheùp moät ai vi phaïm nhöõng quyeàn caên baûn nhaát cuûa nhaân vò.

Chuùng ta seõ noùi ñeán ñieàu naày khi ñeà caäp vaán ñeà luaät töï nhieân, laø luaät vöôït quaù moïi luaät moät caùch naøo ñoù. Caùc kitoâ höõu tìm thaáy trong saùch Coâng Vuï Toâng Ñoà nguyeân taéc haønh ñoäng coù theå döïa vaøo, ñeå thieát laäp caùch nhìn naày : "Vaâng lôøi Thieân Chuùa hôn laø vaâng lôøi ngöôøi ta". Vaû laïi vaâng lôøi Thieân Chuùa tröôùc heát chính laø toân troïng nhöõng lôïi ích caên baûn nhaát cuûa nhaân vò con ngöôøi.

Nhöng chuùng ta khoâng luoân luoân yù thöùc ñöôïc caùc laàm loãi cuûa mình ? - Quaû thaät, löông taâm luaân lyù coù theå luïy phuïc hai aûnh höôûng maïnh meû laøm cho noù bò laàm laïc :

AÛnh höôûng ñaàu tieân do voâ thöùc. Moät soá ñoøi hoûi luaân lyù ñöôïc caáu thaønh do caùi sieâu ngaõ, caùi caáp ñoä taâm thaàn naày do söï noäi taâm hoùa caùc giaù trò maø ra, ít nhieàu do cha meï gaây neân. Caùi sieâu ngaõ canh chöøng, chæ trích vaø caén röùt naày coù theå ñöôïc bieåu loä ra hoaøn toaøn sai laàm trong caùc yeâu saùch cuûa noù. Nhö theá ta coù theå coù moät sieâu ngaõ heát söùc khaét khe, khoâng nhöõng keát aùn nhöõng xung ñoäng thaùi quaù, maø cuõng keát aùn nguoàn goác cuûa xung ñoäng gaây neân moät doàn neùn maõnh lieät. Sieâu ngaõ naày coù theå bieán moät öùng xöû taâm thaàn thaønh yeâu saùch luaân lyù. Noù coù nhöõng chieán thuaät tinh teá : qui caùi thuoäc veà söï doøn moûng cuûa con ngöôøi veà moät ñieàu caám ñoaùn, chaúng haïn moät phuï nöõ coù nhöõng khoù khaên giôùi tính trong ñôøi soáng vôï choàng laïi vin vaøo nhöõng ñoøi hoûi ñaïo lyù cuûa huaán quyeàn Lamaõ trong vieäc ñieàu hoøa sinh saûn, ñeå caám mình coù nhöõng quan heä giôùi tính vui veû vôùi choàng.

Baø yù thöùc ñöôïc ñieàu ñoù sau khi traûi qua moät cuoäc giaûi phaåu töû cung khieán vieäc ñieàu hoøa sinh saûn trôû neân voâ ích. Theá maø nhöõng khoù khaên giôùi tính cuûa naøng vaãn tieáp tuïc vaø ngay caû naëng theâm : naøng qui veà caám ñoaùn cuûa huaán quyeàn caùi thöïc ra laø phaûi qui veà nhöõng noãi sôï haõi cuûa naøng. Thí duï naày minh hoïa roõ raøng caùc chieán thuaät voâ thöùc söû duïng : ñeå duy trì moät hình aûnh ñeïp vaø che ñaäy caùc yeáu ñuoái cuûa chuùng ta, ñoâi khi noù nguïy trang ñaøng sau caùc yeâu saùch ñaïo ñöùc.

Nguoàn aûnh höôûng thöù hai cuûa löông taâm luaân lyù laø yù thöùc heä. YÙ thöùc heä laø moät caáu truùc tri thöùc nhaèm duy trì caùc quyeàn löïc aùp böùc baèng caùch cho chuùng moät söï hôïp phaùp hoùa beà ngoaøi coù tính caùch luaân lyù. Moät soá ngöôøi Ñöùc quoác xaõ ñaõ laø naïn nhaân cuûa yù thöùc heä do Hitler vaø nhöõng keû thaân caän oâng trieån khai ñeán ñoä khi baùch haïi ngöôøi Dothaùi, hoï laïi nghó laø thanh taåy nhaân loaïi. Cuõng cuøng moät caùch thöùc aáy xaûy ra ôû Yougoslavie, Campuchia... Nhöng cuõng coù nhöõng loaïi yù thöùc heä coøn tinh teá hôn nhieàu : caùc lyù leõ ñöôïc ñaåy maïnh do moái lo veà lôïi nhuaän kinh teá, khôûi ñi töø söï chaãn ñoaùn tröôùc khi sinh, khuyeán khích loaïi tröø moät caùch coù heä thoáng nhöõng treû em mang theo moät dò hình, laáy côù raèng ñoù laø moät gaùnh quaù naëng cho xaõ hoäi.

Do ñoù, löông taâm luaân lyù phaûi toû ra heát söùc tónh thöùc ñeå loät maët naï nôi mình nhöõng yeâu saùch sai laàm cuûa voâ thöùc vaø nhöõng qui taéc do yù thöùc heä ñoïc cho.

Ngoaøi voâ thöùc vaø yù thöùc heä, coù nhöõng thöïc taïi naøo laøm vaïy voø löông taâm khoâng ? - Tröôùc heát ñoù laø thoùi quen khieán moät ngöôøi quay löng laïi vôùi caùc boån phaän ñaïo ñöùc cuûa mình. Coù leõ ngöôøi tín höõu seõ baûo : söï dung thöù ñoái vôùi toäi rieâng. Khi moät ngöôøi naøo caøng ngaøy caøng dung thöù nôi mình söï khoâng kính troïng baûn thaân hay ngöôøi khaùc, thì yù thöùc luaân lyù cuûa y seõ daàn daàn suy yeáu vaø lieàu mình daãn ñöa löông taâm ñeán choã phoùng tuùng thöïc söï.

Cuõng coù caùi maø Ñöùc Gioan-Phaoloâ II goïi laø "caáu truùc cuûa toäi". Quaû thöïc, nhieàu söï khoâng kính troïng ñoái vôùi con ngöôøi maø caùc caù nhaân phaïm phaûi khoâng naèm keá caän nhau, nhöng hoøa troän laãn nhau taïo neân nhöõng caáu truùc xaõ hoäi laøm tha hoùa nhaân vò, daãn ñaán tình traïng nhöõng keû yeáu ñuoái nhaát seõ bò nghieàn taùn nhaát, khieán ngöôøi ta tin raèng moät soá söï döõ naøo ñoù laø do ñònh meänh thuaàn tuùy, trong khi chuùng laø saûn phaåm cuûa töï do sai quaáy cuûa con ngöôøi.

Löông taâm ñoùng troïn veïn vai troø cuûa noù theá naøo nôi nhöõng ngöôøi vaâng phuïc leà luaät, qui taéc caên baûn cho ñôøi soáng luaân lyù cuûa hoï ? - Caàn nhaéc laïi khaúng ñònh taâm ñieåm cuûa Coâng Ñoàng Vatican II trong Gaudium et Spes, theo ñoù thì löông taâm laø trung taâm bí nhieäm nhaát cuûa con ngöôøi, laø "cung thaùnh", nôi ñoù chæ coù chuùng ta vôùi Thieân Chuùa, Ñaáng laøm cho chuùng ta nghe ñöôïc tieáng Ngaøi. Baûn vaên raát quan troïng naày chuùng toû raèng khoâng ai coù theå coù ñöôïc loái ñi troïn veïn vaøo löông taâm cuûa keû khaùc vaø luoân luoân coù moät yeáu toá khoâng theå hieåu ñöôïc trong moät quyeát ñònh cuûa con ngöôøi.

Khoâng bao giôø ngöôøi ta coù theå thaáu hieåu ñöôïc huyeàn nhieäm cuûa moãi ngöôøi. Gaudium et Spes noùi ñeán cung thaùnh, nghóa laø moät nôi khoâng ai coù quyeàn chaø ñaïp. Noùi caùch khaùc, khoâng coù vaán ñeà duøng vuõ löïc treân löông taâm cuûa ngöôøi khaùc, traùi laïi phaûi heát söùc kính troïng khi ñeà caäp ñeán löông taâm cuûa keû khaùc. Coâng ñoàng cuõng noùi veà löông taâm nhö laø choã maø Chuùa cho ta nghe ñöôïc tieáng Ngaøi vaø maïc khaûi caùc yeâu saùch cuûa Ngaøi cho con ngöôøi.

Ngöôøi tín höõu soi saùng löông taâm cuûa mình nhôø lyù trí vaø nhôø laéng nghe Lôøi Chuùa. Nhö moïi ngöôøi khaùc, ngöôøi tín höõu phaûi tö duy vôùi taát caû moïi suoái nguoàn höõu lyù cuûa mình, nhöng bieát ñöôïc raèng nôi nhaân vò Ñöùc Gieâsu Kitoâ, laø Maïc Khaûi cuûa Thieân Chuùa, noù söû duïng moät aùnh saùng duy nhaát ñeå bieän phaân chaân lyù cuûa con ngöôøi. Ngöôøi tín höõu phaûi beàn taâm chieâm ngaém Ñöùc Kitoâ - ngöôøi thaät vaø Thieân Chuùa thaät- ñeå soi saùng löông taâm cuûa mình.

Chæ coù ñieàu laø ngaøy nay, chuùng ta khoâng coøn nhìn thaáy vaø sôø moù Ñöùc Gieâsu Nazareth nöõa, neân yù muoán cuûa Ngaøi ñoái vôùi chuùng ta ñöôïc chuyeån giao qua Kinh Thaùnh maø caùc nhaø thaàn hoïc goïi laø "chuaãn möïc cuûa moïi chuaãn möïc" ñöùc tin. Kinh Thaùnh phaûi ñöôïc ñoïc trong Truyeàn Thoáng cuûa Giaùo Hoäi vaø trong söï hieäp thoâng vôùi Huaán Quyeàn mang troïng traùch canh giöõ vieäc giaûi thích Kinh Thaùnh cho ñöôïc trung thöïc.

Coù xaûy ra xung ñoät giöõa caùi löông taâm ñoïc leân cho ngöôøi tín höõu sau khi nghe Lôøi Chuùa vaø caùi maø huaán quyeàn thieát ñònh cho noù ? Thí duï thôøi söï nhaát laø vieäc kieåm soaùt sinh saûn : caùc cuoäc ñieàu tra cho thaáy khoâng nhieàu ngöôøi coâng giaùo thöïc haønh nghe theo giaùo huaán cuûa Ñöùc Giaùo Hoaøng trong laõnh vöïc naày. Lyù chöùng ñöôïc ñöa ra laø phöông phaùp töï quan saùt töï nhieân khoâng quan taâm ñuû söï trieån nôû hoan hæ cuûa ñoâi vôï choàng. Vaäy cuoäc tranh caõi giöõa löông taâm vaø huaán quyeàn coù theå dieãn ra nhö theá naøo ?

Neáu cuoái cuøng moïi tín höõu phaûi theo löông taâm mình thì tröôùc heát hoï phaûi caån thaän soi saùng noù, nhaát laø bôûi moät söï chaêm chuù laéng nghe giaùo huaán cuûa Huaán quyeàn. Chæ coù ñieàu laø huaán giaùo naày khoâng phaûi laø moät thöïc taïi ñôn nhaát, song phaûi phaân bieät caùc trình ñoä khaùc nhau, nhö trong Thoâng ñieäp Humanae Vitae, moät soá khaúng ñònh coù moät caáp ñoä phoå quaùt ñaùng keå, chaúng haïn söï nhaán maïnh veà traùch nhieäm laøm cha laøm meï, vaø do ñoù moïi söû duïng voâ traùch nhieäm moät phöông phaùp ñieàu hoøa sinh saûn (duø laø töï nhieân hay hoùa hoïc) laø traùi nghòch vôùi caùc yeâu saùch ñaïo ñöùc.

Baûn vaên cuõng nhaán maïnh veà tình yeâu : söï quyeát ñònh cuûa ñoâi vôï choàng khoâng ñöôïc ñeå bò taùc ñoäng bôûi öôùc muoán ích kyû ñoùng khung laïi trong teá baøo gia ñình quaù chaät heïp ; traùi laïi, gia ñình phaûi coá gaéng môû roäng ra vôùi tha nhaân vaø vôùi nhöõng giaù trò lieân ñôùi.

Trong Humanae Vitae coøn coù moät caáp ñoä khaúng ñònh thöù hai, laø phaùn ñoaùn ñaïo ñöùc treân caùc phöông tieän kyõ thuaät ñöôïc söû duïng nhaèm toân troïng moïi giaù trò neàn taûng ñoù. Thoâng ñieäp cho raèng chæ nhöõng phöông phaùp töï nhieân löu taâm ñaày ñuû ñeán vieäc vôï choàng môû ra vôùi vieäc sinh saûn. Chuùng cuõng traùnh vieäc söû duïng caùc phöông tieän y khoa khoâng phaûi laø khoâng oâ haïi treân thaân xaùc, song môøi goïi ñoâi phoái ngaãu ñi vaøo ñoái thoaïi vaø tieát cheá laønh maïnh caùc xung ñoäng tính duïc. Do ñoù Humanae Vitae phaùt bieåu qui luaät luaân lyù sau ñaây : maëc daàu coù nhöõng baát tieän ña daïng, caùc phöông phaùp töï quan saùt toân troïng nhaát caùc giaù trò, chính vì vaäy maø ñoâi vôï choàng phaûi nghieâm tuùc tìm caùch söû duïng chuùng ñeå ñieàu hoøa vieäc sinh saûn cuûa mình.

Tuy nhieân vaãn coù nhöõng hoaøn caûnh raát caù bieät cuûa ñoâi vôï choàng naày, ñoâi vôï choàng noï. Ñoâi khi qui taéc naày xem ra khoâng theå tuaân theo moät caùch hôïp lyù ñöôïc bôûi vì coù nguy cô keùo theo nhöõng haäu quaû quaù nghieâm troïng. Chaúng haïn haõy nghó ñeán moät ngöôøi ñaøn baø maø ngöôøi choàng say ruôïu coù khuynh höôùng laïm duïng baø : söï tuaân thuû cuûa baø xeùt veà maët ñaïo ñöùc phaûi vöôït quaù moät söï aùp duïng saùt maët chöõ qui phaïm luaân lyù vaø phaûi canh chöøng khía caïnh phi nhaân maø choàng baø aùp ñaët treân ñôøi soáng tính duïc cuûa baø. Lieân quan ñeán vaán ñeà naày, chuùng ta neân nhaéc laïi lôøi cuûa Ñöùc Kitoâ "AÙch cuûa Thaày eâm aùi vaø gaùnh cuûa Thaày nheï nhaøng" (Mt.11, 30).

Ñöùng tröôùc nhöõng hoaøn caûnh phöùc taïp, truyeàn thoáng cuõng coù caû loâ chuaãn möïc ñeå ñieàu phoái caùc xung ñoät veà giaù trò hoaëc qui phaïm ñaïo ñöùc. Chuaãn möïc ñaàu tieân ñeán töø moät hieåu bieát toát caùc nguyeân lyù ñaïo ñöùc. Moät soá nguyeân lyù raát phoå quaùt, chaúng haïn "Ngöôi haõy luoân luoân haønh ñoäng phuø hôïp vôùi nhöõng yeâu saùch cuûa lyù trí ngay thaúng". Nhöõng nguyeân lyù nhö vaäy luoân luoân ñuùng cho taát caû moïi ngöôøi, trong moïi hoaøn caûnh. Nhöng coù nhöõng nguyeân lyù do caùc nguyeân lyù naày maø ra, chuùng chaân thöïc vaø ñuùng ñaén trong phaàn lôùn tröôøng hôïp, nhöng khoâng phaûi laø loân luoân vaø trong baát cöù hoaøn caûnh naøo.

Ví duï nguyeân lyù toàn taïi haøng theá kyû : "Baïn phaûi traû laïi nhöõng gì ngöôøi ta ñaõ giao, neáu ngöôøi ñaõ gôûi gaém cho baïn ñoøi ". Nhöng tröôøng hôïp ngöôøi ñoøi laïi caùi cuûa mình laïi ñoøi trong yù höôùng laøm thieät haïi naëng neà ñeán ngöôøi khaùc thì nguyeân taéc ñoù thoâi khoâng ñöôïc aùp duïng, vì trong moät traïng huoáng nhö theá noù khoâng coøn coù giaù trò cuûa nguyeân lyù nöõa. Jacques Maritain, moät ngöôøi theo thuyeát Thomas nhaéc ñeán qui taéc vaøng naày : "Neáu vieäc aùp duïng moät qui taéc trong nhöõng ñieàu kieän coù caùi gì voâ lyù thì qui taéc ñoù khoâng theå truyeàn khieán nöõa, bôûi vì thieän ích luaân lyù ñöôïc ñònh nghóa bôûi söï phuø hôïp vôùi leõ phaûi ; moät qui taéc traùi nghòch vôùi leõ phaûi khoâng coøn laø qui taéc nöõa".

Nhöng coù nhöõng qui taéc cuï theå coù giaù trò voâ ñieàu kieän khoâng ? - Coù chöù, ñoù laø nhöõng qui taéc nghieâm caám caùc haønh vi maø truyeàn thoáng goïi "caên ñeå laø xaáu" (intrinseøquement mauvais). Nhöõng haønh vi naày xaâm phaïm ñeán lôïi ích neàn taûng nhaát cuûa nhaân vò maø ngöôøi ta phaûi noùi veà chuùng laø "khoâng bao giôø", chaúng haïn "khoâng bao giôø ñöôïc hieáp daâm", "khoâng bao giôø ñöôïc tra taán".

Hoûi coøn coù nhöõng chuaãn möïc khaùc giuùp ñoái ñaàu vôùi nhöõng tình huoáng khoù khaên maø cuoäc soáng mang laïi khoâng ? - Coù moät chuaãn möïc möôïn ôû Aristote raát bò queân laõng maø Giaùo Hoäi laáy laïi, ñoù laø ñöùc chính tröïc (eùquiteù). Noù ñöôïc aùp duïng tröôùc heát cho caùc luaät leä nhaân baûn, nhöng thaùnh Alphonse de Liguori quaû quyeát raèng noù coù theå aùp duïng cho caùc nguyeân lyù cuûa luaät töï nhieân.

Ñöùc chính tröïc laáy laøm quan troïng tính ñoäc ñaùo cuûa moät tình huoáng vaø nhìn nhaän raèng ñeå tuaân thuû toát hôn tinh thaàn luaät, ñoâi khi phaûi vi phaïm luaät theo chöõ, ngoõ haàu baûo veä ñöôïc nhöõng giaù trò coát yeáu. Nhö vaäy vieäc chaïy ñeán ñöùc chính tröïc daãn ñeán moät quyeát ñònh löông taâm, vì söï phöùc taïp hoaëc tính bi ñaùt cuûa moät traïng huoáng caù bieät, ñaùnh giaù raèng coù leõ chính ngöôøi laøm luaät cuõng nhìn nhaän laø luaät khoâng ñöôïc aùp duïng trong tröôøng hôïp naày.

Ít ngöôøi bieát roõ nhö vaäy, neân phaûi theâm ngay nguyeân taéc ñöôïc goïi laø "nguyeân taéc hai haäu quaû" (principe du double effet) cho pheùp giaûi quyeát choïn caùi ít xaáu hôn cuûa nhöõng tình huoáng ñau ñôùn, laém khi bi ñaùt. Nguyeân taéc naày soi saùng caùc löông taâm trong nhöõng tröôøng hôïp maø moät haønh ñoäng saûn xuaát ra ñoàng thôøi moät haäu quaû toát vaø moät haäu quaû xaáu. Ví duï tröôøng hôïp moät ngöôøi phuï nöõ coù thai bò maéc moät chöùng beänh veà daï con nan trò xeùt laø phaûi cheát, neáu muoán cöùu maïng soáng cuûa baø (haäu quaû toát) thì phaûi caét boû töû cung, laø vieäc ñoàng thôøi vaø giaùn tieáp gieát cheát thai nhi (haäu quaû xaáu caùch khaùch quan). Nguyeân taéc "giaûi ca" khaúng ñònh raèng neáu vò thaày thuoác coù yù höôùng ngay thaúng vaø xeùt laø coù lyù do traàm troïng tæ leä vôùi chieàu kích cuûa haäu quaû xaáu thì oâng coù theå giaûi phaåu. Ví duï naày cho thaáy raèng ngöôøi quyeát ñònh khoâng theå nuùp aån caùch voâ traùch nhieäm ñaøng sau chöõ vieát cuûa nguyeân taéc, song buoäc mình phaûi ñi vaøo moät phaùn ñoaùn veà tæ leä cuûa caùc ñieàu döõ, phaùn ñoaùn coù caùi gì xao xuyeán, vaø phaûi thöïc hieän tröôùc maët Chuùa vaø vôùi aân suûng cuûa Ngaøi.

Ngoaøi tröôøng hôïp coù tính caùch nhaø tröôøng naày coøn coù nhöõng tình huoáng ít ñoäc ñaùo hôn, nhö nhöõng quyeát ñònh trong laõnh vöïc kinh teá, chính trò, töï veä ... coù nhöõng haäu quaû tai aùc. Chaúng haïn nguyeân taéc naày ñöôïc truyeàn thoáng phaùi Thomas söû duïng ñeå suy nghó veà vaán ñeà töï veä chính ñaùng, vaø roäng hôn nöõa veà vaán ñeà "chieán tranh chính nghóa".

Nhö vaäy khoâng theå taùch bieät yù thöùc troïng luaät luaân lyù vaø traùch nhieäm cuûa nhaân vò ñang haønh ñoäng. Söï khoân ngoan nhaân loaïi vaø Truyeàn thoáng Giaùo Hoäi ñaùnh giaù raèng söï vaâng lôøi thieáu suy nghó vaøo luaät laø traùi nghòch vôùi ñaïo ñöùc. Do ñoù luoân luoân phaûi choïn löïa moät söï vaâng lôøi gôïi höùng töø luaät, nhöng phaûi löu yù ñeán tính caù bieät cuûa caùc xung ñoät veà giaù trò vaø khaû theå cuûa caùc nhaân vò coù theå ñaûm nhieäm hay khoâng theå ñaûm nhieäm ñöôïc ñoøi buoäc noï hay ñoøi buoäc kia, taïi ñaây vaø baây giôø, vôùi söï giuùp ñôõ cuûa Thieân Chuùa. Laøm cho hieåu roõ ñöôïc ñieàu ñoù laø vinh döï cuûa truyeàn thoáng giaûi ca.

Khoâng phaûi ñeán luùc xaõ hoäi daân söï taùi khaùm phaù ñöôïc taàm quan troïng cuûa vieäc giaûi ca baèng caùch thieát laäp neân caùc uûy ban suy tö veà caùc khoa sinh vaät y hoïc, nghe - nhìn, veà nhöõng vaán ñeà thoâng tin vaø töï do, maø Giaùo Hoäi queân ñi truyeàn thoáng cuûa mình. Traùi laïi, Giaùo Hoäi phaûi xem xeùt laïi. Nhö theá töï do coù theå ñöôïc dieãn taû trong moái lieân heä vôùi chaân lyù vaø seõ traùnh ñöôïc nhieàu caïm baåy, maø tröôùc heát laø oùc phoùng khoaùng caùch ngaên töï do vôùi chaân lyù ñaïo ñöùc ; tieáp ñeán laø oùc vuï luaät coi moïi nguyeân taéc luaân lyù nhö nhau vaø aùp duïng chuùng caùch muø quaùng ; vaø sau cuøng laø oùc tìm kieám söï chaéc chaén hôn töùc laø khi ñöùng tröôùc söï luùng tuùng raát nhoû veà löông taâm thì tìm aån nuùp caùch sôï seät ñaøng sau caùc luaät leä chaéc chaén hôn, song khoâng löu yù ñeán nhöõng nguy cô ñoâi khi töï do phaûi gaùnh chòu nhaèm toân troïng con ngöôøi.

Ñaùng tieác laø dö luaän coù moät hình aûnh tieâu cöïc veà Giaùo Hoäi, caùch rieâng trong laõnh vöïc luaân lyù tính duïc. Nhieàu phöông tieän truyeàn thoâng trình baøy laäp tröôøng coâng giaùo nhö laø moät chuoãi "noùi khoâng". Quaû thaät, ngay khi thoâng ñieäp Humanae Vitae ra ñôøi vaøo naêm 1968, moät soá tôø baùo chaïy tít :"Giaùo Hoaøng noùi khoâng vôùi vieân thuoác ngöøa thai". Ñoù laø moät tin ruùt goïn khoâng trung thaønh, bôûi vì Giaùo Hoaøng cuõng noùi coù vôùi moät söï thaän troïng phuø hôïp vôùi coâng cuoäc tìm kieám nhöõng tieán trình toát hôn, vöøa löu taâm ñeán caùc qui taéc luaân lyù vöøa löu yù ñeán nhöõng hoaøn caûnh cuï theå. Do ñoù, chôù gì khi trình baøy caùc qui phaïm thì caùc ngöôøi cuûa Giaùo Hoäi, - Giaùm Muïc, Linh Muïc, giaùo daân, nhaát laø nhöõng ai coù traùch nhieäm veà giaùo lyù - neân nhaéc ñeán giaùo huaán giaûi ca trong tröôøng hôïp coù caùi gì toát hôn, ñoàng thôøi bieát laéng nghe truyeàn thoáng naày maø caân nhaéc leà luaät vaø töï do.

<noäi dung>

Giaùo Hoäi naêng noùi ñeán luaät töï nhieân, nhöng vôùi söï ña daïng veà vaên hoùa vaø vaên minh, chuùng ta khoâng thaáy coù moät luaät chung aùp ñaët caùch töï nhieân cho heát moïi ngöôøi. Vaäy coù yù nghóa gì söï nhaán maïnh moät luaät töï nhieân laøm neàn taûng cho luaân lyù ? - Khoâng coù yù nieäm naøo haøm hoà yù nghóa hôn yù nieäm "luaät töï nhieân". Sau khi söû duïng noù trong laõnh vöïc luaân lyù xaõ hoäi, ñaëc bieät trong thoâng ñieäp Rerum Novarum (1891) veà ñieàu kieän xaõ hoäi cuûa caùc thôï thuyeàn, Giaùo Hoäi daàn daàn boû rôi yù nieäm naày trong caùc vaên baûn nhaèm chieàu kích xaõ hoäi. Nhöng qui chieáu minh baïch vaøo luaät töï nhieân vaãn laø trung taâm cuûa caùc vaên baûn huaán giaùo lieân quan ñeán giôùi tính, ñaëc bieät trong Donum Vitae (1987) lieân quan ñeán söï sinh ñeû coù y hoïc tham gia vaøo. Ñoù laø yù nieäm khoâng neân duøng trong caùc taøi lieäu noùi vôùi coâng chuùng vì chaéc chaén seõ bò hieåu sai, nhöng caùc trieát gia vaø thaàn hoïc gia thì khoâng ñöôïc boû qua.

Coù söï nghi ngôø ñoù ñoái vôùi coâng chuùng vì chöõ "töï nhieân" coù raát nhieàu yù nghóa khaùc nhau qua doøng thôøi gian. Chöõ töï nhieân (naturel) coù cuøng nguoàn goác vôùi sinh ra (natus), do ñoù "caùi baåm sinh" ñoái laïi vôùi caùi giaû taïo vaø ñöôïc kieán thieát ; moät saûn phaåm ñöôïc goïi laø töï nhieân nghóa laø khoâng bò pha cheá. Ngaøy nay trong laõnh vöïc moâi sinh, ngöôøi ta quan nieäm caùi baåm sinh laø khoâng bò kyõ thuaät laøm bieán daïng. Nhöng trong xaõ hoäi chuùng ta, kyõ thuaät ñaõ xaâm nhaäp vaøo moïi laõnh vöïc cuûa cuoäc soáng, keå caû chieàu thaâm saâu giôùi tính, thì chaúng coøn bieát roõ ñaâu laø töï nhieân vaø ñaâu laø khoâng.

Nghóa thöù hai cuûa chöõ töï nhieân do caùc nhaø hieän sinh trong nhöõng naêm 1950 khai trieån : luùc aáy töï nhieân ñoái nghòch vôùi töï do con ngöôøi. Hoï noùi raèng caùi ñoäc ñaùo cuûa con ngöôøi laø khoâng bò giam haõm trong moät töï nhieân - ñònh meänh, nhöng laø moät töï do töï ñaët ra cho mình. Con ngöôøi laø döï phoùng cuûa chính mình.

Cuoái cuøng chöõ töï nhieân coù yù nghóa trieát hoïc ñöôïc Aristote vaø thaùnh Thomas söû duïng. Noù töông öùng vôùi baûn chaát cuûa moät vaät gì hay cuûa moät ngöôøi naøo, ñoù laø caâu traû lôøi cho vaán naïn "Caùi gì theá ?" Baûn chaát cuûa höõu theå ñang ôû tröôùc maët toâi laø gì ? Baûn chaát cuûa con choù khoâng phaûi laø baûn chaát cuûa con ngöôøi. Vaø con ngöôøi laø gì ? Laø moät con vaät coù lyù trí, nhö Aristote traû lôøi chaúng haïn.

Giaùo Hoäi söû duïng töø ngöõ töï nhieân naày theo nhieàu yù nghóa raát ña daïng, vaø thay vì coi chuùng laø moät caûn trôû cho söï phaùt trieån tö töôûng thì söû duïng chuùng nhö laø phöông tieän. Tröôùc heát Giaùo Hoäi duøng töø ngöõ töï nhieân nhö baûn chaát cuûa moät höõu theå. Giaùo Hoäi khaúng ñònh raèng, duø caùc neàn vaên hoùa raát khaùc bieät, taát caû caùc höõu theå ngöôøi ñeàu thuoäc veà cuøng moät nhaân tính. Giaùo Hoäi quaû quyeát raèng taát caû chuùng ta cuøng chia seû moät baûn tính nhaân loaïi vaø chieán ñaáu choáng laïi chuû nghóa taåy chay, phaân bieät chuûng toäc vaø moïi hình thöùc loaïi tröø. Giaùo Hoäi tuyeät ñoái phuû nhaän caùc lyù thuyeát khaúng ñònh coù nhöõng toäc ngöôøi haï ñaúng vaø nhöõng daân cö beân döôùi con ngöôøi.

Vaäy duy trì yù nieäm baûn chaát con ngöôøi, duø vaên hoùa khaùc bieät, chính laø coi troïng söï kieän raèng moïi höõu theå ngöôøi, duø trình ñoä phaùt trieån vaên hoùa theá naøo ñi nöõa, ñeàu coù quyeàn ñöôïc toân troïng nhö nhöõng ngöôøi khaùc. Nhaân danh nhöõng yeâu saùch phaûi toân troïng baûn tính con ngöôøi, ngöôøi ta coù theå keát aùn moät thöïc haønh vaên hoùa naøo ñoù, chaúng haïn cheá ñoä noâ leä.

Xaõ hoäi chuùng ta coi troïng baûn tính con ngöôøi naày trong möùc ñoä nhaân quyeàn caøng ngaøy caøng ñöôïc nhìn nhaän treân theá giôùi, ngay caû khi chuùng khoâng ñöôïc tuaân giöõ. Caùc quyeàn naày döïa treân nhöõng khaùt voïng saâu xa cuûa höõu theå ngöôøi ôû trong moãi ngöôøi chuùng ta. Nhöõng khaùt voïng saâu xa cuûa baûn tính con ngöôøi coù theå noùi ñeán chaúng haïn quyeàn ngoân luaän, quyeàn thöïc hieän vieäc sinh con maø khoâng bò chính phuû duøng vuõ löïc trieät saûn, quyeàn thoâng tin, v.v...

Ngaøy nay ngöôøi ta vöøa yù thöùc veà tính raát ña daïng vaên hoùa vöøa veà söï kieän moïi ngöôøi coù chung nhau nhieàâu söï. Chæ caàn nhìn thaáy nhöõng bieåu hieän cuûa baûn tính con ngöôøi trong caùc laõnh vöïc khaùc nhau thì roõ. Khoa hoïc laø moät daáu hieäu hieån nhieân veà tính phoå quaùt cuûa loaøi ngöôøi, bôûi vì ngöôøi Phi chaâu, AÂu chaâu hay AÙ chaâu ñeàu hieåu roõ nhö nhau ngoân ngöõ cuûa khoa hoïc. Ngay caû khi nhöõng tieáp caän coù tính caùch vaên hoùa veà söùc khoeû khaùc nhau (Ñoâng y vaø Taây y), nhöng nhöõng thöïc haønh cuûa chuùng ñeàu gaëp nhau ôû trình ñoä hieäu löïc cuûa caùc tieán trình chöõa trò. Coù moät yeáu toá phoå quaùt khaùc laø thöông maïi. Caùc neàn vaên hoùa raát khaùc bieät ñeàu coù khaû naêng ñoàng yù vôùi nhau veà caùc trao ñoåi maäu dòch.

Nhö theá, khi Giaùo hoäi chieán ñaáu cho luaät töï nhieân, Giaùo Hoäi caûnh giaùc chuùng ta "khoâng ñöôïc rôi vaøo moät thuyeát töông ñoái troïn veïn tin raèng khoâng coøn coù theå thoâng hieäp giöõa caùc neàn vaên hoùa nöõa".

Nhöng khi Giaùo Hoäi qui chieáu veà luaät töï nhieân trong vieäc ñieàu hoøa sinh saûn thì Giaùo Hoäi khoâng duøng töø ngöõ ñoù caùch quaù chaët cheû vaø giôùi haïn döôøng nhö coù moät baûn tính ngöôøi khoâng thay ñoåi ñoái vôùi thôøi gian vaø caùc neàn vaên hoùa. Thöôøng coù moät söï ngoä nhaän veà vaán ñeà ñieàu hoøa sinh saûn vaø vieäc sinh con coù y hoïc tham döï vaøo, vì thoâng ñieäp Humanae Vitae söû duïng töø ngöõ baûn tính (töï nhieân) theo hai nghóa. Ñoâi khi baûn vaên noùi ñeán baûn tính nhö laø "baûn chaát cuûa con ngöôøi" vaø nhö vaäy khoâng giaûm tröø baûn tính töï nhieân vaøo sinh vaät hoïc. Thoâng ñieäp noùi roõ raèng phaûi ñieàu hoøa sinh saûn trong söï löu yù ñeán toaøn theå nhaân phaåm cuûa ngöôøi vôï, cuûa ngöôøi choàng vaø cuûa caû hai vôï choàng... Trong caùi toaøn theå (globaliteù) naày dó nhieân coù nhöõng döõ kieän sinh vaät hoïc, nhöng cuõng coù söï töï do cuûa ngöôøi vôï vaø cuûa ngöôøi choàng, nhaân phaåm, öôùc muoán cuûa hoï ...

Cuõng ñoâi khi Humanae Vitae duøng töø "baûn tính" naày theo nghóa heïp vaø chæ chæ ñònh chieàu kích sinh vaät hoïc. Thöïc ra phaûi ñaùnh giaù nhaân vò nhö laø moät ñôn vò duy nhaát, vöøa troïn veïn theå xaùc vöøa troïn veïn tinh thaàn. Luùc aáy phaûi quaû quyeát raèng töï do khoâng phaûi laø toaøn naêng, töôûng noù toaøn naêng laø ñi vaøo tha hoùa. Chaúng haïn neáu moät phuï nöõ muoán haønh ñoäng döôøng nhö trong naøng khoâng coù moät chu kyø haøng thaùng vôùi moät löôïng hoc-mon aûnh höôûng treân öôùc muoán tính duïc vaø nhöõng aûo aûnh cuûa naøng, neáu naøng choái boû caùi thöïc taïi baåm sinh ôû trong naøng thì naøng bò laàm laïc. Humanae Vitae hoaøn toaøn coù lyù ñeå nhaéc laïi raèng moïi söï söû duïng töï do maø khoâng nghieâm tuùc löu yù ñeán caùc ñieàu kieän sinh hoïc, taâm thaàn vaø xaõ hoäi ñeàu daãn ñeán vong thaân. Trong khi baûo raèng phaûi löu yù ñeán töï nhieân khi haønh ñoäng caùch töï do, thoâng ñieäp muoán nhaéc laïi raèng chuùng ta khoâng laø toaøn naêng trong töông quan vôùi taïo thaønh. Trong vieäc naày, thoâng ñieäp keát noái vôùi phong traøo moâi sinh khaúng ñònh raèng chuùng ta khoâng phaûi laø nhöõng chuû oâng tuyeät ñoái cuûa moâi tröôøng chung quanh. Ñoái vôùi Giaùo Hoäi, höõu theå ngöôøi seõ laàm laïc, neáu noù töï phuï trôû neân chuû vaø laø chuùa cuûa töï nhieân, trong khi noù chæ laø ngöôøi ñieàu hoøa.

Cuoái cuøng, Humanae Vitae coøn duøng moät yù nghóa khaùc cuûa töø töï nhieân, yù nghóa thaàn hoïc quan nieäm caùc thöïc taïi cuûa theá giôùi nhö laø nhöõng thöïc taïi ñöôïc taïo döïng, nghóa laø nhaän laõnh töø Thieân Chuùa. Nhöõng khuynh höôùng saâu xa cuûa höõu theå con ngöôøi ñöôïc ñoùn nhaän nhö nhöõng lôøi môøi goïi ñeán töø Thieân Chuùa maø con ngöôøi phaûi laéng nghe, neáu noù muoán thöïc hieän baûn thaân caùch troïn veïn vaø ca ngôïi Taïo Hoùa cuûa mình. Luaät töï nhieân, theo vieãn aûnh naày, laø luaät baát thaønh vaên ñaõ ñöôïc Thieân Chuùa khaéc ghi trong taâm hoàn moãi ngöôøi ñeå höôùng con ngöôøi ñeán ñieàu thieän.

Giaùo Hoäi nhaán maïnh ñieàu naày ñeå nhaéc nhôû raèng moïi ngöôøi coù theå tìm ñöôïc ôû chính mình caùc suoái nguoàn ñeå ñöôïc nhaân hoùa, ngay caû khi khoâng bieát ñeán luaät cuûa Chuùa Kitoâ. Ñieàu naày raát quan troïng, vì töï phuï raèng chæ caùc tín höõu môùi coù theå coù con ñöôøng ñi vaøo moät neàn luaân lyù ñích thöïc laø bieán Thieân Chuùa thaønh moät vò chuùa kyø laï chæ cho pheùp moät thieåu soá raát nhoû nhöõng ngöôøi coù khaû naêng bieát ñöôïc chuùt gì haïnh phuùc ngay taïi theá naày. Trong khi baûo raèng taát caû moïi ngöôøi ñeàu coù theå ñi vaøo caùc yeâu saùch ñaïo ñöùc ñaõ ñöôïc Thieân Chuùa ghi khaéc trong loøng moãi ngöôøi, Giaùo Hoäi môû ra moät khaû theå ñöôïc cöùu ñoä cho nhöõng ngöôøi khoâng tin, moät ôn cöùu ñoä khoâng ñôn giaûn chæ laø moät haønh ñoäng vôùt vaùt cuoái cuøng trong giôø cheát. Moïi ngöôøi thieän chí ñeàu coù theå höôûng neám moät haïnh phuùc ñaõ baét ñaàu ngay töø baây giôø vaø giuùp noù kieán taïo nhaân caùch cuûa mình.

Ñoaïn Phuùc AÂm veà cuoäc phaùn xeùt chung thaät yù nghóa veà ñeà taøi naày : Mt.25, 31-46. Moïi ngöôøi thuoäc moïi daân toäc ñeàu ñeán trình dieän vôùi Ñöùc Kitoâ thaåm phaùn vaø Ngaøi noùi vôùi moät soá trong boïn hoï : "Hôõi nhöõng ngöôøi Cha Ta ñaõ chuùc phuùc, haõy ñeán laõnh nhaän Nöôùc Trôøi ñaõ daønh saün cho caùc ngöôi". Ñaâu laø lyù do cuûa söï ñoùn tieáp thuaän lôïi döôøng aáy ? Khoâng phaûi vì lyù do ñöùùc tin, nhöng bôûi söï kieän laø nhöõng ngöôøi ñoù ñaõ laøm theo nhöõng chæ daãn cuûa luaät töï nhieân, maø caên baûn laø yeâu saùch soáng chung vôùi nhau : "Ta ñoùi caùc ngöôi ñaõ cho aên. Ta laø khaùch laï caùc ngöôi ñaõ tieáp röôùc..."

Ñoù laø nhöõng nhu caàu caên baûn nhaát cuûa moïi höõu theå ngöôøi maø moãi ngöôøi coù theå nhaän bieát caùch ñoäc laäp vôùi nieàm tin cuûa mình. Chính vì vaäy maø treân kia chuùng ta ñaõ noùi raèng loaøi ngöôøi seõ khoâng bò phaùn xeùt veà ñöùc tin. Nhöõng ngöôøi ñoù raát ñoãi ngaïc nhieân : "Chuùng toâi ñaõ cho Ngaøi aên khi naøo ? Chuùng toâi ñaõ tieáp röôùc Ngaøi luùc naøo ?" Vaø Ñöùc Kitoâ traû lôøi : "Moãi khi caùc ngöôøi laøm ñieàu ñoù cho moät trong nhöõng keû beù moïn laø caùc ngöôi ñaõ laøm cho chính Ta". Nhö theá baûn vaên naày daønh moät troïng löôïng ñaùng keå cho moät haønh vi luaân lyù thuaàn tuùy töï nhieân döïa treân nhöõng döõ kieän caên baûn nhaát cuûa loøng toân troïng ñoái vôùi con ngöôøi.

Moät baûn vaên Kinh Thaùnh khaùc nhaéc cho bieát luaät töï nhieân laø trung taâm döôøng naøo : "Daân ngoaïi laø nhöõng ngöôøi khoâng coù luaät Moâseâ, nhöng moãi khi hoï theo leõ töï nhieân maø laøm nhöõng gì Luaät daïy thì hoï laø luaät cho chính mình. Hoï cho thaáy laø ñieàu gì Luaät ñoøi hoûi thì ñaõ ñöôïc ghi khaéc trong loøng hoï. Löông taâm hoï cuõng chöùng thöïc ñieàu ñoù, vì hoï töï phaùn ñoaùn trong loøng, khi thì cho mình laø traùi, khi thì cho mình laø phaûi. Ngöôøi ta seõ thaáy ñieàu ñoù trong ngaøy Thieân Chuùa cho Ñöùc Kitoâ Gieâsu ñeán xeùt xöû nhöõng gì bí aån nôi con ngöôøi theo Tin Möøng toâi rao giaûng" (Rm.2, 14-16). Ñoaïn vaên naày noùi roõ raèng löông daân, tuy khoâng bieát luaät cuûa Moseâ, cuõng coù ôû trong taâm hoàn mình moät luaät töông ñöông.

Nhöõng khaúng ñònh neàn taûng naày cuûa Kinh Thaùnh neâu roõ caùc lyù do Giaùo Hoäi coâng giaùo chieán ñaáu cho söï nhìn nhaän luaät töï nhieân. Nhöng vì töø töï nhieân gôïi leân caùi gì laø nguyeân si, khoâng bieán cheá giaû taïo, nhöõng ngöôøi ñöông thôøi loaïi boû caùch khoâng phaûi luùc yù nieäm naày baèng caùch baûo raèng trong theá giôùi bò kyõ thuaät bieán ñoåi cuûa chuùng ta chaúng coøn gì coù theå ñöôïc keå laø "töï nhieân", vaø hoï cho raèng Giaùo Hoäi thuït luøi, laïc haäu !

Luaät töï nhieân ñöôïc Thieân Chuùa ghi khaéc trong loøng con ngöôøi naày coù theå ñöôïc dieãn taû tuøy caùc neàn vaên minh baèng nhöõng öùng xöû hoaøn toaøn ñoái nghòch nhau, chaúng haïn nhöõng neàn vaên hoùa chaáp nhaän teá ngöôøi hay hoaïn phuï nöõ ? - Caàn phaûi phaân bieät hai khía caïnh : luaät töï nhieân vôùi nhöõng yeâu saùch ñöôïc coâng thöùc hoùa caùch ñích thöïc vaø söï nhaän bieát luaät töï nhieân. Luaät töï nhieân ñoøi phaûi toân troïng maïng soáng vaø söï toaøn veïn cô theå. Trong chieàu höôùng naày thì hoaïn laø traùi nghòch caùc yeâu saùch toân troïng ngöôøi phuï nöõ. Nhöng khaùm phaù ñöôïc raèng luaät töï nhieân ñoøi hoûi toân troïng maïng soáng cuûa taát caû moïi höõu theå ngöôøi vaø söï toaøn veïn thaân theå coù theå caàn ñeán bao nhieâu naêm, coù khi haøng theá kyû.

Löông taâm cuûa chuùng ta ñoâi khi bò toái taêm vì toäi loãi, nghóa laø bôûi söï con ngöôøi khai thaùc con ngöôøi vaø bôûi yù thöùc heä. Do ñoù maø ngöôøi ta khoâng töùc thôøi nhaän bieát ngöôøi phuï nöõ laø moät höõu theå coù caùc quyeàn bình ñaúng vôùi ñaøn oâng. Ñaõ phaûi coù moät söï tieán hoùa veà löông taâm luaân lyù môùi ñaït tôùi ñoù. Ñaøng khaùc, phaûi ñaët caùc thöïc haønh gaây va chaïm ñoù vaøo trong moät boái caûnh vaên hoùa, chaúng haïn hoaïn phuï nöõ luoân luoân laø thaønh phaàn cuûa moät heä thoáng xaõ hoäi phöùc taïp.

Cuõng theá vôùi vieäc teá treû con cho thaàn linh, döôùi caùi nhìn caùc yeâu saùch cuûa luaät töï nhieân, nhöõng thöïc haønh ñoù ñaùng bò leân aùn. Nhöng neáu phaân tích choã ñöùng cuûa chuùng trong neàn vaên hoùa aáy, chuùng ta khaùm phaù thaáy chuùng muoán noùi leân moät caùi gì ñoù veà maët xaõ hoäi. Coù leõ chuùng coù vai troø kieán thieát xaõ hoäi vaø noùi leân moät kieåu töông quan vôùi Sieâu vieät. Caùi nhìn höôùng veà thaàn linh coù moät chieàu kích tích cöïc, nhöng caùch noù ñöôïc dieãn taû caàn phaûi ñöôïc huûy boû taän caên. Söï yù thöùc caùc ñoøi hoûi cuûa luaät töï nhieân tieán trieån raát chaäm, nhöng noù vaãn tieán, nhö ngöôøi ta ñaõ traûi qua moät thôøi gian raát laâu daøi ñeå hieåu ñöôïc raèng cheá ñoä noâ leä phaûi ñöôïc huûy boû, chính Giaùo Hoäi cuõng phaûi ñeå nhieàu thôøi gian thöïc hieän môùi ñaït tôùi phaåm giaù con ngöôøi.

Tuy nhieân ñieàu xaûy ra laø söï nhaän bieát luaät töï nhieân laïi ñi thuït luøi : ngaøy nay ngöôøi ta la to leân raèng cheá ñoä noâ leä khoâng ñöôïc toàn taïi nöõa, trong khi laïi dung tuùng vieäc gieát haïi treû sô sinh bò dò hình, ñoâi khi ñöôïc che ñaäy döôùi daïng chöõa beänh ñeå phaù thai raát muoän, nhö cuoäc thaêm doø môùi ñaây nhaán maïnh. Neáu khuynh höôùng naày ñöôïc cuûng coá thì ñoù laø moät söï thoaùi boä raát traàm troïng.

Vaäy caàn phaûi phaân bieät roõ moät ñaøng caùi do luaät töï nhieân ñích thöïc ñoøi hoûi vaø ñaøng khaùc yù thöùc maø ngöôøi ta coù veà nhöõng ñoøi hoûi aáy. Löông taâm coäng ñoàng cuõng coù theå bò lung laïc do sai laàm, do yù thöùc heä vaø do toäi loãi.

Dó nhieân coù moät söï tieán hoùa trong nhaän thöùc luaät töï nhieân vôùi caùc tieán boä cuûa hieåu bieát khoa hoïc, chaúng haïn vaøo thôøi Trung coå, nhieàu ngöôøi cho raèng coù quan heä tình duïc vôùi vôï ñang mang thai laø nghòch laïi nhöõng ñoøi hoûi cuûa quyeàn töï nhieân vaø maéc phaûi troïng toäi, vì tinh dòch bò giaû thieát laø gieát cheát thai nhi, nhöng ngaøy nay ngöôøi ta bieát raèng khoâng can gì caû.

Vaäy chuùng ta coù neân tieáp tuïc söû duïng töø ngöõ baûn tính töï nhieân vôùi nhieàu yù nghóa nhö vaäy khoâng ? Ta haõy laáy hình aûnh trong saùch Saùng Theá Kyù khi Thieân Chuùa baûo con ngöôøi : "Ñöøng thuï ñoäng tröôùc ñaát ñai, nhöng haõy cheá ngöï noù". Vaán ñeà to lôùn ñöôïc ñaët ra ôû ñaây laø tìm bieát quyeàn haïn roäng lôùn treân taïo vaät maø Thieân Chuùa ban cho con ngöôøi. Coù ba khaû theå ñöôïc nhaém tôùi :

=Thöù nhaát, con ngöôøi coù theå ñöôïc coi nhö sôû höõu chuû coù theå laøm gì mình muoán treân sôû höõu cuûa mình, keå caû phaù huûy noù ñi, maø khoâng phaûi phuùc trình cho ai heát.
=Thöù hai, con ngöôøi coù theå söû duïng quyeàn cuûa moät ngöôøi thueâ möôùn, coù theå thay ñoåi caùc giaáy trang trí treân töôøng chöù khoâng ñöôïc dôøi choã moät vaùch ngaên. Baáy giôø con ngöôøi laø töông ñoái thuï ñoäng. Xem ra ñoù laø caùi maø vaøi phong traøo moâi sinh trieät ñeå ñoøi hoûi.
=Thöù ba, con ngöôøi coù theå höôûng quyeàn cuûa ngöôøi thu hoa lôïi : y coù nhöõng saùng kieán roäng raõi, nhöng phaûi traû laïi ñuùng baûn chaát sôû höõu cho sôû höõu chuû cuûa noù.

Ñoái vôùi vieäc toân troïng vuõ truï vaø baûn tính con ngöôøi, caùc nhaø thaàn hoïc chia reû nhau theo ba doøng tö töôûng naày :

Moät soá ngöôøi vöøa loøng vôùi vieãn aûnh ngöôøi thueâ möôùn. Hoï baûo raèng Thieân Chuùa ñaõ ban cho chuùng ta moät thaân xaùc, neân trong moïi tröôøng hôïp khoâng ñöôïc ñuïng ñeán caùch söû duïng töï nhieân cuûa noù, caùch ñaëc bieät trong laõnh vöïc truyeàn sinh.
Moät soá raát ít khaùc nghó raèng con ngöôøi coù moät quyeàn haïn heát söùc roäng raõi treân vuõ truï vaø höõu theå ngöôøi, quyeàn haïn ñoù coù theå ñi ñeán choã söûa ñoåi caû boä gien cuûa con ngöôøi.
Cuoái cuøng nhieàu ngöôøi lyù luaän theo vieãn aûnh ngöôøi thu hoa lôïi : Thieân Chuùa ñaõ trao phoù moät quyeàn haïn thöïc söï cho con ngöôøi ñeå thi thoá moät söï ñieàu hoøa treân thaân xaùc vaø ñôøi soáng xaõ hoäi. Do ñoù con ngöôøi coù theå laøm thay ñoåi caùi ñaõ nhaän laõnh, vôùi ñieàu kieän baûo toàn ñöôïc yeáu tính cuûa nhaân phaåm vaø caùi chính yeáu cuûa moät xaõ hoäi ñöôïc kieán taïo theo hoøa bình vaø coâng lyù.

Caùc taøi lieäu cuûa Giaùo Hoäi naèm ôû vieãn aûnh naøo ? Thaät ngaïc nhieân nhaän thaáy raèng caùc vaên baûn huaán giaùo naèm veà phía quyeàn ngöôøi thu hoa lôïi hôn khi baøn ñeán nhöõng vaán ñeà kinh teá vaø xaõ hoäi, coøn trong laõnh vöïc vaän haønh thaân xaùc con ngöôøi thì laïi naèm ôû phía quyeàn cuûa ngöôøi thueâ möôùn.

Hình aûnh thöù hai cuûa saùch Saùng Theá Kyù : Thieân Chuùa ñaët con ngöôøi trong moät khu vöôøn ñeå con ngöôøi canh taùc noù. Ngöôøi laøm vöôøn khoâng ñöôïc thuï ñoäng, neáu oâng khoâng laøm gì caû thì khu vöôøn trôû thaønh röøng hoang. Thieân Chuùa ñaõ giao traùch nhieäm cho con ngöôøi canh taùc khu vöôøn, noùi caùch khaùc, chuùng ta khoâng ñöôïc baèng loøng quan saùt söï trieån nôû töï phaùt cuûa traät töï töï nhieân ñeå toân vinh Thieân Chuùa. Nhöng khi phaûi canh taùc khu vöôøn, ngöôøi laøm vöôøn bieát roõ raèng oâng khoâng theå muoán laøm gì thì laøm, bôûi vì moät soá can thieäp, taán coâng coù theå laøm toån thöông hoaëc gieát cheát caây coû trong vöôøn. Vaäy phaûi toân troïng baûn tính töï nhieân cuûa caây, neáu khoâng thì noù seõ cheát.

Hình aûnh naày thaät ñeïp : chuùng ta laø nhöõng ngöôøi laøm vöôøn cuûa cuoäc ñôøi chuùng ta. Thieân Chuùa ñaõ uûy thaùc cho chuùng ta moät maõnh vöôøn, moâi tröôøng chung quanh, nhöng Ngaøi cuõng giao phoù cho chuùng ta thaân xaùc cuûa chuùng ta vaø xaõ hoäi trong ñoù chuùng ta soáng. Vaäy khi thì phaûi can thieäp maïnh meû, khi thì chæ doõi theo söï moïc leân cuûa caây vaø naém laáy hoaït naêng noäi taïi cuûa noù ñeå ñieàu hoøa noù caùch thích hôïp. Luùc khaùc laïi caàn thieát phaûi caét tæa, xeùn bôùt vaø caáy gheùp. Hình aûnh naày chöùng toû cho chuùng ta thaáy raèng con ngöôøi khoâng ñöôïc thuï ñoäng tröôùc thieân nhieân. Thieân Chuùa muoán con ngöôøi phaûi hoaït ñoäng vaø laõnh traùch nhieäm.

Löu yù cuoái cuøng : neáu khu vöôøn ñöôïc laøm neân cho con ngöôøi, thì con ngöôøi laãn khu vöôøn ñaõ ñöôïc döïng neân cho Thieân Chuùa. Vaäy ñoái vôùi tín höõu, vieäc laéng nghe luaät töï nhieân vöøa löu yù ñeán taát caû moïi hoaït naêng cuûa khu vöôøn, ñoàng thôøi löu yù ñeán moïi hoaït naêng cuûa thaân xaùc, cuûa xaõ hoäi vaø coi moïi söï ñeàu ñöôïc laõnh nhaän töø Thieân Chuùa. Nhö vaäy khu vöôøn naày ñöôïc Thieân Chuùa ban cho ta vaø chính ta cuõng ñöôïc Thieân Chuùa taïo döïng neân vôùi töï do cuûa ta. Trong chieàu höôùng ñoù, nhôø ôn Chuùa, chuùng ta laø nhöõng ngheä só cuûa cuoäc ñôøi chuùng ta. Vaû ngheä só thì coù hai ñieàu boù buoäc, moät laø vaät lieäu ñöôïc söû duïng, hai laø yeâu saùch phaûi laøm neân moät coâng trình ñeïp, moät coâng trình maø ta coù theå daâng hieán cho Ñaáng ta yeâu meán. Coù theå noùi chuùng ta laø nhöõng nhaø ñieâu khaéc cuûa cuoäc ñôøi mình. Taát caû taøi naêng saùng taïo cuûa chuùng ta seõ phaûi laø naén ñuùc caùi vaät lieäu nhaän laõnh nôi Thieân Chuùa ñeå laøm neân moät taùc phaåm ñeïp cho Ngaøi.

<noäi dung>

Ñaâu laø choã ñöùng cuûa luaân lyù kitoâ giaùo so vôùi luaân lyù töï nhieân ? Luaân lyù coâng giaùo coù thay theá ñöôïc luaân lyù töï nhieân khoâng hay laø moät boå tuùc beân leà ? - Vaán naïn naày laøm thaønh ñeà taøi tranh caûi maïnh meû, coù khi roän raøng giöõa caùc nhaø thaàn hoïc : moät soá theo phe ñaïo ñöùc ñoäc laäp vaø soá kia tuyeân döông ñaïo ñöùc ñöùc tin. Nhöõng ngöôøi ñaàu uûng hoä tính ñoäc laäp cuûa tö töôûng luaân lyù so vôùi Maïc khaûi cuûa Thieân Chuùa vaø nghó raèng ñaïo ñöùc coâng giaùo khoâng coù tính ñoäc ñaùo thöïc söï trong caùc nguyeân taéc cuï theå, vì noù chaúng laø gì khaùc neàn luaân lyù cuûa moïi ngöôøi haønh ñoäng phuø hôïp vôùi nhöõng yeâu saùch cuûa lyù trí ngay thaúng.

Traùi laïi nhöõng ngöôøi sau cho raèng ñöùc tin mang laïi caùc nguyeân taéc môùi meû maø ngöôøi ta chæ tìm thaáy trong kitoâ giaùo. Hoï khaúng ñònh giôùi raên yeâu thöông keû thuø vaø moät soá nguyeân taéc ñöôïc hình thaønh trong baøi giaûng treân nuùi laø hoaøn toaøn ñoäc ñaùo. Hoï coøn noùi theâm raèng Phuùc AÂm, nhaát laø bôûi Thaäp giaù Ñöùc Kitoâ, "ñieân roà ñoái vôùi khoân ngoan theá gian vaø göông muø ñoái vôùi ngöôøi Dothaùi", laøm phaùt sinh nhöõng thaùi ñoä laät ñoå neàn luaân lyù cuûa con ngöôøi vaø nhö vaäy saùng taïo neân moät neàn luaân lyù thöïc söï ñoäâc ñaùo.

Cuoäc xung ñoät xöa kia môùi ñaây taùc ñoäng trôû laïi vôùi nhöõng söï kieän xaõ hoäi noåi baät : soá ngöôøi tin caøng ngaøy caøng ít ñi vaø nhieàu ngöôøi ñöông thôøi qui chieáu ñeán moät neàn luaân lyù maø ngöôøi ta ñaùnh giaù laø "phaàn ñôøi". Vaû laïi nhieàu ngöôøi xem ra coù moät öùng xöû ñaïo ñöùc khoâng khaùc bieät maáy vôùi öùng xöû ñaïo ñöùc cuûa ngöôøi coâng giaùo. Söï kieän naày cuûng coá nhöõng ngöôøi chuû tröông moät neàn ñaïo lyù ñoäc laäp. Cuøng trong chieàu höôùng naày, chuùng ta coù theå ghi nhaän aûnh höôûng to lôùn cuûa trieát gia Emmanuel Kant, ngöôøi chuû tröông khoâng thieát laäp ñaïo ñöùc treân caùi gì khaùc ngoaøi töï do höõu lyù cuûa con ngöôøi : "Baïn haõy haønh ñoäng caùch sao ñeå baïn toân troïng nhaân tính ôû chính baïn vaø nôi keû khaùc, ñoàng thôøi khoâng bao giôø baïn coi nhaân tính chæ ñôn giaûn nhö moät phöông tieän, song cuõng phaûi luoân luoân coi nhaân tính nhö moät cuøng ñích".

Vaäy luaân lyù coâng giaùo coù mang laïi caùi gì thöïc söï ñoäc ñaùo khoâng ? - Haõy coá gaéng naém giöõ caû hai ñaàu giaây, duø caùc ñeà taøi xem ra maâu thuaãn. Trong muïc ñích aáy, caùc nhaø thaàn hoïc baûo raèng söï ñoäc laäp (autonomie) cuûa luaân lyù khoâng loaïi tröø söï leä thuoäc Thieân Chuùa (theùonomie). Ñoäc laäp laø tìm thaáy qui taéc haønh ñoäng cuûa mình nôi chính töï do cuûa mình. Coøn leä thuoäc Thieân Chuùa laø tìm ñöôïc qui taéc toái haäu cuûa haønh ñoäng cuûa mình ôû nôi Thieân Chuùa.

Vaû laïi Ñaïo Coâng giaùo khaúng ñònh raèng coù moät söï ñoäc laäp veà luaân lyù cuûa con ngöôøi traàn ñôøi, nhöng vieäc thöïc hieän yù muoán cuûa Thieân Chuùa kieán taïo neân qui taéc toái haäu cuûa haønh ñoäng. Noùi caùch khaùc, yù muoán cuûa Thieân Chuùa laøm neàn taûng cho töï do coù traùch nhieäm cuûa con ngöôøi. Vaø töï do coù traùch nhieäm cuûa con ngöôøi seõ vaän haønh vôùi moät söï ñoäc laäp naøo ñoù trong vieäc phaân tích thöïc taïi ñeå khaùm phaù ra nhöõng con ñöôøng nhaân hoùa toát nhaát. Ñoái vôùi ngöôøi coâng giaùo, söï ñoäc laäp seõ phaûi khoâng ngöøng tröïc dieän vôùi nhöõng ñoøi hoûi minh nhieân cuûa Lôøi Chuùa, nghóa laø caùi maø ngoân ngöõ thaàn hoïc goïi laø "luaät maïc khaûi".

Moät caùch chính xaùc, thieát laäp töï do coù t