BAØI HOÏC CUOÁI CUØNG
(Dernière leçon - Tuesday with Morrie)

Mitch Albom
An Nguyeãn dòch

noäi dung

Lôøi noùi ñaàu
Daãn Nhaäp

Lôøi noùi ñaàu

Trong kinh nguyeän, thænh thoaûng chuùng ta vaãn caàu xin "cho khoûi cheát töôi aên naên toäi chaúng kòp", ñang khi ñaùng ra phaûi keâu xin moãi ngaøy, vì khoâng ai bieát ñöôïc luùc naøo Chuùa vaïch ñöôøng ranh giôùi chaám döùt cuoäc ñôøi mình. Thaät vaäy, toâi ñaõ traûi qua maáy laàn suyùt cheát vaø laàn bò tai naïn xe thì hoaøn toaøn thình lình, khoâng kòp nghó gì, noùi gì heát, vôùi baát cöù ai, keå caû vôùi Chuùa, ñeå aên naên toäi, ñeå xin Chuùa tha, ñeå xin Chuùa cöùu.
Quaû theá, con ngöôøi laø sinh vaät duy nhaát bieát mình seõ cheát, nhöng söï bieát naày vaãn coøn laø lyù thuyeát vaø xa laï, con ngöôøi vaãn soáng voâ tö ñeán voâ taâm ñoái vôùi caùi cheát, nhaát laø ñoái vôùi ngöôøi treû, ngöôøi khoeû maïnh, ñang yeâu, ñang thaønh coâng, töông lai ñang höùa heïn, cuoäc ñôøi ñang móm cöôøi vôùi... Chæ khi naøo vaáp phaûi moät chöùng beänh nan trò, khi y hoïc "khieâm toán" nhìn nhaän giôùi haïn vaø söï baát löïc cuûa mình, ñoàng thôøi buoäc loøng phaûi "taøn nhaãn" tuyeân boá baûn aùn ... töû, thì naïn nhaân môùi bieát mình saép cheát vaø caùi cheát trôû neân gaàn guõi, thieát thaân, nhöùc nhoái vôùi mình trong töøng laøn da thôù thòt.
Nhöng tröôùc caùi bieát saép cheát naày, thöôøng coù nhieàu ngöôøi tuyeät voïng, buoâng xuoâi hoaëc baát maõn, caêm haän noåi loaïn, ñeå roài cheát ñi khoå sôû, khoâng bình an. Maáy ai bieát vaän duïng söï bieát mình saép cheát ñeå chuaãn bò cho mình moät cuoäc haønh trình toát ñeïp ñi vaøo vónh cöûu ? Vì theá, ñoái vôùi soá ít ngöôøi naày, ñöôïc bieát mình saép cheát laø moät may maén : Morrie phaûi soáng vôùi nghòch caûnh, ñau ñôùn thaáy mình cheát daàn daàn, nhöng laïi coù yù thöùc veà ñieàu « tuyeät vôøi » laø mình coù thôøi gian ñeå chuaån bò vaø ñeå noùi lôøi töø giaõ. OÂng noùi : « Khoâng phaûi ai cuõng coù caùi may naøy ! »
Caùc baäc thaùnh nhaân thöôøng daïy haõy naêng nghó tôùi caùi cheát, vì noù giuùp mình soáng moät ñôøi soáng toát laønh, thaùnh thieän. Moät ñôøi soáng maø caùc ngaøi khuyeân : "Ngaøy con sinh ra, moïi ngöôøi vui cöôøi maø con khoùc. Con haõy soáng theá naøo ñeå ngaøy con cheát, con cöôøi maø moïi ngöôøi khoùc". Coù ai bieát choác laùt nöõa mình cheát maø coøn ham hoá caùc söï ñôøi naày, coøn gieo raéc baát coâng haän thuø, coøn ghen gheùt tranh chaáp hôn thua, maø khoâng traùi laïi, an hoøa vôùi moïi ngöôøi, toân troïng löông taâm keû khaùc, phoù giao cho loøng nhaân töø cuûa Chuùa lôøi phaåm bình cuoái cuøng vaø söï ñoaùn xeùt chung thaåm, noå löïc chuaån bò taâm hoàn ñeå ra ñi trong bình an veà vôùi Chuùa ?
Caùi may maén laø ôû ñoù, may maén cho mình, may maén cho tha nhaân, may maén cho ñôøi : coù gì nöõa ñeå maát ñaâu maø sôï maát, coù gì caàn ñöôïc nöõa ñaâu maø lo cho ñöôïc ! Coù leõ trong yù nghóa naày maø thaùnh Phaoloâ keå "theá gian nhö ñaõ cheát cho toâi vaø toâi cho theá gian". Luùc coù ñöôïc caùi kinh nghieäm naày laø luùc ta caûm nhaän ñöôïc söï thanh thaûn vaø söùc maïnh taâm hoàn. Chuùng ta caàu chuùc cho nhau bieát soáng an ñeå ñöôïc cheát laønh.

Hueá thaùng hoa naêm 2000
Micae-Phaoloâ Traàn Minh Huy

Mang ñeán lôøi khích leä, bieát chaéc baøn tay ñöa ra laø haønh vi duõng caûm duy nhaát, trao ñoåi vôùi nhau nieàm vui, giuùp ngöôøi khaùc tìm cho ñôøi soáng cuûa hoï coù moät yù nghóa ... Giuùp ñôøi soáng : ñoù laø öôùc muoán cuûa ban bieân taäp cho caùc saùch trong söu taäp naøy. Öôùc muoán cuûa toâi laø mang ñeán cho quaàn chuùng theâm moät caùi gì, trong con ñöôøng duy nhaát maø toâi bieát, con ñöôøng thích hôïp vôùi toâi vaø toâi yeâu thöông nhaát : saùch vôû.
Moät coâng vieäc maø toâi kieân trì, neáu khoâng muoán noùi laø khoâng töôûng. Bôûi vì, nhö toâi ñaõ noùi khi giôùi thieäu quyeån saùch ñaàu tieân cuûa boä söu taäp, chæ caàn moät vaøi ngöôøi, qua quyeån saùch hoï ñang ñoïc, tìm laïi ñöôïc con ñöôøng hoï ñaõ ñaùnh maát, nhö theá muïc ñích cuûa toâi ñaõ ñaït : quan troïng laø cuøng nhau chia seû.

Robert Laffont

<noäi dung>

Daãn Nhaäp

Laøm sao soáng ? Taùc giaû ñaõ ñaët caâu hoûi naøy suoát caû quyeån saùch. Laøm sao soáng ñeå ñôøi soáng khoâng phaûi laø cuoäc moäng du, khoâng phaûi lo laéng ñuoåi theo caùc muïc ñích maø chæ ñem ñeán thaát voïng ? Laøm sao soáng heát mình ? Laøm sao thöôûng thöùc cuoäc soáng ? Giaûn dò laø laøm sao haïnh phuùc hôn trong theá giôùi ngaøy nay ?

Mitch Albom laø kyù giaû theå thao noåi tieáng nöôùc Myõ, oâng soáng heát toác ñoä. Ñoù laø con ngöôøi cuûa theá kyû naøy, xuaát saéc, hieäu naêng, luoân luoân voäi vaõ, luoân luoân ôû hieän tröôøng. Vaên hoùa cuûa anh laø vaên hoùa chuoäng tieán boä, giaù trò cuûa anh laø giaù trò cuûa thaønh coâng. Anh lôùn leân trong moät theá giôùi maø con ngöôøi baét buoäc phaûi coù saéc ñeïp, treû trung vaø giaøu coù, theá giôùi maø tieàn baïc vaø quyeàn löïc laø vua. Theá giôùi naøy khoâng coù choã cho saùng taïo, dòu daøng, thöông xoùt hay nhöõng kinh nghieäm soáng cuûa moät ñôøi soáng khôi daäy tình ñoaøn keát nhaân loaïi nhö söï leä thuoäc, giaø yeáu hay cheát choùc.

Vaø ñaây, moät buoåi chieàu noï, trong luùc anh ñang baám heát ñaøi naøy qua ñaøi khaùc ñeå xem voâ tuyeán truyeàn hình, tình côø anh xem moät tieát muïc noåi tieáng, ñaïi loaïi nhö Vaên Hoùa Bình Daân. Hoï ñang phoûng vaán vò giaùo sö xaõ hoäi hoïc cuûa anh ngaøy xöa, moät ngöôøi ñaõ ghi daáu aán maïnh meõ trong tuoåi thanh nieân cuûa anh baèng trí oùc thoâng tueä vaø chuû nghóa choáng hình thöùc hoùa cuûa oâng.

OÂng giaø haún. OÂng bò moät loaïi beänh khoâng theå chöõa laønh ñöôïc, vaø beänh ñang laøm oâng teâ lieät daàn daàn. OÂng bieát oâng saép cheát. OÂng bieát oâng seõ xuoáng söùc raát nhanh, seõ maát töï ñoäng tính. OÂng bieát roài ñaây, oâng seõ giao thaân theå oâng, caùc boä phaän kín ñaùo nhaát cuûa oâng vaøo aùnh nhìn, vaøo tay ngöôøi khaùc. OÂng sôï ñieàu ñoù. Ai maø khoâng sôï ? Nhöng oâng quyeát ñònh duøng vieäc haáp hoái chaàm chaäm cuûa mình laøm chaát lieäu ñeå giaûng daïy. Ñoù laø ngöôøi coù taâm hoàn giaûng daïy trong maùu, oâng muoán laøm thaày ñeán cuøng. « Haõy nghieân cöùu söï ra ñi chaàm chaäm vaø kieân nhaãn cuûa toâi ! Caùc baïn haõy quan saùt nhöõng gì ñeán vôùi toâi. Haõy cuøng hoïc vôùi toâi ! »

Toái hoâm ñoù, taùc giaû cuûa chuùng ta boái roái, cuõng nhö haøng trieäu ngöôøi xem voâ tuyeán khaùc, hoï khaùm phaù ra hoï coù theå nhìn caùi cheát tröôùc maët, vaø noùi veà caùi cheát moät caùch bình thaûn, khoâng ngaïi nguøng. Chuùng ta ñöøng queân laø töø bao giôø, nöôùc Myõ vaãn xem caùi cheát laø moät ñieàu khoâng neân noùi ñeán. Hoï che giaáu caùi cheát. Hoï sôï caùi cheát.

Laøm sao maø khoâng yeâu thöông vò giaùo sö giaø naøy, khi oâng quyeát ñònh duøng thì giôø coøn laïi cuûa mình ñeå laøm moät ñieàu gì toát nhaát, ñeå yeâu ñôøi soáng ñeán ñoä chaáp nhaän taát caû moïi khía caïnh cuûa noù ? Chaéc chaén laø oâng coù yù chí, nhöng ñieàu khoâng choái caõi laø oâng coù moät söùc maïnh noäi taâm, nhöng chuùng ta ñöøng nghó raèng oâng laø moät sieâu nhaân. Ngöôïc laïi, oâng cuõng ñau khoå, oâng cuõng khoùc vaø oâng khoâng giaáu ñieàu ñoù. Loøng nhaân cuûa oâng ñaõ laøm chuùng ta xuùc ñoäng. Nhaän bieát mình ñau khoå, oâng khoâng sôï haõi khi dieãn taû caùc caûm xuùc cuûa mình cho nhöõng ngöôøi thaân, ñoù laø moät trong caùc chìa khoùa cuûa cuoäc ñôøi. Phaûi ñeå caùc caûm xuùc thaám nhaäp töø töø vaøo loøng mình, caûm nghieäm noù, soáng vôùi noù ñeán cuøng, ñeå roài coù theå vöôït qua noù. Thaúng thaén chaáp nhaän hoaøn caûnh seõ khoâng theå naøo laøm mình ngaõ guïc, nhöng laïi naâng ñôõ mình vaø cho pheùp mình nhìn söï vieäc moät caùch khaùch quan, vôùi loøng dòu daøng vaø ít nhieàu haøi höôùc.

Morrie ñaõ daùm trung thöïc vôùi chính mình. OÂng khoâng xem troïng hình haøi beân ngoaøi cuõng nhö caùch aên maëc. Ngöôøi ta coù theå thaáy oâng vöøa aên moät caùch vuïng veà, vöøa cöôøi, mieäng ñaày ñoà aên. OÂng khoâng phaûi laø moät ngöôøi haáp daãn, nhöng töø oâng laïi toaùt ra neùt duyeân daùng khoâng theå phuû nhaän ñöôïc. Chaéc chaén söï troän laãn giöõa con ngöôøi ñích thöïc vaø tính dòu daøng cuûa oâng ñaõ laøm cho moïi ngöôøi coù caûm tình vôùi oâng. Moät ngöôøi ñöôïc moïi ngöôøi yeâu thöông, oâng vui veû vaø minh trieát, vì theá oâng ñöôïc gia ñình, baïn beø, ñoàng nghieäp, cöïu hoïc sinh, vaø raát ñoâng ngöôøi chöa quen bieát ôû beân caïnh oâng. Moät ngöôøi bieát laéng nghe vaø quan taâm ñeán ngöôøi khaùc.

Morrie phaûi soáng vôùi nghòch caûnh, ñau ñôùn thaáy mình cheát daàn daàn, nhöng laïi coù yù thöùc veà ñieàu « tuyeät vôøi » laø mình coù thôøi gian ñeå chuaån bò vaø ñeå noùi lôøi töø giaõ. OÂng noùi : «Khoâng phaûi ai cuõng coù caùi may naøy !»

Tin chaéc moãi kinh nghieäm soáng, moãi thöû thaùch ñeàu coù khaû naêng vöôït leân, ñeàu môû caùnh cöûa vaøo moät ñieàu gì môùi, oâng seõ tìm ôû ñaây phöông caùch ñeå « yeâu thöông » söï leä thuoäc naøy, duø phaûi chieán ñaáu cho ñeán luùc naøo oâng coøn coù theå chieán ñaáu, nhöng töø baây giôø, oâng phaûi bieát chaáp nhaän. OÂng bieát laø oâng töï nguyeän bieán vieäc suy thoaùi chaàm chaäm vaø ngaám ngaàm naøy thaønh moät kinh nghieäm coù yù nghóa, vaø thaønh moät baøi hoïc veà ñôøi soáng cho nhöõng ngöôøi khaùc. «Ngöôøi ta nhìn toâi nhö moät caùi caàu. Toâi khoâng coøn linh hoaït nhö tröôùc, nhöng toâi cuõng chöa cheát. Toâi nhö ôû giöõa hai ñòa haït naøy. Toâi chuaån bò cho chuyeán Ñaïi Vieãn Du vaø moïi ngöôøi muoán toâi noùi cho hoï bieát caàn phaûi ñem theo nhöõng gì»

Theá giôùi ngaøy nay vôùi caùc giaù trò bò laãn loän, caùc thöù töï öu tieân bò ñaûo ngöôïc, ngöôøi saép cheát nhìn caùi cheát tröôùc maët, hoï bieát nhöõng gì quan troïng vaø nhöõng gì khoâng quan troïng. Neáu coù thì giôø, neáu coù theå ñöôïc, vaø nhaát laø neáu nhöõng ngöôøi chung quanh cuøng ñi vôùi hoï treân con ñöôøng thaønh töïu cuoái cuøng naøy, thì hoï seõ ñi ñeán ñöôïc ñieàu thieát yeáu. Vaø ñoù laø nhöõng gì oâng daïy cho chuùng ta.

Nhö theá chuùng ta ñöôïc môøi goïi ñeán ñaây ñeå cuøng nhaän lôøi chæ daïy cuoái cuøng cuûa moät vò thaày, qua ngoøi buùt cuûa moät trong caùc hoïc troø cuûa oâng, coù theå laø ngöôøi hoïc troø oâng öa thích. Bôûi vì neáu Morrie caàn moät ngöôøi laøm chöùng – «Toâi muoán coù ai nghe caâu chuyeän cuûa ñôøi toâi, anh coù muoán laø ngöôøi ñoù khoâng ?» - thì Mitch, anh ta, anh cuõng caàn moät ngöôøi thaày, ngöôøi höôùng daãn anh ñaët nhöõng caâu hoûi thieát yeáu, nhöõng caâu hoûi aùm aûnh mình tröôùc theàm caùi cheát, nhöõng caâu hoûi maø ngöôøi ta thích suy nghó sôùm hôn trong cuoäc ñôøi. Mitch öôùc nguyeän thaáy moät caùch roõ raøng. Anh caûm nhaän Morrie laø ngöôøi coù theå giuùp anh laøm saùng toû ñieàu naøy, vì oâng ñöùng gaàn caùi cheát vaø oâng thaáy roõ raøng caùi gì laø quan troïng trong cuoäc ñôøi.

Vaø theá laø taát caû kyû nieäm tuoåi thanh nieân thôøi ñi hoïc soáng laïi trong ngöôøi anh, ñaày caûm xuùc vaø dòu daøng. Vaøo thôøi ñoù, Mitch laø moät thanh nieân lyù töôûng. Anh muoán laøm nhaïc só. Anh ñaõ caûm nhaän vò giaùo sö naøy coù moät söùc maïnh noäi taâm. Anh phaûi ñi thaêm oâng.

Töø ñoù baét ñaàu khoùa hoïc cuoái cuøng cuûa giaùo sö maø ngöôøi hoïc troø gaàn nhö khoâng bieát. Moãi thöù ba, Mitch laáy maùy bay ñeán thaêm oâng, anh ghi baêng laïi taát caû buoåi noùi chuyeän vôùi oâng.

Anh chöa chuaån bò gì ñeå ôû beân ñaàu giöôøng cuûa ngöôøi saép cheát. OÂng noùi ñeán caùc vuïng veà cuûa oâng, ñeán vieäc nhìn laïi con ngöôøi beân trong cuûa oâng, ñeán noãi sôï khi thaáy côn beänh tieán nhanh. Tuy nhieân anh vaãn ñeán, anh nghe vò thaày ñang yeáu daàn, nhöng oâng laïi coù söùc thu huùt anh vì tinh thaàn treû trung, tính tình côûi môû, khoân ngoan vaø haøi höôùc cuûa oâng. Anh thuù nhaän moãi laàn gaàn Morrie, anh caûm thaáy deã chòu hôn, bình an hôn, gaàn vôùi chính mình hôn. «Hình nhö toâi töø töø ñi vaøo moät theá giôùi khaùc» Vaø anh thay ñoåi, anh töï ngaïc nhieân vôùi chính mình. Anh côûi môû, anh coù loøng nhaân aùi hôn. Thænh thoaûng anh giuùp Morrie ngoài vaøo xe laên. Ñoù laø nhöõng giaây phuùt hai theå xaùc caän keà nhau, laøm cho hoï xuùc ñoäng moät caùch khoâng taû ñöôïc. Anh caûm thaáy tính cöïc kyø moûng gioøn cuûa ngöôøi ñaøn oâng naøy, ngöôøi ñaøn oâng maø anh kính troïng vaø giôø ñaây khoâng coøn moät söùc löïc naøo trong caùnh tay, caùi cheát thu mình beân trong con ngöôøi oâng.

Mitch laø moät ngöôøi thaät deø daët. Anh caûm xuùc vì loøng trìu meán trong suoát cuûa vò thaày lôùn tuoåi, nhöng anh laïi khoâng deã daøng boäc loä caùc caûm xuùc rieâng tö cuûa mình. Trong suoát caùc cuoäc thaêm vieáng cuûa anh, anh ñaáu tranh ñeå choáng laïi vôùi caùc caûm xuùc naøy, cho ñeán giôø phuùt cuoái, khi anh ñeå caùc gioït nöôùc maét tuoân traøo, anh taëng cho Morrie chieán thaéng toái haäu, ñoù laø oâng ñaõ laøm cho anh khoùc.

Trong khi vò thaày giaø vöøa nheï nhaøng ñi vaøo caùi cheát, vöøa giaûng daïy veà ñôøi soáng vôùi nhöõng chöõ ñôn giaûn vaø chaân thaät cuûa ñôøi soáng thöôøng nhaät, chuùng ta töï hoûi chuùng ta coù thay ñoåi gì khi ñoïc quyeån saùch naøy khoâng.

Cuøng vôùi oâng, coù theå chuùng ta seõ nhìn nhöõng chuyeän ñaõ laøm chuùng ta haõi sôï moät caùch khaùc hôn. Chaúng haïn, Morrie môøi goïi chuùng ta chieán ñaáu vôùi tuoåi giaø, vì giaø khoâng phaûi chæ thoaùi hoùa maø coøn taêng tröôûng theâm leân. OÂng noùi cho chuùng ta bieát, khi tìm ñöôïc yù nghóa cho cuoäc ñôøi, moãi giaây phuùt soáng laø soáng heát mình, thì ngöôøi ta khoâng coøn muoán ñi trôû laïi tuoåi treû. Ngöôøi ta muoán tieán tôùi phía tröôùc. Khi mình boû heát thì giôø ñeå choáng laïi vôùi tuoåi giaø, thì roài luùc naøo mình cuõng khoå sôû, vì theá naøo, tuoåi giaø noù cuõng ñeán !

Ñôn giaûn laø chaáp nhaän nhöõng gì ñeán vôùi mình.
Vaø söï leä thuoäc, phaûi chaêng ñoù laø ñieàu teä nhaát trong moät xaõ hoäi chuoäng ñieâu luyeän trong nghieäp vuï vaø laøm chuû moïi haønh vi ? Laøm sao khuyeán khích ñieàu naøy ? Morrie coøn ñi xa hôn, laøm sao yeâu thöông ñöôïc ñieàu naøy ? Coù theå khi ñi tìm noù, nhö chính oâng ñaõ töï laøm, thì mình tìm ñöôïc thích thuù nhö taát caû moïi em beù ñeàu thích thuù khi ñöôïc meï oâm aáp, boàng beá khoâng ? Tìm laïi ñöôïc thôøi xa xöa khi mình ñöôïc saên soùc hoaøn toaøn, thôøi maø chuùng ta chaúng bao giôø queân.

Cuoái cuøng, caùi cheát coù theå ñeán nhö moät chuyeän raát thöôøng tình cuûa loaøi ngöôøi, qua caùi nhìn cuûa vò giaùo sö giaø, oâng noùi cho chuùng ta bieát khi chuùng ta coù bình an vôùi ñôøi soáng, khi chuùng ta ñaët taát caû con ngöôøi chuùng ta vaøo tình yeâu, thì caùi cheát khoâng phaûi thuaàn tuùy laø cheát ! Bao laâu chuùng ta coù theå yeâu thöông vaø nhôù laïi caûm nhaän cuûa tình yeâu, thì chuùng ta coù theå cheát maø khoâng bò caùi cheát cuoán ñi. Tình yeâu maø chuùng ta ñaõ taïo ra vaãn coøn ñoù. Kyû nieäm vaãn coøn ñoù. Chuùng ta tieáp tuïc soáng trong loøng cuûa nhöõng ngöôøi maø chuùng ta ñaõ laøm hoï xuùc ñoäng vaø nuoâi döôõng hoï luùc chuùng ta coøn soáng. Caùi cheát chaám döùt moät ñôøi soáng, nhöng khoâng laøm chaám döùt moái quan heä

Nhö theá, laøm sao soáng ñaây ? Khi Mitch hoûi oâng, oâng seõ laøm gì neáu oâng laáy laïi ñöôïc söùc khoûe chæ trong voøng moät ngaøy, Morrie traû lôøi oâng cuõng seõ chaúng laøm gì phi thöôøng. Chæ thöôûng thöùc, meán chuoäng, moät caùch coù yù thöùc nhaát, caùc thuù vui ñôn giaûn bình nhaät nhö ñi daïo, ngaém nhìn thieân nhieân, ñi aên vôùi baïn beø vaø ñi nhaûy.

Marie de Hennezel

<noäi dung>

phaàn moät

Lôùp hoïc

Vò thaày giaø cuûa toâi ñaõ giaûng lôùp hoïc cuoái cuøng cuûa oâng taïi nhaø, gaàn cöûa soå, nôi phoøng laøm vieäc cuûa oâng, nôi oâng coù theå nhìn caùc hoa daâm buït nhoû beù ñang taøn daàn. Moãi tuaàn coù moät buoåi hoïc, vaøo ngaøy thöù ba. Buoåi hoïc baét ñaàu sau buoåi aên saùng, thaày noùi ñeán yù nghóa cuûa ñôøi soáng vaø khôûi höùng, ñöông nhieân laø töø kinh nghieäm soáng. Khoâng cheùp baøi, nhöng coù khaûo baøi noùi moãi tuaàn. Phaûi traû lôøi caùc caâu hoûi vaø phaûi bieát ñaët caâu hoûi. Thænh thoaûng thaày nhôø hoïc troø laøm moät ít vieäc theå lyù nhö keâ caùi ñaàu cuûa thaày treân goái ôû moät vò theá thoaûi maùi hôn, nhö ñeo laïi maét kieáng cho thaày. Vaø ñaëc bieät thaày raát thích hoïc troø hoân thaày tröôùc khi ñi. Thaày khoâng baét ñoïc moät baøi naøo, nhöng duø vaäy, caùc chuû ñeà ñöôïc ñeà caäp ñeán laø tình yeâu, vieäc laøm, tha nhaân, gia ñình, tuoåi giaø, tha thöù vaø cuoái cuøng laø caùi cheát. Buoåi hoïc cuoái cuøng raát ngaén, chæ coù vaøi lôøi.

Thay vaøo leã beá maïc hoïc kyø laø leã an taùng. Baøi thi cuoái cuøng laø boån phaän phaûi vieát veà nhöõng gì mình ñaõ hoïc. Ñoù laø nhöõng gì maø baïn seõ thaáy ôû quyeån saùch naøy. Lôùp hoïc naøy chæ coù moät ngöôøi hoïc troø duy nhaát. Ngöôøi hoïc troø ñoù laø toâi. 

Chuùng toâi ñang ôû vaøo cuoái muøa xuaân naêm 1979, trong caùi noùng aåm öôùt cuûa buoåi chieàu thöù baûy. Chuùng toâi coù gaàn haøng traêm ñöùa ngoài saùt caïnh nhau treân caùc chieác gheá goã xeáp thaúng haøng treân baõi coû roäng lôùn cuûa khuoân vieân ñaïi hoïc. Chuùng toâi maëc aùo choaøng baèng ny loâng maøu xanh da trôøi, soát ruoät ngoài nghe moät baøi dieãn vaên daøi doøng. Baøi dieãn vaên ñoïc xong, chuùng toâi vöùt chieác aùo choaøng leân trôøi. Giôø ñaây chuùng toâi ñaõ chính thöùc toát nghieäp tröôøng ñaïi hoïc Brandeis, ôû Waltham, bang Massachusetts. Ñoái vôùi ña soá boïn chuùng toâi, moät taám maøn vöøa rôi xuoáng caét ñöùt tuoåi thô aáu cuûa chuùng toâi.

Sau ñoù, toâi gaëp giaùo sö Morrie Schwarz, vò giaùo sö toâi yeâu thích vaø toâi giôùi thieäu oâng vôùi cha meï toâi. OÂng nhoû nhaén, böôùc töøng böôùc cuõng nhoû nhaén nhö thöû moät laøn gioù maïnh coù theå cuoán oâng leân maây. Trong boä aùo leã phuïc, oâng coù veû vöøa nhö nhaø tieân tri trong Kinh Thaùnh vöøa nhö oâng giaø Noël. Ñoâi maét hai maøu : xanh da trôøi vaø xanh laù caây chieáu saùng, töøng chuøm toùc baïc loûa xoûa tröôùc traùn, tai to, muõi tam giaùc, loâng maøy xaùm vaø raäm. Raêng cuûa oâng thì bò leäch, raêng haøm döôùi nghieâng veà phía trong gioáng nhö coù ai ñaám moät cuù vaøo mieäng. Duø vaäy khi oâng cöôøi, ngöôøi ta coù caûm töôûng nhö oâng vöøa ñöôïc keå cho nghe caâu chuyeän haøi höôùc ñaàu tieân cuûa theá giôùi.

OÂng noùi vôùi cha meï toâi laø toâi khoâng boû buoåi hoïc naøo cuûa oâng. «OÂng baø coù moät ñöùa con khoâng gioáng nhö caùc ñöùa khaùc !» Caûm thaáy khoù chòu, toâi nhìn xuoáng chaân. Tröôùc khi chia tay, toâi taëng oâng moùn quaø : moät chieác khaên nhoû baèng da coù khaéc caùc chöõ ñaàu cuûa teân oâng maø toâi vöøa mua hoâm tröôùc trong khu phoá thöông maõi. Toâi khoâng muoán queân Morrie. Nhöng chaéc chaén laø toâi cuõng khoâng muoán oâng queân toâi.

Vöøa ngaém chieác khaên, oâng vöøa noùi vôùi toâi : "Mitch, anh thuoäc loaïi hoïc troø ngoan !" Roài oâng oâm toâi trong voøng tay oâng, töø sau löng, toâi caûm nhaän oâng gaày goø. Toâi cao lôùn hôn oâng vaø khi ôû trong loøng oâng, toâi caûm thaáy kyø laï, nhö toâi laø cha meï, coøn oâng laø treû con. OÂng noùi toâi nhôù cho oâng bieát tin töùc veà toâi, khoâng ngaàn ngaïi, toâi traû lôøi : «Chaéc chaén» OÂng quay goùt vaø toâi thaáy nöôùc maét treân maét oâng.

<noäi dung>

Moân hoïc

Vaøo muøa heø 1994, oâng bieát oâng seõ cheát, nhöng khi nhìn laïi quaù khöù, Morrie bieát coù moät caùi gì traàm troïng saép xaûy ra cho oâng tröôùc khi tin naøy chính thöùc noùi leân. Thaät ra, oâng ñaõ bieát ñieàu naøy töø ngaøy oâng khoâng coøn nhaûy ñöôïc. Vò giaùo sö giaø cuûa toâi luùc naøo cuõng thích nhaûy ! Baát cöù moät loaïi nhaïc naøo oâng cuõng nhaûy ñöôïc. OÂng thích ñuû loaïi nhaïc : rock, giao höôûng, blues. Maét kheùp laïi, nuï cöôøi ngaây ngaát treân moâi, oâng baét ñaàu laéc lö thaân hình theo ñieäu nhaïc. Khoâng phaûi luùc naøo cuõng ñeïp. Phaûi noùi laø oâng khoâng quan taâm ñeán vieäc ñi tìm baïn cuøng nhaûy. OÂng nhaûy moät mình.

Chính trong khuoân vieân nhaø nguyeän nhoû cuûa Harvard Square laø nôi ngöôøi ta nhaûy caùi goïi laø « nhaûy töï do » moãi chieàu thöù tö. Trong aùùnh saùng nhaáp nhaùy, loa phoùng thanh aàm æ, vôùi chieác aùo thun traéng, quaàn vaûi ñen, khaên quaøng nhoû quaán quanh coå, Morrie löôïn lôø giöõa ñaùm ñoâng sinh vieân. Baát kyø loaïi nhaïc naøo, oâng vaãn cöù nhaûy. OÂng nhaûy caû loaïi nhaïc lindy, loaïi nhaïc phoå thoâng cuûa nhöõng naêm 30 cuûa nöôùc Myõ, treân neàn nhaïc cuûa Jimi Hendrix. OÂng quay, eïo mình töù phía, tay ñaùnh nhòp nhö moät nhaïc tröôûng ñang say söa ñieàu khieån daøn nhaïc, oâng nhaûy nhö theá cho ñeán khi löng öôùt ñaåm moà hoâi. Khoâng moät ai ôû ñoù bieát oâng laø moät vò tieán só veà xaõ hoäi hoïc, laø giaùo sö ñaïi hoïc nhieàu naêm, vieát nhieàu quyeån saùch giaù trò. Hoï nghó ñoù laø moät oâng giaø dôû hôi.

Moät ngaøy noï, oâng mang ñeán moät baêng nhaïc tango vaø yeâu caàu baø con cho nghe baêng naøy. Giöõa ñaùm ñoâng chaät ních treân saøn, oâng ra saøn nhaûy, phaûi noùi laø oâng nhö moät ngöôøi tình la-maõ thôøi xöa ñang ôû trong côn kích thích toät ñoä. Khi oâng nhaûy xong, moïi ngöôøi voå tay. Chaéc chaén giaây phuùt ñoù trôû thaønh thieân thu, chaúng ai coù theå naøo queân. Nhöng sau ñoù, oâng ngöøng nhaûy.

Vaøo khoaûng naêm oâng saùu möôi tuoåi, oâng baét ñaàu leân côn suyeån. OÂng khoù thôû. Moät ngaøy noï, khi oâng ñi daïo beân bôø soâng Charles, moät côn gioù loác laïnh laøm oâng khoâng thôû ñöôïc. OÂng phaûi nhaäp vieän khaån caáp, baùc só chích cho oâng moät lieàu a-ñreâ-na-lin. Vaøi naêm sau, oâng ñi ñöùng khoù khaên. Trong dòp leã sinh nhaät cuûa moät ngöôøi baïn, oâng trôït chaân khoâng coù lyù do. Moät buoåi chieàu khaùc, trong nhaø haùt kòch, oâng ñaâm boå töø treân caàu thang xuoáng tröôùc söï kinh ngaïc cuûa moïi ngöôøi. Coù ngöôøi la leân : «Phaûi cho oâng döôõng khí»

Vaøo thôøi gian ñoù, vì oâng ñaõ ngoaøi baûy möôi, neân coù ngöôøi cho ñoù laø do « tuoåi », vaø hoï giuùp oâng ñöùng daäy. Vì oâng laø ngöôøi luoân luoân caûm thaáy khoûe hôn ngöôøi khaùc neân Morrie bieát coù moät caùi gì ñang xaûy ra trong cô theå oâng. Khoâng phaûi do tuoåi. OÂng thöôøng xuyeân caûm thaáy meät, khoù nguû, coù luùc oâng mô oâng ñang cheát. OÂng ñi khaùm baùc só, haøng taù baùc só. Hoï thöû maùu, thöû nöôùc tieåu, hoï ñaët oáng doø vaøo haäu moân ñeå xem beân trong ruoät. Cuoái cuøng, hoï chaúng tìm ra gì, moät baùc só ñeà nghò caét moät mieáng thòt ôû ñuøi ñeå thöû nghieäm chöùc naêng baép thòt. Phoøng thí nghieäm cho bieát coù vaán ñeà ôû heä thaàn kinh. Morrie laïi chòu theâm moät loâ thöû nghieäm khaùc. Moät trong caùc thöû nghieäm naøy laø hoï ñeå oâng ngoài treân gheá ñaëc bieät – moät loaïi nhö gheá ñieän – ngöôøi ta cho doøng ñieän chaïy qua vaø hoï nghieân cöùu caùc phaûn öùng cuûa heä thaàn kinh.

Nhìn keát quaû, caùc baùc só noùi  caàn phaûi thöû theâm caùc thöû nghieäm khaùc. Morrie hoûi :
- Taïi sao ? Coù caùi gì xaûy ra ?
- Chuùng toâi khoâng bieát, thôøi gian phaûn öùng cuûa oâng bò chaäm.
- Thôøi gian phaûn öùng bò chaäm, ñieàu naøy muoán noùi gì ?

Cuoái cuøng, vaøo moät ngaøy noùng böùc, aåm öôùt cuûa thaùng 8 naêm 1994, Morrie vaø vôï laø Charlotte coù heïn vôùi baùc só thaàn kinh. Baùc só môøi hoï ngoài vaø noùi vôùi hoï veà chöùng beänh cuûa oâng : Morrie bò xô cöùng baùn caàu naõo, teo baép thòt, (danh töø y khoa laø beänh SLA scleùrose lateùrale myotrophique), beänh Charcot, moät loaïi beänh phuû phaøng, khoâng thöông xoùt cuûa heä thoáng thaàn kinh baép thòt. Khoâng coù trò lieäu. Morrie hoûi :
- Laøm sao toâi bò maéc chöùng beänh naøy ?
- Ngöôøi ta khoâng bieát vì sao.
- Nhö theá laø cheát vôùi beänh naøy ?
- Ñuùng.
- Vaäy toâi saép cheát ?
- Ñuùng, Toâi raát tieác, vò baùc só noùi.

OÂng ôû laïi hai giôø vôùi Morrie vaø Charlotte, kieân nhaãn traû lôøi töøng caâu hoûi cuûa hoï. Tröôùc khi ra veà, oâng cho hoï moät vaøi chi tieát theâm veà beänh SLA, caùc tôø giaáy chæ daãn nho nhoû. Ngöôøi ta coù caûm töôûng nhö hoï ñang ñi môû moät chöông muïc ôû nhaø baêng, vôùi caùc tôø giaáy nho nhoû naøy. Beân ngoaøi, maët trôøi chieáu saùng, thieân haï lo toan caùc coâng vieäc thöôøng ngaøy. Moät baø ñang laät ñaät chaïy boû tieàn vaøo maùy tính giôø ñaäu xe. Baø khaùc keùo chieác xe ñaåy ñeå ñi chôï. Charlotte quay cuoàng vôùi traêm yù nghó trong ñaàu : Anh coøn ôû laïi bao nhieâu ngaøy vôùi gia ñình ? Chuùng toâi seõ laøm gì baây giôø ? Laøm sao gia ñình coù tieàn traû caùc hoùa ñôn?

Vò giaùo sö giaø cuûa toâi teâ cöùng bôûi caùc chuyeän thöôøng nhaät chung quanh oâng. Theá giôùi coù ngöøng hoaït ñoäng khoâng ? Hoï coù bieát caùi gì ñang xaûy ra cho toâi khoâng ? Khoâng, theá giôùi khoâng ngöøng hoaït ñoäng. Theá giôùi khoâng thaáy caùi gì heát. Yeáu ñuoái môû caùnh cöûa xe, Morrie coù caûm töôûng nhö ñang rôi xuoáng trong moät caùi loã. OÂng töï hoûi : Toát, theá thì baây giôø laøm caùi gì ?

Trong khi vò giaùo sö giaø cuûa toâi tìm caâu traû lôøi cho caùc caâu hoûi, thì ngaøy qua ngaøy, tuaàn qua tuaàn, côn beänh xaâm chieám con ngöôøi cuûa oâng. Moät buoåi saùng noï, khi de xe ra khoûi nhaø ñeå xe, oâng khoâng coøn söùc ñeå ñaïp thaéng. Theá laø chaám döùt yù ñònh laùi xe. Vì oâng cöù bò vaáp teù hoaøi, neân oâng phaûi duøng gaäy. Chaám döùt ñi ñöùng thong thaû !

OÂng ñi bôi thöôøng xuyeân, oâng nhaän ra oâng khoâng coøn söùc ñeå töï maëc aùo quaàn. Ñaây laø laàn ñaàu tieân trong ñôøi, oâng caàn ñeán söï giuùp ñôõ taïi gia cuûa moät sinh vieân phaân khoa thaàn hoïc, anh Toâ-ny, anh giuùp oâng xuoáng hoà taém, giuùp oâng maëc aùo taém. Trong phoøng thay aùo, caùc ngöôøi khaùc laøm nhö khoâng thaáy caûnh naøy. Duø sao thì hoï cuõng thaáy, theá laø chaám döùt nhöõng gì rieâng tö.

Muøa thu 1994, oâng ñi leân ngoïn ñoài cuûa khuoân vieân tröôøng ñaïi hoïc ñeå ñöùng lôùp. OÂng cuõng khoâng baét buoäc laøm ñieàu naøy, ñoù laø caùi chaéc ! Tröôøng ñaïi hoïc cuõng seõ thoâng caûm ! Taïi sao phaûi chòu ñau khoå tröôùc maët moïi ngöôøi ? Cöù vieäc ôû nhaø. Saép xeáp laïi coâng vieäc cuûa mình cho goïn gaøng. Nhöng oâng khoâng nghó ñeán vieäc töø chöùc. Thay vaøo ñoù, oâng laûo ñaûo ñi vaøo lôùp hoïc, vaøo caên phoøng oâng giaûng daïy hôn ba möôi naêm nay. Vì vöôùng caùi gaäy, neân oâng phaûi maát moät thôøi gian môùi ngoài xuoáng gheá. Cuoái cuøng thì oâng cuõng ngoài xuoáng ñöôïc, gôõ maét kính ra, oâng nhìn caùc göông maët treû ñang im laëng höôùng veà oâng. «Caùc baïn thaân meán, toâi nghó laø caùc baïn ñeán ñaây ñeå hoïc moân taâm lyù xaõ hoäi. Toâi daïy moân naøy töø hai möôi naêm nay, vaø ñaây laø laàn ñaàu tieân toâi coù theå noùi laø caùc baïn coù nguy cô khoâng hoïc moân naøy ñeán cuøng ñöôïc, vì toâi bò moät beänh coù theå cheát sôùm. Coù theå laø toâi khoâng keát thuùc ñöôïc hoïc kyø naøy. Neáu ñieàu naøy taïo vaán ñeà cho caùc baïn, vaø neáu caùc baïn muoán rôøi khoûi lôùp hoïc, toâi thoâng caûm» Noùi xong, oâng cöôøi. Theá laø chaám döùt bí maät. 

Beänh SLA nhö ngoïn neán ñöôïc thaép leân : noù ñoát chaùy heát caùc daây thaàn kinh, ñeå laïi moät ñoáng saùp vuïn cho thaân theå. Beänh thöôøng baét ñaàu töø chaân vaø tieán daàn leân cao. Ngöôøi beänh maát chöùc naêng cuûa baép thòt ñuøi vaø khoâng coøn ñöùng vöõng, maát chöùc naêng baép thòt phaàn ngöïc vaø khoâng coøn ngoài thaúng ñöôïc. Veà gaàn cuoái, neáu ngöôøi beänh vaãn coøn soáng, hoï thôû baèng oáng thoâng qua cuoáng hoïng. Vaãn coøn saùng suoát, taâm hoàn hoï bò choân chaët trong moät caùi voõ meàm, ngöôøi beänh chæ coøn khaû naêng nhöôùng maét hay chaëc löôõi, heät nhö trong phim khoa hoïc giaû töôûng, con ngöôøi bò tan raõ trong chính da thòt cuûa mình ! Töø khi beänh boäc phaùt, beänh tình keùo daøi khoâng quaù naêm naêm.

Caùc baùc só noùi laø Morrie chæ coøn soáng ñöôïc hai naêm. Morrie bieát seõ ít hôn. Ngaøy ñi ra khoûi vaên phoøng baùc só, vôùi baûn aùn trong tay, moät quyeát ñònh quan troïng baét ñaàu chín daàn trong ñaàu oâng. OÂng töï hoûi : Toâi seõ buoâng mình ñeå cheát, hay toâi seõ duøng thì giôø toát nhaát coøn laïi ñeå soáng ?

Khoâng, oâng khoâng ñeå heùo hon taøn taï. Cheát khoâng phaûi laø moät chuyeän xaáu hoå. Ngöôïc laïi, OÂng seõ duøng caùi cheát nhö moät döï aùn toái haäu, oâng ñaët caùi cheát laøm troïng taâm ñôøi soáng. Bôûi vì ai cuõng phaûi cheát, kinh nghieäm cuûa oâng seõ raát quyù baùu, coù ñuùng khoâng naøo ? OÂng coù theå laø ñeà taøi nghieân cöùu, moät loaïi nhö quyeån saùch soáng. Haõõy nghieân cöùu söï ra ñi chaàm chaäm vaø kieân nhaãn cuûa toâi ! Caùc baïn haõy quan saùt nhöõng gì ñeán vôùi toâi. Haõy cuøng hoïc vôùi toâi ! 

Morrie seõ ñi qua chieác caàu toái haäu giöõa söï soáng vaø caùi cheát, vaø oâng keå laïi chuyeán ra ñi cuûa oâng.

Hoïc kyø moät qua nhanh nhö gioù vuø. Soá thuoác phaûi uoáng ngaøy caøng taêng. Saên soùc trôû thaønh coâng vieäc thöôøng nhaät. Caùc y taù ñeán nhaø ñeå giuùp ñoâi chaân yeáu ñuoái laøm vieäc, co duoãi tröôùc sau, gioáng nhö bôm nöôùc gieáng. Caùc nhaø cöû ñoäng lieäu phaùp ñeán thoa boùp moät tuaàn moät laàn, ñeå laøm dòu söï teâ cöùng oâng phaûi chòu thöôøng xuyeân. OÂng hoïc thieàn, hoïc caùch nhaém maét, caùch laøm chaäm luoàng tö töôûng, ñeå chæ chuù taâm vaøo moät chuyeän laø hôi thôû, hít vaøo, thôû ra ñeán cuøng.

Moät ngaøy noï, khi duøng gaäy ñi boä, oâng vaáp teù treân vóa heø vaø naèêm daøi ra ñöôøng. Thaân theå oâng ngaøy caøng yeáu, khoâng coøn ñi noåi vaøo phoøng taém, Morrie phaûi tieåu vaøo oáng tieåu. Vì oâng baét buoäc phaûi töï ñöùng vöõng neân khoâng theå caàm ñöôïc caùi oáng, phaûi coù moät ngöôøi giuùp oâng caàm oáng tieåu ñeå oâng tieåu. Ña soá chuùng ta ñeàu caûm thaáy khoù chòu vì phaûi nhôø ngöôøi khaùc, nhaát laø ôû tuoåi cuûa Morrie, nhöng oâng khoâng gioáng nhö ña soá chuùng ta. Khi caùc ñoàng nghieäp thaân nhaát ñeán thaêm, oâng nhôø hoï : «Toâi caàn ñi tieåu. Baïn giuùp toâi moät chuùt, toâi coù laøm phieàn baïn quaù khoâng ?»

Thöôøng hoï ñoàng yù laøm chuyeän naøy vaø hoï cuõng raát ngaïc nhieân laø hoï laøm ñöôïc.

Caøng ngaøy caøng coù nhieàu khaùch ñeán vieáng thaêm oâng. OÂng toå chöùc caùc buoåi thaûo luaän veà caùi cheát, laøm sao caùc xaõ hoäi luoân luoân sôï cheát vaø khoâng bao giôø tìm caùch ñeå hieåu caùi cheát. Vôùi caùc baïn cuûa oâng, oâng noùi raèng caùch hay nhaát ñeå giuùp oâng, khoâng phaûi laø noùi nhöõng lôøi thöông quyù oâng, nhöng laø ñeán thaêm oâng, ñieän thoaïi cho oâng, chia seû caùc vaán ñeà vôùi oâng, vaø hoï luoân luoân laøm nhö vaäy, vì Morrie cuõng luoân luoân bieát laéng nghe moät caùch tuyeät vôøi. Duø taát caû nhöõng gì ñeán vôùi oâng, gioïng oâng vaãn chaéc nòch vaø tinh thaàn cuûa oâng vaãn rung ñoäng vôùi ngaøn yù töôûng. OÂng muoán chöùng toû chöõ «cheát» khoâng ñoàng nghóa vôùi «trôû thaønh voâ ích»

Moïi ngöôøi möøng Teát döông lòch. Duø khoâng noùi gì, nhöng oâng bieát ñaây laø naêm cuoái ñôøi cuûa mình. Baây giôø oâng phaûi ngoài xe laên, oâng choáng choõi vôùi thôøi gian, ñeå coù thì giôø ñi ñeán noùi nhöõng gì oâng muoán noùi vôùi nhöõng ngöôøi oâng yeâu thöông. Khi coù moät ñoàng nghieäp cheát thình lình vì nhoài maùu cô tim, Morrie ñi ñaùm ma baïn. Khi veà nhaø oâng raát buoàn baõ. «Thaät laø phí phaïm ! Taát caû nhöõng ngöôøi naøy noùi nhöõng ñieàu tuyeät vôøi veà ngöôøi quaù coá, coøn mình thì mình seõ chaúng bao giôø nghe hoï noùi !»

Morrie coù moät yù nghó raát hay. OÂng choïn moät ngaøy, goïi vaøi cuù ñieän thoaïi. Vaø vaøo moät buoåi chieàu Chuùa Nhaät laïnh giaù, moät nhoùm baïn nhoû vaø nhöõng ngöôøi thaân ñeán möøng «ñaùm ma soáng» cuûa oâng. Moãi ngöôøi noùi vaø ca tuïng vò giaùo sö giaø. Moät vaøi ngöôøi khoùc. Coù ngöôøi laïi cöôøi. Moät baø ñoïc baøi thô :
Ngöôøi anh hoï thaân meán vaø dòu daøng ...
Quaû tim cuûa anh khoâng coù tuoåi
Anh ñi qua bao nhieâu taàng thôøi gian
Dòu daøng vaø vöõng maïnh nhö caây coå thuï seùquoia ...

Morrie khoùc vaø cöôøi vôùi hoï. Taát caû nhöõng chuyeän maø chuùng ta caûm nhaän trong loøng nhöng khoâng bao giôø noùi ra vôùi ngöôøi mình yeâu thöông, ngaøy hoâm ñoù, Morrie ñaõ noùi leân. « Ñaùm ma soáng » laø moät thaønh coâng vang doäi. Tuy vaäy, giai ñoaïn khaùc thöôøng nhaát trong cuoäc ñôøi cuûa oâng chæ môùi baét ñaàu.

<noäi dung>

Hoïc troø

Toâi phaûi noùi cho caùc baïn nghe nhöõng gì xaûy ra töø ngaøy nghæ heø laàn cuoái, khi vò giaùo sö minh trieát vaø thaân yeâu oâm toâi laàn cuoái, toâi ñaõ höùa cho oâng tin töùc cuûa toâi. Nhöng toâi khoâng giöõ lôøi höùa. Söï thaät, toâi ñaõ ñaùnh maát lieân laïc vôùi nhöõng ngöôøi toâi quen ôû ñaïi hoïc, töø baïn nhaäu cho ñeán ngöôøi ñaøn baø toâi nguû laàn ñaàu tieân trong ñôøi. Caùc naêm thaùng sau khi rôøi khuoân vieân ñaïi hoïc ñaõ laøm chai cöùng taâm hoàn toâi. Caùc naêm thaùng naøy ñaõ laøm toâi khaùc haún hình aûnh moät sinh vieân kieâu haõnh, rôøi Nöõu Öôùc vôùi tham voïng chinh phuïc theá giôùi qua taøi naêng cuûa mình.

Toâi nhaän ra, theá giôùi ñaõ khoâng chôø toâi. Toâi traûi qua nhöõng naêm ôû tuoåi hai möôi ñeå laøm nhöõng coâng vieäc nho nhoû, chæ ñuû traû tieàn nhaø, toâi töï hoûi vì sao cuoäc ñôøi khoâng baät ñeøn xanh cho toâi. Toâi mô trôû thaønh moät döông caàm gia noåi tieáng, nhöng naêm naøy qua naêm khaùc, toâi chæ chôi ñaøn trong nhöõng quaùn röôïu toài taøn vaø vaéng tanh, giaác mô cuûa toâi chua nhö giaám : caùc lôøi höùa khoâng ñöôïc toân troïng, caùc nhoùm phaân chia töù taùn, caùc nhaø saûn xuaát hình nhö quan taâm ñeán taát caû moïi chuyeän tröø toâi. Laàn ñaàu tieân trong ñôøi, toâi thaát baïi.

Chính trong thôøi gian naøy, laàn ñaàu tieân trong ñôøi toâi tieáp caän vôùi caùi cheát. OÂng caäu yeâu thöông cuûa toâi, ngöôøi daïy aâm nhaïc, daïy laùi xe, ngöôøi choïc gheïo toâi veà vaán ñeà caùc coâ, ngöôøi baøy cho toâi chôi ñaù banh, ñoù laø ngöôøi lôùn duy nhaát maø toâi thaùn phuïc khi toâi coøn nhoû – hoài ñoù, toâi muoán khi lôùn toâi seõ ñöôïc gioáng nhö caäu -, cheát vì ung thö tuïy taïng vaøo tuoåi boán möôi boán. Caäu thaáp vaø maäp beà ngang, coù boä raâu raäm raïp. Vì toâi ôû caên hoä döôùi caên hoä cuûa caäu, neân naêm cuoái ñôøi cuûa caäu, toâi hay gaëp caäu. Toâi nhìn thaân hình löïc löôõng cuûa caäu bò suy thoaùi, roài bò phình leân. Toâi thaáy caäu ngoài ñau ñôùn moãi buoåi chieàu, ngöôøi gaäp laøm ñoâi, hai tay aán vaøo daï daøy. Caäu reân ræ oâi Chuùa ôi ! OÂi Gieâsu ôi ! Chuùng toâi – dì, hai ñöùa con trai nhoû cuûa dì vaø toâi – ngoài im laëng, röûa cheùn, traùnh baét gaëp aùnh maét cuûa caäu. Suoát caû ñôøi, toâi chöa bao giôø caûm thaáy baát löïc nhö vaäy.

Moät buoåi chieàu thaùng naêm, caäu vaø toâi cuøng ngoài treân bao lôn caên hoä cuûa caäu. Coù moät côn gioù noùng vaø nheï thoåi thoaùng qua. Hai maét daùn chaët vaøo chaân trôøi, caäu laåm baåm giöõa hai haøm raêng laø caäu seõ khoâng coøn soáng ñeán ngaøy con töïu tröôøng. Caäu hoûi xem toâi coù saên soùc chuùng ñöôïc khoâng. Toâi noùi caäu ñöøng ñeà caäp ñeán chuyeän naøy. OÂng nhìn toâi buoàn baû. Vaøi tuaàn sau caäu cheát.

Choân caäu xong, cuoäc ñôøi toâi ñoåi haún. Boãng nhieân, toâi nhaän ra thì giôø thaät quyù baùu. Gioáng nhö nöôùc chaûy. Toâi khoâng ñöôïc ñeå maát moät giaây phuùt naøo. Vaø theá laø toâi ngöøng, toâi khoâng coøn ñaøn ôû nhöõng hoäp ñeâm vaéng tanh, ngöøng vieát nhöõng baøi haùt maø chaúng bao giôø coù ngöôøi nghe. Toâi ñi hoïc laïi. Coù ñöôïc maõnh baèng cöû nhaân baùo chí, toâi kieám ñöôïc vieäc ñaàu tieân laø kyù giaû theå thao. Thay vì chaïy theo vinh quang rieâng cuûa toâi, toâi vieát veà nhöõng löïc só danh tieáng chaïy theo vinh quang cuûa hoï. Toâi laøm vieäc cho caùc nhaät baùo, vieát cho caùc taïp chí. Toâi khoâng coù thôøi khoùa bieåu, vaø toác ñoä laøm vieäc cuûa toâi khoâng coù giôùi haïn. Saùng sôùm nguû daäy, ñaùnh raêng xong laø toâi baét ñaàu vieát, khoâng thay caû aùo quaàn nguû. Hoài ñoù caäu toâi laøm vieäc trong haõng xöôûng, oâng chuùa gheùt ngaøy naøo cuõng laøm cuøng moät chuyeän gioáng nhau. Toâi quyeát ñònh khoâng bao giôø keát thuùc cuoäc ñôøi gioáng nhö caäu.

Coâng vieäc ñöa toâi ñi khaép nôi töø Nöõu Öôùc ñeán Floâriña, vaø cuoái cuøng toâi giöõ chöùc chuû buùt tôø Detroit Free Press. Thaønh phoá Detroit aên khoâng bao giôø bieát no caùc boä moân theå thao. Hoï coù caùc ñoäi ñaù banh, basket, base-ball, hockey chuyeân nghieäp. Vaø nhö theá môùi hôïp vôùi tham voïng cuûa toâi. Chæ trong voøng vaøi naêm, toâi khoâng haøi loøng chæ vieát ñoäc caùc baøi bình luaän theå thao, toâi vieát saùch veà theå thao. Toâi noùi treân ñaøi phaùt thanh, toâi xuaát hieän thöôøng xuyeân treân voâ tuyeán, toâi bình luaän veà gia saûn cuûa nhöõng caàu thuû ñaù banh, veà tính ñaïo ñöùc giaõ cuûa caùc chöông trình theå thao ôû ñaïi hoïc. Toâi ôû trong côn loác quay cuoàng cuûa phöông tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng, moät phöông tieän vaãn coøn kích thích nöôùc Myõ ngaøy nay. Toâi raát ñöôïc moïi ngöôøi caàn ñeán.

Töø ñi thueâ nhaø, toâi thaønh chuû nhaân. Toâi mua nhaø treân söôøn ñoài, toâi mua nhieàu xe, toâi ñaàu tö vaøo thò tröôøng chöùng khoaùn vaø töï quaûn lyù caùc coå phaàn cuûa toâi. Toâi luoân luoân kieâng khem vaø luoân luoân khoâng ñuùng luùc. Toâi taäp luyeän thaân theå nhö teân tuø khoå sai. Toâi kieám nhieàu tieàn khoâng theå töôûng töôïng. Vaø toâi gaëp moät ngöôøi ñaøn baø da ngaêm ngaêm teân laø Janine, coâ tìm ñuû moïi caùch ñeå yeâu thöông toâi, duø cho toâi vaéng maët thöôøng xuyeân, duø cho thôøi khoùa bieåu baän roän cuûa toâi. Sau baûy naêm quen bieát nhau, chuùng toâi môùi laøm ñaùm cöôùi. Moät tuaàn sau ngaøy cöôùi, toâi baét ñaàu laøm vieäc. Toâi noùi vôùi Janine – vaø toâi cuõng töï nhuû – chuùng toâi seõ laäp moät gia ñình, ñieàu maø Janine öôùc muoán maõnh lieät. Nhöng ngaøy ñoù khoâng bao giôø ñeán.

Thay vì xaây döïng gia ñình, toâi nhaán saâu vaøo coâng vieäc. Khi laøm vieäc, toâi töôûng toâi coù theå kieåm soaùt ñöôïc moïi söï, toâi töôûng toâi coù theå ñeå daønh ñöôïc haïnh phuùc tröôùc khi laâm beänh hay tröôùc khi cheát, gioáng nhö caäu toâi, ñieàu maø toâi töôûng seõ laø soá phaän cuûa toâi. Coøn Morrie ? Chaéc chaén laø thænh thoaûng toâi coù nghó veà oâng, toâi nghó oâng ñaõ daïy cho toâi theá naøo laø «loøng nhaân» hay theá naøo laø «quan heä vôùi ngöôøi khaùc», nhöng toâi luoân luoân nghó ñoù laø nhöõng chuyeän töø xa, nhö thöû ñoù laø moät ñôøi soáng khaùc. Suoát trong caùc naêm thaùng naøy, toâi vöùt heát caùc thö gôûi ñeán töø tröôøng ñaïi hoïc xöa cuõ, nghó raèng ñoù laø nhöõng thö keâu goïi ñoùng goùp xaây quyõ. Vì theá toâi khoâng bieát Morrie ñaõ bò beänh. Caùc ngöôøi quen coù theå cho toâi bieát tin töùc thì toâi ñaõ queân töø laâu, soá ñieän thoaïi cuûa hoï bò choân vuøi trong caùc thuøng giaáy treân gaùc. Moïi söï vaãn ôû taïi choã, neáu chieàu hoâm ñoù khoâng coù moät caùi gì thu huùt toâi chuù yù ñeán caùc baêng taàn treân ñaøi voâ tuyeán ...

<noäi dung>

Tieát muïc voâ tuyeán

Thaùng ba 1995. Ted Koppel, ngöôøi giôùi thieäu tieát muïc «Nightline» treân baêng taàn ABC-TV ñeán nhaø Morrie ôû West Newton, bang Massachusetts, treân chieác xe li-mu-sin sang troïng. Trôøi tuyeát. Baây giôø Morrie ngoài caû ngaøy treân xe laên. OÂng ñaõ quen vôùi vieäc ngöôøi ta ñem oâng töø giöôøng qua xe laên, töø xe laên qua giöôøng nhö moät moùn ñoà coàng keành. OÂng hay ho khi aên. Nhai nuoát trôû thaønh moät cöïc hình. Hai chaân teâ lieät. OÂng khoâng bao giôø ñi ñöôïc nöõa. Duø vaäy oâng töø choái rôi vaøo traïng thaùi suy thoaùi tinh thaàn. Ngöôïc laïi, Morrie coù nhieàu yù töôûng trong ñaàu. OÂng ghi laïi nhöõng tö töôûng cuûa oâng treân caùc mieáng giaáy maøu vaøng, caùc bì thö, caùc taám bìa, caùc tôø giaáy nhaùp. OÂng vieát caùc caâu chaâm ngoân veà caùch soáng döôùi boùng töû thaàn :
Chaáp nhaän nhöõng gì mình coù theå laøm vaø nhöõng gì mình khoâng theå laøm,
Quaù khöù laø quaù khöù, chaáp nhaän maø khoâng choái caõi, khoâng vöùt boû,
Hoïc ñeå tha thöù cho mình vaø cho ngöôøi khaùc
Ñöøng nghó raèng quaù treã maø khoâng daán thaân vaøo laøm vieäc

Khoâng bao laâu, caû naêm chuïc caâu chaâm ngoân trieát lyù naøy löu haønh giöõa caùc baïn beø cuûa oâng. Moät trong caùc baïn ñoàng nghieäp ôû tröôøng ñaïi hoïc laø Maurice Stein thaáy caùc caâu naøy haáp daãn, beøn gôûi cho kyù giaû Boston Globe. OÂng naøy vieát moät baøi vôùi töïa ñeà :
«Khoùa hoïc cuoái cuøng cuûa moät giaùo sö : chính caùi cheát cuûa oâng»

Baøi baùo laøm cho nhaø saûn xuaát tieát muïc truyeàn hình «Nightline» chuù yù, oâng ñem baøi baùo naøy ñeán cho Koppel ôû Washington. OÂng noùi : «Ñoïc sô qua baøi naøy ñi» Vaø theá laø chieác xe li-mu-sin sang troïng cuûa Koppel ñang ôû tröôùc nhaø Morrie, caùc maùy thu hình ñaõ ñöôïc mang ñeán phoøng khaùch cuûa oâng.

Caùc baïn vaø caùc ngöôøi thaân trong gia ñình ñeán xem Koppel. Ngay khi ngöôøi giôùi thieäu chöông trình danh tieáng böôùc vaøo nhaø, moïi ngöôøi hoài hoäp, taát caû, tröø Morrie, oâng ngoài xe laên ñi ñeán, loâng maøy nhöôùng leân, taïo söï im laëng qua gioïng noùi nhö haùt : «Ted, toâi caàn bieát qua veà oâng moät chuùt tröôùc khi baét ñaàu cuoäc phoûng vaán» Khoâng khí trôû thaønh im laëng khoù chòu. Roài hai ngöôøi ñaøn oâng ñi vaøo vaên phoøng vaø ñoùng cöûa laïi.

Moät trong nhöõng ngöôøi baïn ñöùng sau cöûa noùi nhoû : «Toâi hy voïng Ted seõ teá nhò vôùi Morrie».
Moät ngöôøi khaùc phaûn öùng laïi : «Toâi hy voïng Morrie seõ teá nhò vôùi Ted».

Beân trong vaên phoøng, chính Morrie laø ngöôøi môøi Ted ngoài xuoáng. Hai tay khoanh treân ñaàu goài, oâng cöôøi. Morrie hoûi :
- Haõy noùi cho toâi bieát moät caùi gì ñeán töø quaû tim oâng.
- Quaû tim?

Koppel quan saùt ngöôøi ñaøn oâng giaø. «Ñoàng yù», oâng noùi moät caùch thaän troïng tröôùc khi noùi veà caùc con oâng. Khoâng gaàn vôùi tim oâng sao ? Morrie tieáp tuïc :
- Toát, baây giôø noùi veà ñöùc tin cuûa oâng
Koppel khoâng ñöôïc thoaûi maùi.
- Toâi khoâng coù thoùi quen noùi ñieàu naøy vôùi nhöõng ngöôøi toâi vöøa môùi gaëp
Vöøa söûa laïi goïng kính, Morrie traû lôøi laïi :
- Ted, toâi ñang cheát, toâi khoâng coøn nhieàu thì giôø.
- Koppel cöôøi. Ñoàng yù noùi veà ñöùc tin. OÂng trích moät caâu cuûa Marc Aureøle ñaõ laøm oâng xuùc ñoäng moät caùch ñaëc bieät.
Morrie gaät ñaàu chaáp thuaän.
Koppel noùi baây giôø ñeán löôït oâng ñaët caâu hoûi :
- OÂng coù xem chöông trình voâ tuyeán cuûa toâi ?
Morrie nhuùn vai :
- Hai laàn thì phaûi.
- Vaäy thoâi ?
- Ñöøng buoàn, toâi xem chöông trình cuûa Oprah chæ coù moät laàn.
- Ñöôïc, oâng chæ xem coù hai laàn, vaäy oâng nghó gì veà chöông trình naøy ?
Morrie im laëng moät luùc.
- OÂng muoán toâi thaúng thaén ?
- Muoán.
- Toâi thaáy oâng töï chieâm ngöôõng mình quaù.
Koppel baät leân cöôøi.
- Toâi quaù xaáu ñeå töï chieâm ngöôõng mình.

Sau ñoù, oáng kính quay veà tröôùc loø söôûi ôû phoøng khaùch, Koppel maëc moät boä coøm-leâ maøu xanh thieät ñeïp, ñoái dieän laø Morrie, trong chieác aùo len xaùm cuõ kyû. OÂng töø choái dieän ñeïp vaøo dòp naøy, cuõng töø choái trang ñieåm. Trieát lyù cuûa oâng laø caùi cheát chaúng coù gì laøm mình boái roái. Taïi sao laïi phaûi thoa phaán treân muõi ? Morrie ngoài xe laên, oáng kính khoâng quay hai chaân teo cuûa oâng. Ngöôïc laïi, oâng coù theå cöû ñoäng hai tay, khi oâng noùi, oâng cöû ñoäng caû hai cuøng moät luùc. Nhö theá, ngöôøi ta thaáy oâng linh hoaït, say söa giaûi thích baèng caùch naøo oâng ñoái dieän vôùi caùi cheát tröôùc maét.

- Ted, khi côn beänh baét ñaàu, toâi töï nhuû : «Mình seõ ruùt mình laïi khoûi theá giôùi naøy nhö ña soá ñaõ laøm hay mình seõ soáng» Toâi quyeát ñònh seõ soáng – hay ít nhaát thöû ñeå soáng – vì toâi muoán vôùi can ñaûm, haøi höôùc, töï troïng vaø vaãn töï chuû mình. Coù nhöõng buoåi saùng nguû daäy nöôùc maét chaûy traøo. Toâi khoùc vaø thôû daøi cho soá phaän cuûa mình. Laàn khaùc, toâi nguû daäy loøng ñaày cay ñaéng vaø giaän döõ. Nhöng nhöõng chuyeän ñoù khoâng keùo daøi laâu. Toâi nguû daäy vaø toâi töï nhuû : «Toâi muoán soáng...» Cho ñeán baây giôø, toâi thaønh coâng. Ñieàu naøy coù keùo daøi ñöôïc khoâng ? Toâi khoâng bieát. Nhöng toâi caù laø toâi seõ ñi ñeán ñích.

Koppel coù veû bò Morrie thu huùt moät caùch maõnh lieät. OÂng ñaët moät caâu hoûi veà vieäc caùi cheát daãn ñeán loøng khieâm toán.
- Naøy Fred ... Morrie söûa ngay laäp töùc loãi cuûa mình : toâi muoán noùi Ted ...
Koppel vöøa cöôøi vöøa noùi :
- Hieän töôïng noùi nhòu naøy baét buoäc mình phaûi khieâm toán

Hai oâng noùi ñeán ñôøi sau. Hoï noùi ñieàu naøy caøng ngaøy caøng laøm cho mình leä thuoäc ngöôøi khaùc. Morrie caàn ngöôøi khaùc giuùp ñeå aên uoáng, ngoài leân ñöùng xuoáng, di chuyeån. Koppel hoûi oâng caùi gì laøm cho oâng sôï nhaát trong vieäc suy thoaùi chaäm chaïp vaø ngaám ngaàm naøy.
Im laëng. Morrie hoûi xem ñieàu naøy coù theå noùi treân ñaøi voâ tuyeán khoâng. Koppel khuyeán khích oâng. Hai con maét nhìn thaúng vaøo maét cuûa phoûng vaán vieân danh tieáng nöôùc Myõ, Morrie noùi :
- Ted, laùt nöõa ñeán luùc seõ phaûi nhôø ngöôøi chuøi ñít »

Chöông trình phaùt hình vaøo chieàu thöù saùu.
Tröôùc heát, khaùn giaû thaáy Ted Koppel ngoài trong vaên phoøng oâng ôû Washington loan baùo vôùi moät gioïng coù uy : «Morrie Schwarz laø ai ? Vaø taïi sao, tröôùc khi maøn ñeâm buoâng xuoáng, raát ñoâng quyù vò ñaõ yeâu meán oâng ta phaûi khoâng ?» Caùch caû ngaøn caây soá, trong caên nhaø beân söôøn ñoài cuûa toâi, toâi lô ñaõng baám heát ñaøi naøy qua ñaøi khaùc, vaø khi nghe caâu : «Morrie Schwarz laø ai» Toâi laëng ngöôøi.

Ñoù laø muøa heø naêm 1976. Khoùa hoïc ñaàu tieân cuûa toâi. Toâi vaøo vaên phoøng roäng lôùn cuûa Morrie, toâi chuù yù ñeán tuû saùch ñaày caû saùch khoâng theå ñeám ñöôïc. Töø nhöõng saùch veà xaõ hoäi, trieát lyù, toân giaùo ñeán taâm lyù. Moät taám thaûm lôùn phuû treân saøn goã. Cöûa soå môû ra cho thaáy loái vaøo cuûa khuoân vieân ñaïi hoïc. Khoaûng möôøi maáy sinh vieân ñang maân meâ moät caùch vuïng veà taäp vôû vaø caùc chöông trình hoïc. Ña soá maëc quaàn jean, aùo sô-mi ca-roâ vaø mang deùp nheï. Toâi töï nhuû khoâng theå deã daøng cuùp cua trong moät lôùp hoïc nhoû nhö theá naøy. Coù leõ toâi khoâng neân ghi cua naøy. Morrie goïi :
- Mi-sen!
Toâi giô tay leân.
- Em thích goïi em laø Misô hay Mi-sen?

Ñoù laø laàn ñaàu tieân coù moät vò giaùo sö hoûi toâi caâu hoûi naøy. Toâi môû maét nhìn vò giaùo sö maëc aùo coå cuoán maøu vaøng, quaàn nhung xanh laù caây, toùc baïc loøa xoøa tröôùc traùn. OÂng cöôøi. Toâi noùi :
- Misô, caùc baïn vaãn hay goïi toâi nhö theá.
- Ñöôïc, toâi seõ goïi em laø Misô », nhö thöû oâng ñaõ giaûi quyeát xong moät coâng vieäc.
- Misô?
- Daï?
- Toâi hy voïng coù moät ngaøy em seõ nghó veà toâi nhö moät ngöôøi baïn.

<noäi dung>

Ñònh Höôùng

Ngoài treân chieác xe thueâ, toâi ñang treân ñöôøng ñeán nhaø Morrie ôû West Mewton, ngoaïi oâ yeân tænh cuûa thaønh phoá Boston. Tay caàm ly caø-pheâ, ñieän thoaïi gaùc treân vai, toâi ñang noùi chuyeän vôùi nhaø saûn xuaát chöông trình voâ tuyeán veà vieäc thu hình cho moät tieát muïc. Maét toâi vöøa nhìn ñoàng hoà ñieän töû – xem trong maáy giôø nöûa chuyeán bay trôû veà seõ baét ñaàu – vöøa nhìn soá nhaø doïc treân caùc thuøng thö cuûa con ñöôøng ñaày boùng caây daãn ñeán nhaø Morrie. Ñaøi phaùt thanh môû thöôøng tröïc trong xe, nhö theá cuøng moät luùc toâi nghe tin töùc treân ñaøi. Ñoù laø con ngöôøi cuûa toâi, toâi laøm naêm chuyeän cuøng moät luùc. Toâi noùi vôùi nhaø saûn xuaát :
- Anh trôû laïi ñoaïn cuoái, toâi muoán nghe laïi ñoaïn naøy.
- Ñoàng yù, chôø moät giaây.

Toâi ñang ôû tröôùc maët nhaø. Toâi thaéng xe laïi vaø laøm ñoå ly caø-pheâ treân ñaàu goái. Toâi taét maùy xe. Coù ba daùng ngöôøi ngoài gaàn caây phong nhaät baûn gaàn loái ñi vaøo, moät thanh nieân, moät ngöôøi ñaøn baø hôi lôùn tuoåi ngoài bao quanh cuï giaø ñang ôû trong chieác xe laên : Morrie. Nhìn thaáy vò giaùo sö giaø, toâi im laëng. «Alloâ? Baïn coøn treân ñöôøng giaây ñoù khoâng ? » Nhaø saûn xuaát ñang goïi toâi. 

Töø möôøi saùu naêm nay, toâi khoâng gaëp laïi oâng. Toùc oâng mòn hôn, gaàn nhö baïc traéng, göông maët chaúng coøn chuùt thòt. Boãng nhieân toâi caûm nhaän toâi chöa chuaån bò cho cuoäc gaëp gôõ naøy. Luoân luoân dính vaøo ñieän thoaïi, toâi hy voïng oâng chöa thaáy toâi, nhö theá toâi coù theå chaïy voøng voøng chung quanh nhaø ñeå noùi chuyeän ñieän thoaïi cho xong, vaø cuõng ñeå chuaån bò tinh thaàn töø töø. Nhöng Morrie, duø trong hình haøi maûnh khaûnh môùi meû cuûa moät ngöôøi maø toâi ñaõ töøng bieát ngaøy xöa, ñang nhìn veà höôùng xe vaø cöôøi, hai tay khoanh treân ñaàu goái, chôø toâi böôùc ra.
- Haû ? Baïn vaãn coøn ôû treân ñaàu giaây? nhaø saûn xuaát laëp laïi. 

Vôùi nhöõng gì chuùng toâi ñaõ töøng chia seû vôùi nhau, vôùi loøng kieân nhaãn vaø loøng toát Morrie ñoái vôùi toâi, ñaùng leû toâi phaûi buoâng ñieän thoaïi xuoáng, nhaûy ra khoûi xe, chaïy ñeán oâm oâng trong voøng tay vaø hoân oâng. Thay vì laøm nhö vaäy, toâi ngöøng maùy xe vaø cuùi xuoáng ñaøng tröôùc nhö thöû ñang tìm moät caùi gì.
- Ñuùng, ñuùng, toâi ñang coøn ñaây » Toâi thì thaàm vaø tieáp tuïc caâu chuyeän vôùi nhaø saûn xuaát cho ñeán heát. Trong luùc vò giaùo sö saép cheát ñang chôø toâi ôû cöûa, toâi tieáp tuïc laøm nhöõng gì maø toâi laøm raønh nhaát : coâng vieäc cuûa toâi. Toâi khoâng töï haøo veà chuyeän naøy, nhöng ñoù laø nhöõng gì toâi ñaõ laøm.

Naêm phuùt sau, Morrie oâm toâi trong voøng tay. Maùi toùc mòn cuûa oâng chaïm vaøo maù toâi. Toâi noùi cho oâng nghe toâi baän tìm chìa khoùa, vì vaäy toâi ôû laïi hôi laâu trong xe. Vaø toâi oâm oâng chaët hôn, nhö thöû muoán daäp naùt lôøi noùi doái cuûa toâi. Duø muøa xuaân, trôøi cuõng ñaõ noùng, nhöng Morrie maëc moät chieác aùo chaén gioù, chieác meàn khoaùc nheï treân ñaàu goái. Da oâng toûa ra moät muøi chua nôi nhöõng ngöôøi duøng nhieàu thuoác. Göông maët oâng ôû gaàn göông maët toâi, toâi nghe hôi thôû khoù nhoïc cuûa oâng. OÂng thì thaàm : «Baïn cuõ cuûa toâi, baïn veà laïi ñaây roài aø! »

OÂng khoâng buoâng toâi ra, vaãn coøn ñong ñöa beân cuøi choû toâi, trong khi toâi nghieâng mình treân ngöôøi oâng. Sau bao nhieâu naêm xa caùch, toâi ngaïc nhieân veà loøng trìu meán oâng daønh cho toâi. Böùc töôøng ñaù giöõa quaù khöù vaø hieän taïi baây giôø cuûa toâi coù laøm cho toâi queân ngaøy xöa chuùng toâi ñaõ gaàn nhau nhö theá naøo khoâng ? Toâi coøn nhôù ngaøy ra tröôøng, chieác khaên da trong tay, maét löng troøng khi toâi böôùc chaân ra ñi, nhöng toâi nuoát xuoáng taát caû kyû nieäm, bôûi vì trong thaâm taâm toâi, toâi bieát toâi khoâng coøn laø anh sinh vieân ngoan ngoaûn taëng quaø cho thaày, moät hình aûnh ñeïp maø oâng vaãn coøn giöõ veà toâi. Toâi hy voïng trong vaøi giôø nöõa, toâi seõ thay ñoåi ñöôïc hình aûnh naøy.

Baây giôø chuùng toâi ñaõ vaøo nhaø, ngoài chung quanh chieác baøn baèng goã, beân caïnh cöûa soå höôùng veà nhaø laùng gieàng. Morrie ñu ñöa trong chieác gheá baønh. OÂng tìm moät vò theá thoaûi maùi. Theo thoùi quen, oâng môøi toâi aên moät caùi gì, vaø toâi ñoàng yù. Moät trong caùc ngöôøi giuùp ñôõ oâng, baø Connie, ngöôøi YÙ, khaù maïnh meõ, caét baùnh mì, caø chua, caàm chieác khay nhöïa mang ñeán cho toâi gaø troän vôùi xaø-laùch vaø ñaäu caø nhuyeån. Baø cuõng mang thuoác ñeán. Morrie lieác maét nhìn vaø thôû daøi. Ñoâi maét oâng saâu truûng, goø maù cao hôn laø hình aûnh toâi coøn giöõ trong ñaàu veà oâng, laøm cho oâng coù veû cöùng raén, giaø hôn, nhöng chaéc chaén khi oâng cöôøi thì khaùc haún : hai maù meàm nheõo cuûa oâng gioáng nhö taám maøn. Dòu daøng, oâng noùi :
- Misô, con bieát thaày saép cheát khoâng
- Daï, con bieát.
- Toát
Morrie uoáng thuoác, ñeå hoäp thuoác laïi treân khay, thôû vaøo thaät saâu vaø hoûi toâi :
- Con muoán thaày keå laïi cho con nghe baèng caùch naøo khoâng ?
- Baèng caùch naøo ? Cheát ?
- Ñuùng, oâng noùi.

Toâi chöa yù thöùc ñieàu ñoù, nhöng lôùp hoïc cuoái cuøng cuûa chuùng toâi vöøa baét ñaàu.
Ñoù laø naêm ñaàu tieân toâi vaøo ñaïi hoïc. Morrie giaø hôn caùc giaùo sö khaùc, vaø toâi treû hôn ña soá caùc sinh vieân khaùc, toâi hoïc sôùm hôn moät tuoåi. Ñeå buø cho tuoåi coøn nhoû, toâi thöôøng maëc aùo thun xaùm vaø cuõ kyû, hoïc ñaùnh voû vaø phì pheøo ñieáu xì-gaø taét nguùm treân moâi, toâi khoâng huùt thuoác. Toâi chaïy chieác xe Mercury Cougar cuõ meøm, kieáng quay xuoáng heát, nhaïc vaën heát toác. Trong khi toâi tìm baûn saéc trong caùc chuyeän gay go nhö theá, thì Morrie chinh phuïc toâi baèng tính dòu daøng cuûa oâng. Vaø bôûi vì oâng khoâng nhìn toâi nhö chuù beù ñang hoïc laøm ngöôøi lôùn, neân toâi thoaûi maùi.

Xong hoïc kyø moät, toâi ghi teân hoïc theâm moät hoïc kyø nöõa vôùi oâng. OÂng laø ngöôøi chaám ñieåm khoan dung. OÂng khoâng bò aùm aûnh bôûi thang ñieåm. Sinh vieân coøn khaùo raèng trong thôøi gian chieán tranh Vieät Nam, oâng cho taát caû con trai ñieåm toát ñeå chuùng keùo daøi thôøi gian khoûi nhaäp nguû. Toâi baét ñaàu goïi oâng laø «nhaø huaán luyeän-coach», nhö toâi ñaõ töøng goïi thaày daïy theå duïc theå thao cuûa toâi ôû trung hoïc nhö theá. Morrie thích bieät danh naøy. «Ñeán vôùi Coach, thaày seõ laø nhaø huaán luyeän cuûa con vaø con seõ laø tay chôi cuûa thaày. Con seõ coù theå chôi taát caû moïi vai cuûa ñôøi soáng maø thaày khoâng coøn thì giôø ñeå chôi»

Thænh thoaûng chuùng toâi aên saùng ôû caêng-tin. Toâi quaù thích thuù vì thaáy Morrie aên coøn dô hôn toâi. OÂng noùi thay vì nhai, mieäng haù to cöôøi, moät tö töôûng saéc beùn phaùt ra töø mieäng cuøng vôùi tröùng vaø xaø laùch maø caùc maãu tröùng vaøng vaøng coøn ñoïng ôû keû raêng. Ñieàu ñoù laøm cho toâi vui nhö ñieân! Trong nhöõng naêm hoïc naøy, toâi coù hai chuyeän aùm aûnh phaûi laøm, oâm oâng trong tay vaø cho oâng chieác khaên aên.

<noäi dung>

Phoøng hoïc

AÙnh maët trôøi roïi qua cöûa soå phoøng aên chieáu saùng saøn goã. Chuùng toâi noùi chuyeän vôùi nhau gaàn hai giôø. Ñieän thoaïi reo khoâng ngöøng, Connie ghi teân ngöôøi goïi vaøo quyeån soå ñen nhoû, ñoù laø caùc baïn, caùc thaày daïy thieàn, nhoùm thaûo luaän, nhieáp aûnh gia muoán chuïp hình Morrie cho moät taïp chí. Ñöông nhieân toâi khoâng phaûi laø ngöôøi duy nhaát muoán gaëp vò giaùo sö giaø cuûa toâi. Vieäc xuaát hieän trong chöông trình Nightline laøm oâng noåi tieáng. Toâi coù aán töôïng maïnh vaø coù theå coù moät chuùt theøm muoán veà taát caû baïn beø maø Morrie ñang coù. Toâi nghó ñeán taát caû caùc baïn cuõ hoài coøn ôû tröôøng ñaïi hoïc. Baây giôø hoï ñang laøm gì ?
- Misô, con bieát ñoù, baây giôø thaày saép cheát neân moïi ngöôøi chuù yù ñeán thaày nhieàu laø vì vaäy
- Thaày luùc naøo cuõng vui veû.
Morrie cöôøi :
- Con thaät deã thöông
Trong thaâm taâm, toâi nghó : «Khoâng, con khoâng deã thöông ñaâu»"
Morrie tieáp tuïc noùi :
- Thöôøng laø nhö vaäy, ngöôøi ta nhìn thaày nhö chieác caàu. Thaày khoâng linh hoaït hôn tröôùc, nhöng thaày cuõng chöa cheát. Thaày nhö ôû giöõa hai ñòa haït ...
OÂng ho vaø oâng laïi cöôøi.
- Thaày chuaån bò chuyeán du haønh lôùn lao, vaø moïi ngöôøi muoán thaày noùi cho hoï bieát nhöõng gì caàn ñem theo

Ñieän thoaïi laïi reo. Connie hoûi oâng :
- Morrie, oâng coù muoán nghe ñieän thoaïi khoâng?
- Toâi ñang baän vôùi anh baïn coá tri, noùi hoï chuùt nöõa goïi laïi

Toâi khoâng hieåu sao oâng ñoái vôùi toâi nhieät thaønh nhö vaäy. Toâi khoâng coøn gì haáp daãn so vôùi anh sinh vieân ñaày höùa heïn maø oâng töøng bieát möôøi saùu naêm veà tröôùc. Khoâng coù chöông trình voâ tuyeán noùi treân, chaéc chaén Morrie seõ cheát maø khoâng gaëp laïi toâi. Toâi khoâng hoái tieác gì veà ñieàu naøy, neáu khoâng laø nhöõng gì moïi ngöôøi nhôø ñeán toâi baây giôø. Toâi quaù chìm ñaém trong nhòp soáng cuûa toâi. Toâi quaù baän.

Nhöng toâi trôû thaønh gì baây giôø?
Gioïng noùi cao vaø hôi khaûn, Morrie ñöa toâi veà laïi caùc naêm thaùng ôû tröôøng ñaïi hoïc. Hoài ñoù toâi nghó nhöõng ngöôøi giaøu töôïng tröng cho söï döõ, mang caø-vaït maëc aùo sô-mi laø maëc aùo tuø nhaân, soáng maø khoâng ñöôïc töï do hueânh hoang laùi moâ-toâ treân ñöôøng phoá Paris hay khoâng ñi ñeán taän ñænh nuùi Tibet laø khoâng bieát soáng.

Toâi trôû thaønh gì baây giôø?
Nhöõng naêm taùm möôi troâi qua, roài nhöõng naêm chín möôi troâi qua. Coù cheát choùc, coù beänh taät, toâi maäp ra vaø baét ñaàu ruïng toùc. Toâi ñaõ ñoåi khoâng bieát bao nhieâu giaác mô ñeå coù soá löông ngaøy caøng lôùn, vaø toâi khoâng bao giôø coù yù thöùc veà chuyeän naøy. Giôø ñaây, Morrie haêng say noùi vôùi toâi veà nhöõng naêm thaùng ôû ñaïi hoïc, giaûn dò nhö toâi vöøa ñi nghæ heø veà. Thaày hoûi toâi :
- Con ñaõ tìm ñöôïc moät ai ñeå yeâu thöông chöa ? Con ñaõ cho thì giôø cuûa con cho ai chöa ? Con coù bình an vôùi chính con khoâng? Con coù thöû ñeå coù loøng nhaân nhieàu nhaát maø con coù theå coù chöa?
Toâi ngoài vaën mình treân gheá, thöû ñeå chöùng toû cho thaáy toâi cuõng ñaõ ñaáu tranh nghieâm tuùc vôùi nhöõng caâu hoûi naøy.

Toâi trôû thaønh gì baây giôø?
Ngaøy xöa toâi ñaõ töï höùa khoâng vì tieàn maø laøm vieäc, höùa daán thaân vaøo caùc phong traøo Thieän Nguyeän cho Hoøa Bình, chæ soáng ôû nhöõng nôi toát ñeïp vaø nhöõng nôi laøm cho mình höng phaán. Thay vaøo ñoù, möôøi naêm nay toâi vaãn ôû Detroit, vaãn laøm vieäc moät choã, vaãn lui tôùi moät nhaø baêng, moät oâng thôï caét toùc. Toâi ba möôi baûy tuoåi. Toâi laøm vieäc ñaéc löïc hôn hoài coøn sinh vieân, toâi ngoài daùn mình tröôùc maùy vi tính, vaøo ñieän thoaïi caàm tay, vaøo maïng löôùi ñieän töû. Toâi vieát caùc baøi veà caùc löïc só danh tieáng, maø ña soá hoï khoâng caàn bieát ñeán nhöõng ngöôøi nhö toâi. Toâi khoâng coøn ôû trong soá nhöõng ngöôøi treû nhaát trong ngheà, toâi khoâng coøn maëc aùo thun xaùm, toâi khoâng coøn phì pheøo ñieáu xì gaø taét nguùm treân moâi. Toâi khoâng coøn thaûo luaän yù nghóa cuoäc ñôøi beân caïnh mieáng baùnh mì traùng tröùng. Caùc ngaøy laøm vieäc cuûa toâi thaät baän roän, duø vaäy, gaàn nhö khoâng bao giôø toâi thaáy maõn nguyeän.

Toâi trôû thaønh gì baây giôø ?
Coach - nhaø huaán luyeän. Boãng nhieân toâi nhôù ñeán bieät danh naøy vaø toâi noùi leân. Morrie noùi vôùi ñieäu boä vui veû :
- Ñuùng, thaày luoân luoân laø nhaø huaán luyeän cuûa con.
OÂng cöôøi vaø laïi baét ñaàu aên. OÂng baét ñaàu böûa aên ñaõ boán möôi phuùt. Baây giôø toâi quan saùt oâng. OÂng ñoäng ñaäy tay moät caùch caån thaän, gioáng nhö oâng baét ñaàu taäp duøng tay. OÂng khoâng caàm ñöôïc con dao. Caùc ngoùn tay run run. Moãi mieáng aên laø moät cuoäc chieán. OÂng nhai thöùc aên ñeán nhuyeån roài môùi nuoát, ñeán möùc thænh thoaûng oâng ñeå rôi moät ít beân khoùe moâi, luùc ñoù oâng phaûi ñeå treân baøn nhöõng gì oâng ñang caàm trong tay, ñeå laáy khaên thaám treân maët. Caùc khôùp ôû loùng tay u leân, da noåi ñoài moài ; ngöôøi oâng maûnh khaûnh ñeán möùc maø toâi khoâng theå khoâng lieân heä ñeán hình aûnh mieáng xöông gaø coøn dính chuùt thòt trong toâ chaùo.

Chuùng toâi coøn ôû ñoù moät thôøi gian, oâng - ngöôøi beänh giaø yeáu, toâi - ngöôøi treû khoûe maïnh, chìm ñaém trong thinh laëng cuûa caên phoøng. Coù moät khoâng khí khoù chòu trong thinh laëng naøy, nhöng toâi tin toâi laø ngöôøi duy nhaát caûm nhaän caùi khoù chòu naøy. Boãng nhieân Morrie noùi :
- Misô aï, chaéc chaén cheát laø buoàn roài. Nhöng soáng maø khoâng coù haïnh phuùc thì coøn khoå hôn. Ña soá caùc ngöôøi ñeán thaêm toâi ñeàu khoâng coù haïnh phuùc
- Taïi sao ?
- Tröôùc heát, neàn vaên hoùa cuûa chuùng ta khoâng giuùp cho nhöõng ngöôøi naøy coù moät hình aûnh ñeïp veà hoï. Neàn giaùo duïc cuûa chuùng ta ôû beân leà. Caàn phaûi khaù maïnh ñeå noùi : neáu neàn vaên hoùa naøy khoâng phuø hôïp vôùi baïn, thì baïn phaûi thay ñoåi noù ! Haõy taïo moät neàn vaên hoùa cho baïn ! Ña soá khoâng coù khaû naêng thay ñoåi. Hoï coøn khoå sôû hôn thaày, duø cho thaày ñang ôû trong tình traïng naøy. Thaày ñang cheát, nhöng thaày ñöôïc bao quanh bôûi nhöõng ngöôøi yeâu thöông vaø quan taâm ñeán thaày. Bao nhieâu ngöôøi coù theå noùi ñöôïc nhö vaäy ?

Toâi ngaïc nhieân thaáy oâng khoâng buoàn cho oâng, oâng - ngöôøi khoâng coøn nhaûy, khoâng coøn taém, khoâng coøn bôi, khoâng coøn ñi ñöùng. OÂng - ngöôøi khoâng coøn töï môû ñöôïc cöûa, khoâng coøn saáy ñöôïc toùc sau khi taém, cuõng khoâng coøn trôû mình ñöôïc treân giöôøng. Laøm sao oâng coù theå chaáp nhaän ñöôïc nhöõng ñieàu ñoù ? Toâi quan saùt oâng ñang chieán ñaáu vôùi caùi nóa. OÂng ñaõ laøm rôùt mieáng caø chua hai laàn, thaät laø moät caûnh thöông taâm ! Khi ôû tröôùc maët oâng, toâi khoâng theå choái caõi laø toâi caûm nhaän coù ñöôïc moät taâm traïng bình thaûn laï kyø, taâm traïng cuûa ngoïn gioù heo may ngaøy xöa toâi hít thôû ôû saân tröôøng ñaïi hoïc.

Toâi lieác maét nhìn ñoàng hoà – söùc maïnh cuûa thoùi quen ! Trôøi baét ñaàu toái, toâi töï hoûi coù neân hoaõn laïi chuyeán bay. Chính luùc ñoù laø luùc Morrie ñaõ laøm moät chuyeän maø ngaøy hoâm nay toâi vaãn coøn nhôù maõi.
- Con coù bieát thaày seõ cheát nhö theá naøo khoâng ?
Toâi nhöôùng maét leân hoûi :
- Thaày seõ cheát vì ngoäp.
- Ñuùng. Hai laù phoåi seõ teo vì beänh suyeån. Thaân theå cuûa thaày seõ bò xô cöùng. Hai chaân cuûa thaày ñaõ xô cöùng roài. Saép ñeán seõ laø hai caùnh tay vaø hai baøn tay. Vaø khi leân ñeán phoåi ...
OÂng nhuùn vai.
- ... thaày seõ tieâu
Toâi khoâng bieát noùi gì, chæ bieát baäp beï :
- Thaày bieát ... con muoán noùi ... mình khoâng bieát gì seõ xaûy ra.
Morrie nhaém maét.
- Misô con, thaày bieát, con khoâng neân sôï caùi cheát cuûa thaày. Thaày ñaõ soáng moät ñôøi soáng toát ñeïp, vaø taát caû chuùng ta ñeàu bieát seõ coù moät ngaøy. Coù theå thaày coøn boán, naêm thaùng
Toâi böùt röùt noùi :
- Maø mình khoâng theå naøo bieát ñöôïc.
Thaày dòu daøng noùi :
- Thaày, thaày bieát. Moät baùc só daïy cho thaày moät thöû nghieäm
- Moät thöû nghieäm ?
- Con thôû vaøi hôi
Toâi laøm nhö oâng noùi.
- Nhöng laàn naøy, khi con thôû ra, con ñeám cho tôùi khi naøo con coøn giöõ ñöôïc hôi thôû
Toâi thôû ra vaø ñeám heát toác löïc «Moät, hai, ba, boán, naêm, saùu, baûy, taùm ...» Toâi ñeám ñöôïc baûy möôi tröôùc khi kieät söùc.

OÂng thôû ra vaø baét ñaàu ñeám vôùi gioïng run run : «Moät, hai, ba, boán, naêm, saùu, baûy, taùm, chín, möôøi, möôøi moät, möôøi hai, möôøi ba, möôøi boán, möôøi laêm, möôøi saùu, möôøi baûy, möôøi taùm» OÂng ngöøng, thôû hoån heån.
- Khi baùc só noùi thaày thôû laàn ñaàu, thaày ñeám ñöôïc ñeán hai möôi ba, baây giôø chæ coøn möôøi taùm
OÂng nhaém maét vaø nghieâng ñaàu xuoáng.
- Söùc döï tröõ cuûa thaày gaàn nhö khoâng coøn
Toâi böùt röùt nhòp tay treân ñuøi. Ñeán ñaây laø ñuû cho chieàu hoâm nay.
Khi tieãn toâi vaø oâm toâi trong tay, Morrie noùi :
- Trôû laïi thaêm thaày cuõ cuûa con nghe
Toâi höùa seõ trôû laïi thaêm thaày vaø coá gaéng khoâng nhôù laïi vieäc mình ñaõ thaát höùa laàn vöøa qua.

Toâi ñang ôû trong tieäm saùch cuûa tröôøng ñaïi hoïc. Toâi mua caùc quyeån saùch Morrie ñeà nghò. Nhöõng quyeån saùch toâi chöa töøng bieát ñeán : Tuoåi thanh nieân : Khuûng Hoaûng vaø Baûn Saéc, Toâi vaø Baïn, Caùi Toâi phaân chia. Tröôùc khi ñeán ñaây, toâi khoâng bieát caùc quan heä nhaân baûn laïi laø moät moân hoïc. Tröôùc khi gaëp Morrie, toâi khoâng tin ñieàu naøy. Nhöng loøng ñam meâ saùch cuûa oâng laø ñích thaät vaø laây lan. Ñaõ coù nhöõng giaây phuùt, sau giôø hoïc, lôùp hoïc troáng vaéng, thaày vaø toâi cuøng trao ñoåi nhöõng buoåi noùi chuyeän nghieâm tuùc. OÂng hoûi veà ñôøi soáng cuûa toâi, oâng tröng Erich Fromm, Martin Buber, Eril Erikson. OÂng thöôøng tröng daãn caùc taùc giaû naøy vaø chæ cho yù rieâng cuûa mình moät caùch phuï vaøo, duø ñöông nhieân oâng ñoàng yù vôùi caùc suy nghó cuûa hoï.

Moät buoåi chieàu noï, toâi than phieàn vì khoâng laøm sao phaân bieät – ñieàu töï nhieân ôû tuoåi cuûa toâi – nhöõng gì ngöôøi khaùc mong chôø ôû toâi vaø nhöõng gì toâi muoán laøm cho toâi. OÂng hoûi toâi :
- Con muoán noùi ñeán caêng thaúng cuûa nhöõng chuyeän goø boù?
- Caêng thaúng cuûa nhöõng chuyeän goø boù?
- Ñôøi soáng khoâng ngöøng keùo mình ngöôïc xuoâi. Mình muoán laøm moät chuyeän, nhöng laïi baét buoäc laøm moät chuyeän khaùc. Coù moät caùi gì laøm mình thöông toån, nhöng mình bieát laø ñieàu ñoù theo leõ khoâng laøm mình thöông toån. Mình xem nhö gaët haùi ñöôïc moät caùi gì, duø mình bieát raèng mình chaúng bao giôø neân nghó nhö vaäy. Caêng thaúng cuûa nhöõng chuyeän goø boù ! Con töôûng töôïng sôïi giaây thun döôùi söùc caêng ! Ña soá chuùng ta soáng giöõa söùc caêng naøy
- Ñieàu naøy laøm con lieân töôûng ñeán traän ñaáu ñoâ vaät.
OÂng vöøa laëp laïi vöøa cöôøi :
- Traän ñaáu ñoâ vaät. Con coù theå duøng hình aûnh naøy ñeå moâ taû ñôøi soáng ?
- Nhö vaäy, ai laø ngöôøi thaéng cuoäc ?
- Ai thaéng?
OÂng kheùp maét vaø cöôøi, ñeå loä haøm raêng bò leäch :
- Tình yeâu laø ngöôøi thaéng cuoäc. Luùc naøo tình yeâu cuõng thaéng.

<noäi dung>

Tham döï lôùp hoïc

Sau ñoù, toâi bay ñi Luaân Ñoân ñeå töôøng thuaät traän ñaáu quaàn vôït Wimbledon lôùn nhaát theá giôùi, ñaây laø moät trong nhöõng bieán coá theå thao hieám hoi maø ñaùm ñoâng khoâng la heùt treân saân vaø ngöôøi ta khoâng say bí tæ ôû baõi ñaäu xe. Khoâng khí hoài hoäp bao phuû caû nöôùc Anh.  Moãi buoåi saùng, toâi ñi doïc theo con ñöôøng ñaày boùng caây daãn ñeán saân quaàn vôït. Toâi gaëp caùc chuù beù tuoåi môùi lôùn saép haøng mua veù... ÔÛ cöûa ra vaøo, moät quaày baùn baùo vôùi caùc tôø baùo ñuû maøu, trang bìa laø caùc coâ ñeå ngöïc traàn, caùc hình aûnh gia ñình nhaø vua maø caùc nhieáp aûnh gia saên troäm tin chuïp leùn, caùc baùo chieâm tinh, theå thao, caù ñoä vaø moät vaøi tôø baùo tin töùc. Treân moät taám baûng ñen nhoû keâ töïa choàng nhaät baùo, ngöôøi ta coù theå ñoïc caùc töïa trang ñaàu cuûa ngaøy hoâm ñoù, ñaïi loaïi nhö : Diana vaø Charles : khoâng coøn hôïp nhau ! Gazza ñoøi ñoäi boùng boài thöôøng haøng trieäu ñoâ-la cho anh !

Thieân haï voà mua ñeå ñoïc. Trong caùc chuyeán du lòch tröôùc ôû Anh, toâi luoân luoân laøm nhö hoï, nhöng baây giôø moãi laàn toâi ñoïc moät caùi gì ngôù ngaãn hay troáng roãng, toâi baát thaàn nghó ñeán Morrie. Trong ñaàu toâi luùc naøo cuõng coù hình aûnh cuûa oâng, caên nhaø vôùi caây phong nhaät baûn, vôùi saøn nhaø ñaùnh boùng, ñang ñeám xem mình coøn bao nhieâu hôi thôû ñeå soáng, taän höôûng toái ña moãi giaây phuùt coøn laïi vôùi ngöôøi thaân. Trong thôøi gian naøy, toâi ñeå heát thì giôø vaøo nhöõng chuyeän khoâng quan troïng : caùc taøi töû chieáu boùng, caùc coâ kieåu maãu thôøi trang, caùc chuyeän ngoài leâ ñoâi maùch cuûa Diana, Madonna, hay John Kennedy Jr. Ñieàu laï kyø laø toâi theøm muoán chaát löôïng thì giôø cuûa Morrie, duø cho oâng chaúng coøn bao nhieâu thì giôø. Vì sao chuùng ta duøng thì giôø ñeå laøm nhöõng chuyeän phuø phieám hôn laø nhöõng chuyeän thieát yeáu ? ÔÛ nöôùc toâi, vuï aùn O. J. Simpson ñang dieãn ra töng böøng naùo nhieät. Daân chuùng khoâng quen moät ai lieân heä trong vuï aùn, theá maø hoï maát nhieàu ngaøy, nhieàu tuaàn trong cuoäc ñôøi quyù giaù cuûa hoï ñeå tham döï, thích thuù xem thaûm kòch cuûa ngöôøi khaùc.

Toâi nhôù caâu Morrie noùi vôùi toâi chieàu hoâm ñoù : «Neàn vaên hoùa cuûa chuùng ta khoâng giuùp cho daân chuùng coù moät hình aûnh ñeïp veà hoï. Caàn phaûi khaù maïnh ñeå thay ñoåi vaên hoùa, neáu noù khoâng phuø hôïp vôùi mình» Trung thaønh vôùi lôøi noùi cuûa mình, ngay caû tröôùc khi beänh, Morrie trieån khai cho mình moät vaên hoùa rieâng. Trong caùc nhoùm thaûo luaän, trong luùc ñi daïo vôùi baïn beø, oâng cuõng nhaûy nhö oâng muoán nhaûy nhö theá ôû khuoân vieân nhaø nguyeän Harvard Square.

OÂng khôûi xöôùng moät chöông trình goïi laø Nhaø Öôm Caây, ñeå nhöõng ngöôøi khoâng coù phöông tieän coù theå coù ñöôïc saên soùc veà maët taâm thaàn. OÂng ñoïc raát nhieàu, coù raát nhieàu yù môùi cho caùc baøi giaûng cuûa oâng, oâng ñi thaêm ñoàng nghieäp, tieáp tuïc theo doõi caùc cöïu sinh vieân, vieát thö cho caùc baïn ôû xa. OÂng khoâng maát thì giôø tröôùc maùy vi tính hay « phim hay trong tuaàn », oâng boû nhieàu thì giôø cho caùc böûa aên vaø cho vieäc thöôûng thöùc phong caûnh thieân nhieân. OÂng deät moät maïng löôùi caùc sinh hoaït nhaân baûn – ñoái thoaïi, trao ñoåi, chia seû loøng trìu meán – laáp ñaày vaø nuoâi döôõng ñôøi soáng cuûa oâng. Toâi cuõng vaäy, toâi trieån khai vaên hoùa rieâng cuûa toâi. Ñoù laø vaên hoùa laøm vieäc. Ngay ôû nöôùc Anh, toâi ñu daây nhö thaèng heà vôùi boán hay naêm vieäc trong ngaønh truyeàn thoâng. Toâi ngoài moät ngaøy taùm tieáng tröôùc maùy vi tính, gôûi haøng loaït baøi töôøng thuaät veà Myõ. Roài toâi xuaát hieän treân voâ tuyeán, ñi doïc ngang thaønh phoá Luaân Ñoân vôùi caû moät ñoäi binh thu hình. Saùng, chieàu, toâi ñieän thoaïi töôøng thuaät theå thao cho caùc buoåi thu thanh treân ñaøi phaùt thanh. Coâng vieäc cuûa toâi khoâng coù gì laø khoâng bình thöôøng. Theo naêm thaùng, toâi ñaõ quen vaø toâi ñeå taát caû moïi söï coøn laïi qua moät beân.

ÔÛ Wimbledon, toâi thaáy thaät laø bình thöôøng khi toâi aên trong caùi hoäp nho nhoû baèng goã. Vaøo moät ngaøy ñieân cuoàng, caû moät ñoäi binh phoùng vieân saên ñuoåi Andreù Agassi vaø coâ baïn gaùi noåi tieáng cuûa anh laø Brooke Shields, toâi bò moät nhieáp aûnh gia ngöôøi Anh laøm teù nhaøo, anh voäi vaøng xin loãi vaø chaïy bieán maát nhö chieác xe ñua vôùi caùc oáng kính khoång loà baèng kim loaïi ñeo treân coå.

Toâi nhôù laïi moät lôøi khaùc cuûa Morrie : «Bieát bao nhieâu ngöôøi ñeán roài ñi trong cuoäc ñôøi maø khoâng laøm cho ñôøi soáng coù yù nghóa. Ngöôøi ta baûo raèng hoï mô nguû, duø hoï coù veû raát baän roän, laøm nhöõng gì maø hoï cho laø quan troïng. Chaéc chaén laø hoï ñaõ laàm khi theo ñuoåi caùc muïc tieâu cuûa hoï ... Ñieàu ñem laïi yù nghóa cho ñôøi soáng, coù phaûi laø trao taëng tình yeâu cho ngöôøi khaùc, nhöõng ngöôøi chung quanh baïn, vaø taïo moät caùi gì cho coù ñích vaø coù yù nghóa cho ñôøi soáng cuûa mình» OÂng thieät coù lyù ! Nhöng toâi khoâng laøm gì heát ñeå theo chieàu höôùng naøy. Cuoái traän ñaáu, sau khi ñaõ uoáng khoâng bieát bao nhieâu taùch caø-pheâ ñeå nhöôùng maét leân, toâi taét maùy vi tính, veà phoøng xeáp va-li. Trôøi toái. Chaúng coøn chöông trình voâ tuyeán naøo haáp daãn.

Toâi bay veà Detroit vaøo xeá chieàu, leát vaøo nhaø vaø ñi nguû. Khi thöùc daäy, toâi söõng sôø : nghieäp ñoaøn tôø baùo toâi laøm vieäc ra leänh cho nhaân vieân phaûi ñình coâng. Vaên phoøng ñoùng cöûa. Coù nhöõng nhoùm nhoû ñình coâng ñöùng tröôùc cöûa vaø caùc ngöôøi tham döï bieåu tình ñöùng ñaàu naøy, ñaàu kia ñöôøng. Laø thaønh vieân cuûa nghieäp ñoaøn, toâi khoâng coù choïn löïa naøo khaùc. Ñaây laø laàn ñaàu tieân trong ñôøi, toâi khoâng coù vieäc laøm, khoâng coù löông, vaø ñang gaëp maâu thuaãn vôùi caùc oâng chuû. Caùc ngöôøi coù traùch nhieäm nghieäp ñoaøn goïi ñeán nhaø toâi, noùi toâi caån thaän khi tieáp xuùc vôùi ban chuû nhieäm, maø nhieàu ngöôøi trong ban laïi laø baïn toâi. Hoï khuyeân toâi gaùc ñieän thoaïi neáu caùc ngöôøi naøy goïi ñeán ñeå bieän hoä lyù do. «Chuùng ta seõ tranh ñaáu cho ñeán khi naøo thaéng!» Hoï theà nhö vaäy gioáng nhö hoï ñang ra traän.

Toâi caûm thaáy bò huït haãng vaø chaùn naûn. Neáu coâng vieäc ôû ñaøi truyeàn hình vaø thu thanh laø moät coâng vieäc phuï nhöng deã chòu, thì coâng vieäc ôû toøa baùo laø ñôøi soáng cuûa toâi, laø döôõng khí cuûa toâi. Moãi buoåi saùng, khi toâi thaáy caùc baøi töôøng thuaät cuûa toâi ñöôïc ñaêng treân baùo, toâi bieát toái thieåu trong moät laõnh vöïc naøo ñoù, toâi ñang coøn soáng treân ñôøi. Baây giôø taát caû moïi söï döøng laïi. Cuoäc ñình coâng tieáp dieãn. Moät, hai, roài ba ngaøy troâi qua. Caùc ngöôøi cuøng sôû goïi toâi, hoï caøng ngaøy caøng lo laéng. Tieáng ñoàn cho raèng tình traïng naøy coù theå keùo daøi vaøi thaùng. Ai cuõng boái roái. Thay vì töôøng thuaät caùc traän ñaáu theå thao moãi buoåi toái, toâi laïi ngoài nhaø, xem voâ tuyeán. Toâi ñaõ quen yù töôûng laø baïn ñoïc caàn baøi bình luaän cuûa toâi. Toâi laïnh ngöôøi khi nghó ngöôøi ta coù theå queân toâi deã daøng.

Sau moät tuaàn soáng ñôøi soáng môùi naøy, toâi ñieän thoaïi cho Morrie. Connie ñöa ñieän thoaïi cho oâng.
- Con ñeán thaêm thaày, oâng noùi. Ñoù laø moät caâu hoûi hôn laø moät lôøi xaùc nhaän.
- Vaäy aø, con coù theå ñeán thaêm thaày ?
- Thöù ba, ñöôïc khoâng ?
- Con seõ ñeán ngaøy thöù ba. Thieät laø toát.

Naêm thöù hai ñaïi hoïc, toâi ghi theâm hai khoùa hoïc khaùc cuûa Morrie. Thænh thoaûng chuùng toâi coù thoùi quen gaëp nhau ngoaøi lôùp hoïc, chæ ñeå noùi chuyeän vôùi nhau. Toâi chöa bao giôø laøm nhö vaäy vôùi moät ngöôøi lôùn naøo khaùc gia ñình toâi, duø vaäy, toâi caûm thaáy thoaûi maùi khi ôû beân caïnh Morrie, vaø oâng, oâng cuõng khoâng khoù khaên ñeå tìm giôø raõnh cho toâi.
- Chuùng ta seõ ñi ñaâu ngaøy hoâm nay? OÂng hoûi toâi vôùi gioïng ñieäu vui veû khi toâi vaøo vaên phoøng oâng.

Muøa xuaân, chuùng toâi ngoài döôùi goác caây beân ngoaøi toøa nhaø cuûa phaân khoa xaõ hoäi hoïc, muøa ñoâng, chuùng toâi ngoài gaàn vaên phoøng oâng, toâi trong chieác aùo len xaùm vaø giaøy Adidas, oâng trong ñoâi giaøy Rockport vaø quaàn nhung. Moãi laàn chuùng toâi noùi chuyeän vôùi nhau, tröôùc heát, oâng laéng nghe toâi, sau ñoù oâng thöû truyeàn ñaït cho toâi moät loaïi kieåu nhö baøi hoïc soáng. Vaø theá laø oâng löu yù ñeå toâi choáng laïi moät tö töôûng ñang lan traøn trong khuoân vieân ñaïi hoïc luùc ñoù : tieàn baïc coù moät giaù trò toái thöôïng. OÂng noùi toâi caàn phaûi laøm «ngöôøi moät caùch toaøn dieän hôn». OÂng noùi ñeán tha hoùa cuûa tuoåi treû, noùi ñeán vieäc toâi caàn noái keát vôùi xaõ hoäi toâi ñang soáng. Coù nhöõng chuyeän toâi hieåu vaø coù nhöõng chuyeän toâi khoâng hieåu. Ñieàu ñoù khoâng quan troïng. Buoåi thaûo luaän giuùp toâi coù cô hoäi noùi chuyeän vôùi oâng, nhöõng maãu ñoái thoaïi cha con maø toâi khoâng theå coù vôùi cha toâi, vì cha toâi muoán toâi thaønh luaät sö. Morrie chuùa gheùt caùc luaät sö. OÂng hoûi toâi :
- Sau khi rôøi tröôøng ñaïi hoïc, con muoán laøm gì?
- Con muoán laø moät nhaïc só. Con muoán laø döông caàm gia.
- Thaät tuyeät vôøi! Nhöng ñoù laø moät ñôøi soáng gay go
- Daï, ñuùng.
- Coù caû moät ñoáng caù maäp » Ñoù laø nhöõng gì ngöôøi ta noùi vôùi toâi.
- Nhöng neáu ñoù thaät söï laø nhöõng gì con muoán laøm, thì con phaûi thöïc hieän giaác mô cuûa con

Toâi chæ muoán oâm oâng vaøo loøng, muoán noùi vôùi oâng lôøi caùm ôn, vì oâng ñaõ noùi vôùi toâi nhö vaäy, nhöng toâi khoâng ñuû töï nhieân ñeå laøm nhö vaäy. Toâi chæ xaùc nhaän baèng caùch gaät ñaàu. OÂng noùi theâm :
- Thaày caù laø con seõ ñaøn döông caàm vôùi raát nhieàu söùc soáng
Toâi cöôøi :
- Raát nhieàu söùc soáng?
Ñeán phieân oâng cöôøi :
- Sao ? Raát nhieàu söùc soáng, coøn gì nöõa ?

<noäi dung>

Ngaøy thöù ba ñaàu tieân

Chuùng toâi noùi veà theá giôùi

Connie môû cöûa cho toâi vaøo nhaø. Morrie ñaõ ngoài trong chieác xe laên, gaàn chieác baøn trong beáp. OÂng maëc chieác aùo sô-mi vaûi traéng roäng thuøng thình vaø caùi quaàn ñen coøn roäng hôn theá nöõa. OÂng bôi trong ñoù. Hai chaân oâng thaät laø gaày yeáu ! Chaéc chaén toâi coù theå naém goïn chaân oâng trong loøng baøn tay ! Vöøa ñöa cho oâng xem tuùi xaùch toâi mang ñeán, toâi vöøa noùi :
- Con mang ñeán cho thaày moät chuùt gì.

Treân ñöôøng ra phi tröôøng, toâi döøng ôû moät cöûa tieäm ñeå mua voäi vaøi moùn ño à: gaø taây quay, xaø-laùch troän khoai taây, mì macaroâni vaø baùnh bagels. Toâi bieát nhaø Morrie khoâng thieáu ñoà aên, nhöng toâi muoán ñoùng goùp moät caùi gì. Toâi khoâng bieát laøm caùch naøo khaùc hôn. Hôn nöõa, toâi bieát Morrie raát thích aên uoáng. Nhìn ñoà aên, oâng reo leân :
- OÀ ! Nhieàu vaäy sao! Nhö theá con phaûi giuùp thaày thanh toaùn cho heát

Chuùng toâi ñang ngoài treân baøn aên trong beáp, chung quanh laø caùc gheá maây. Laàn naøy khoâng coøn haøn huyeân, keå nhöõng chuyeän töø möôøi saùu naêm qua, chuùng toâi thaû taâm hoàn vaøo nhöõng maãu ñoái thoaïi quen thuoäc ngaøy xöa. Morrie ñaët caâu hoûi, laéng nghe caùc caâu traû lôøi cuûa toâi, vaø gioáng nhö vò chuû beáp ñöùng tröôùc moät loâ noài nieâu soong chaûo, oâng chæ ngaét lôøi ñeå theâm vaøo nhöõng choã toâi queân hay toâi chöa coù yù thöùc. OÂng quan taâm ñeán vieäc ñình coâng cuûa nghieäp ñoaøn, thaúng thaén vôùi chính con ngöôøi cuûa mình, oâng khoâng hieåu vì sao hai phe laïi khoâng theå ngoài laïi noùi chuyeän vôùi nhau ñeå giaûi quyeát vaán ñeà. Toâi traû lôøi laø khoâng phaûi ai cuõng thoâng minh nhö oâng.

Nhieàu luùc, caâu chuyeän phaûi ngöøng laïi ñeå oâng ñi vaøo phoøng taém, coâng vieäc caàn moät soá thì giôø. Connie ñaåy xe laên vaøo phoøng taém, naâng oâng ñöùng daäy vaø giöõ oâng ñöùng vöõng trong khi oâng tieåu vaøo oáng tieåu. Veà laïi gheá, luùc naøo oâng cuõng coù veû meät.
- Con nhôù coù laàn thaày noùi vôùi Koppel laø roài ñaây seõ phaûi nhôø ngöôøi chuøi ñít khoâng?
Toâi cöôøi. Chaúng ai queân giaây phuùt naøy ñöôïc.
- Thaày nghó khi ngaøy ñoù ñeán, thaày seõ chaùn laém.
- Taïi sao?
- Nhôø ai chuøi ñít, ñoù laø söï leä thuoäc cuoái cuøng. Nhöng thaày phaûi nghó ñeán ñieàu naøy. Thaày thöû ñeå töôûng töôïng ra moät caùch naøo cho deã chòu
- Moät caùch deã chòu ?
- Ñuùng, noùi cho cuøng thì mình phaûi chaáp nhaän mình trôû laïi tình traïng cuûa moät em beù
- Ñoù laø caùch ñôn sô ñeå nhìn moïi söï.
- Coù phaûi baây giôø thaày môùi nhìn moïi söï moät caùch ñôn giaûn khoâng ? Chuùng ta haõy nhìn söï vieäc tröôùc maët. Thaày khoâng theå ñi chô, thaày khoâng theå ñi nhaø baêng, cuõng khoâng theå ñoå raùc. Nhöng thaày coù theå ngoài ñaây, vôùi nhöõng ngaøy coøn laïi ít oûi vaø suy nghó caùi gì laø quan troïng trong ñôøi. Thaày vöøa coù thì giôø vaø vöøa coù lyù do ñeå laøm chuyeän naøy
Toâi noùi :
- Neáu con hieåu ñuùng, vaø khoâng muoán noùi laø quaù xinic thì chìa khoùa ñeå tìm yù nghóa cho cuoäc ñôøi laø ngöøng lo vieäc ñoå raùc phaûi khoâng.
OÂng nghe nhö vaäy vaø cöôøi, ñieàu naøy laøm toâi nheï ngöôøi.

Trong khi Connie doïn cheùn baùt, toâi ñeå yù ñeán moät choàng baùo oâng vöøa ñoïc.
- Thaày coøn chòu khoù ñoïc baùo ?
- Coøn chöù, con ngaïc nhieân sao ? Con nghó vì thaày saép cheát neân khoâng caàn quan taâm gì ñeán theá giôùi naøy nöõa sao ?
- Coù theå. OÂng thôû daøi. Roõ raøng laø con coù lyù. Coù theå thaày cuõng khoâng neân lo laéng veà theá giôùi naøy nöõa. Cuoái cuøng thì thaày cuõng khoâng coøn ôû ñaây ñeå xem moïi söï keát thuùc nhö theá naøo. Misô aï, thieät laø khoù ñeå giaûi thích. Baây giôø thaày ñau khoå, thaày caûm thaáy gaàn hôn vôùi nhöõng ngöôøi ñau khoå hôn laø luùc tröôùc. Chieàu hoâm kia ngoài xem voâ tuyeán, thaày thaáy daân chuùng ôû Boát-ni-a baêng qua ñöôøng döôùi laøn ñaïn, coù ngöôøi cheát ... toaøn nhöõng ngöôøi voâ toäi ... Thaày khoùc. Thaày caûm nhaän noãi lo laéng cuûa hoï nhö ñoù laø cuûa thaày. Thaày khoâng quen ai trong ñaùm nhöõng ngöôøi ñoù. Nhöng – laøm sao noùi baây giôø ? – thaày nhö bò ... loâi cuoán veà phía hoï.
Nöôùc maét daâng leân khoùe maét oâng, toâi thöû ñeå thay ñoåi ñeà taøi, nhöng oâng chaäm chaäm maét vaø ra daáu cho toâi ñöøng thay ñoåi ñeà taøi laøm gì.
- Baây giôø thaày khoùc hoaøi, con ñöøng lo.

Toâi kinh ngaïc quaù. Toâi laøm vieäc trong ngaønh thoâng tin, töôøng thuaät khoâng bieát bao nhieâu caûnh cheát choùc, nhìn khoâng bieát bao nhieâu gia ñình tang toùc, döï khoâng bieát bao nhieâu ñaùm ma, nhöng toâi khoâng bao giôø khoùc. Morrie, oâng laïi khoùc treân söï ñau khoå cuûa nhöõng ngöôøi ôû xa ñaây haøng ngaøn caây soá. Ñieàu naøy laøm toâi ngaïc nhieân. Coù phaûi ñoù laø ñieàu seõ xaûy ra vaøo giôø cuoái ? Caùi cheát coù theå laø moät caùi caàn quay to lôùn, ñeå cuoái cuøng ñoù laø chuyeän duy nhaát coù theå laøm cho ngöôøi laï nhoû nöôùc maét cho nhau.
Morrie hæ muõi moät caùch aàm ó.
- Moät ngöôøi ñaøn oâng khoùc coù laøm cho con khoù chòu khoâng ?
Toâi noùi nhanh :
- Chaéc chaén laø khoâng.
- Misô aï, thaày seõ laøm cho con khoâng bò maéc keït, con seõ xem, moät ngaøy naøo ñoù thaày seõ chöùng minh cho con thaáy con coù theå khoùc ñöôïc», OÂng vöøa noùi vöøa cöôøi ha haû.
Toâi noùi öøm, öøm ... OÂng laëp laïi «ÖØm, öøm.» Ñieàu naøy laøm cho chuùng toâi cöôøi, vì caùch ñaây gaàn hai möôi naêm oâng cuõng noùi nhö vaäy. Thöôøng thöôøng laø ngaøy thöù ba. Ngaøy thöù ba luoân luoân laø ngaøy hoïc cuûa chuùng toâi. Ña soá caùc lôùp hoïc cuûa oâng nhaèm vaøo ngaøy thöù ba. OÂng coù maët thöôøng xuyeân ôû vaên phoøng cuõng vaøo ngaøy thöù ba, khi toâi laøm baøi khoùa luaän vaøo cuoái naêm hoïc – cuõng do Morrie ñeà nghò – chuùng toâi cuõng gaëp nhau vaøo ngaøy thöù ba, ñeå oâng xem laïi baøi cho toâi, gaàn vaên phoøng oâng, trong caêng-tin hay treân baäc theàm Pearlman Hall.

Nhö theá chuyeän chuùng toâi gaëp nhau vaøo ngaøy thöù ba cuõng laø chuyeän töï nhieân, trong ngoâi nhaø coù caây phong nhaät baûn. Trong khi toâi söûa soaïn veà, toâi noùi ñieàu naøy vôùi Morrie. OÂng noùi : 
- Chuùng ta laø nhöõng ngöôøi cuûa ngaøy thöù ba
- Nhöõng ngöôøi cuûa ngaøy thöù ba.
Morrie cöôøi :
- Misô aï, con hoûi thaày laøm sao thaày laïi quan taâm ñeán nhöõng ngöôøi thaày khoâng quen bieát. Con coù muoán bieát thaày hoïc ñöôïc baøi hoïc gì lôùn nhaát ôû caên beänh naøy khoâng?
- Baøi naøo ?
- Quan troïng nhaát trong ñôøi laø hoïc yeâu thöông vaø buoâng mình ñeå ñöôïc yeâu thöông laïi
OÂng haï thaáp gioïng :
- Con haõy buoâng mình ñeå ñöôïc yeâu thöông laïi. Ngöôøi ta nghó raèng mình khoâng ñaùng ñöôïc yeâu thöông, ngöôøi ta nghó raèng neáu buoâng mình ñeå ñöôïc yeâu thöông laø mình trôû thaønh meàm yeáu. Nhöng nhö nhaø hieàn trieát Steven Levine noùi : tình yeâu laø haønh vi coù lyù duy nhaát

Nhö moät sinh vieân ngoan ngoaûn, toâi gaät ñaàu xaùc nhaän, vaø oâng buoâng tieáng thôû daøi nheø nheï. Toâi cuùi xuoáng oâm oâng trong voøng tay, vaø nhö theå chöa oâm oâng chaët maáy, toâi hoân maù oâng. Toâi caûm thaáy hai baøn tay yeáu ôùt cuûa oâng treân tay toâi vaø maáy sôïi toùc löa thöa cuûa oâng caøo caøo treân maët toâi. OÂng thaáp gioïng hoûi toâi :
- Nhö theá thöù ba tuaàn sau con trôû laïi vôùi thaày ?

OÂng vaøo lôùp hoïc, ngoài xuoáng, khoâng noùi moät caâu. OÂng nhìn chuùng toâi vaø chuùng toâi nhìn oâng. Ñaàu tieân, ngöôøi ta nghe moät vaøi tieáng cöôøi khaåy, nhöng Morrie chæ caàn nhuùn vai, vaø cuoái cuøng laø khoâng khí im laëng saâu xa trong phoøng. Sinh vieân baét ñaàu chuù yù ñeán nhöõng tieáng ñoäng nhoû nhaát, tieáng loø söôûi keâu vuø vuø, nhòp thôû baèng muõi cuûa moät sinh vieân maäp phì. Moät vaøi ngöôøi baét ñaàu nhuùc nhích. Khi naøo thaày môùi baét ñaàu noùi moät caùi gì ? Sinh vieân heát vaën mình treân gheá laïi nhìn ñoàng hoà. Moät vaøi ngöôøi nhìn qua cöûa soå coù veû nhö ñang laøm chuû tình huoáng. Möôøi laêm phuùt troâi qua nhö theá tröôùc khi Morrie caét ñöùt thinh laëng baèng caùch thì thaàm :
- Coù chuyeän gì xaûy ra ôû ñaây khoâng ?

Luùc ñoù töø töø cuoäc thaûo luaän maø Morrie chôø ñôïi luùc ñaàu baét ñaàu, cuoäc thaûo luaän veà taùc duïng cuûa thinh laëng treân caùc giao tieáp cuûa con ngöôøi. Taïi sao chuùng ta caûm thaáy khoù chòu vôùi thinh laëng ? Thoaûi maùi naøo khi chuùng ta ôû trong trong taát caû tieáng ñoäng oàn aøo naøy ? Thinh laëng khoâng laøm phieàn toâi. Duø taát caû tieáng ñoäng toâi gaây ra vôùi caùc baïn toâi, toâi khoâng thích noùi leân tình caûm cuûa toâi tröôùc maët ngöôøi khaùc, nhaát laø vôùi caùc baïn cuøng lôùp. Toâi coù theå ngoài laâu haøng giôø maø khoâng noùi tieáng naøo, neáu lôùp hoïc ñoøi hoûi ñieàu naøy. Ra khoûi lôùp, Morrie chaän toâi laïi :
- Con khoâng noùi gì hoâm nay
- Con khoâng bieát taïi sao. Con nghó raèng con chaúng coù gì ñeå noùi.
- Thaày nghó con coù raát nhieàu chuyeän ñeå noùi. Duø sao, Misô, con laøm thaày nhôù laïi moät ngöôøi maø khi coøn treû hoï cuõng thích giöõ caùc chuyeän laïi cho mình
- Ai ?
- Thaày

<noäi dung>

Ngaøy thöù ba thöù nhì

Chuùng toâi noùi veà vieäc toäi nghieäp mình 

Toâi trôû laïi ngaøy thöù ba tuaàn sau vaø coøn nhieàu thöù ba khaùc tieáp theo ñoù. Toâi soát ruoät chôø ñeán ngaøy ñi thaêm nhieàu hôn laø toâi nghó, yù thöùc vieäc toâi ñi maùy bay caû haøng ngaøn caây soá ñeå ñeán thaêm moät ngöôøi saép cheát. Hình nhö khi ôû beân caïnh Morrie, toâi nhö ôû vaøo moät thôøi ñieåm khaùc, toâi coù moät hình aûnh toát veà toâi hôn khi toâi ôû ñoù. Toâi khoâng duøng ñieän thoaïi caàm tay khi ñi maùy bay. Ñeå hoï chôø toâi ! Toâi baét chöôùc Morrie vaø töï nhuû nhö theá.

Tình traïng baùo chí ôû Detroit vaãn chöa ñöôïc daøn xeáp. Söï thaät, tình traïng ngaøy caøng ñieân loaïn vì coù nhöõng cuoäc chaïm traùn döõ daèn giöõa hai phía. Coù ngöôøi naèm chaén ñöôøng xe giao haøng, hoï bò baét vaø bò ñaùnh ñoøn. Trong traïng huoáng nhö vaäy, caùc cuoäc vieáng thaêm Morrie laøm cho toâi coù caûm giaùc toâi ñöôïc tinh luyeän trong bieån deã thöông cuûa nhaân loaïi. Chuùng toâi noùi ñeán ñôøi soáng vaø noùi ñeán tình yeâu. Nhaát laø khi noùi moät trong caùc ñeà taøi thích thuù cuûa oâng, loøng thöông xoùt, vaø nhöõng lyù do vì ñoù maø xaõ hoäi ngaøy caøng khoâng coøn loøng thöông xoùt.

Tröôùc khi ñi thaêm laàn thöù ba, toâi ngöøng ôû tieäm «Bread and Circus», toâi thaáy caùc xaéc cuûa tieäm naøy trong nhaø Morrie, toâi nghó oâng thích caùc saûn phaåm cuûa tieäm naøy. Vaø theá laø toâi mua ñaày xaéc caùc thöùc aên töôi, xaø laùch, buùn, chaùo vôùi caø-roát vaø baklava. Toâi vaøo vaên phoøng Morrie, bung caùc xaéc ra nhö vöøa ñi aên cöôùp nhaø baêng veà. Morrie môû troøn maét vaø cöôøi.

Trong thôøi gian naøy, toâi quan saùt caùc daáu hieäu tieán trieån cuûa beänh tình. Caùc ngoùn tay coøn cöû ñoäng ñuû ñeå oâng coù theå vieát baèng vieát chì, hay caàm maét kieáng. Nhöng oâng khoâng theå naâng hai tay leân cao quaù ngöïc. OÂng khoâng coøn ôû laâu trong beáp hay trong phoøng khaùch. OÂng ôû laâu hôn trong vaên phoøng, ôû ñoù oâng coù chieác gheá baønh ñu ñöa, keâ ñaày goái, meàn vaø nhöõng taám goái nhöïa nho nhoû laøm theo kích taác yeâu caàu ñeå naâng chaân vaø naâng ñuøi ñaõ bò teo. OÂng coù moät caùi chuoâng nhoû ñeå beân caïnh, khi caàn thay ñoåi vò theá caùi ñaàu, hay caàn ngoài treân «chieác gheá thuûng», nhö oâng vaãn thöôøng goïi, oâng laéc chuoâng vaø Connie, Tony, Bertha hay Amy, ñoäi binh nho nhoû phuïc vuï taïi gia, seõ ñeán giuùp. Duø vaäy khoâng phaûi luùc naøo oâng cuõng laéc ñöôïc caùi chuoâng, oâng caûm thaáy böïc khi khoâng laøm ñöôïc vieäc naøy. Toâi hoûi xem Morrie coù caûm thaáy toäi nghieäp cho chính oâng. OÂng noùi :
- Thænh thoaûng, vaøo buoåi saùng, khi toâi khoùc cho nhöõng gì toâi ñaõ maát. Toâi nhìn moät voøng thaân theå toâi, toâi cöû ñoäng maáy ngoùn tay vaø baøn tay – nhöõng gì toâi coøn cöû ñoäng ñöôïc – vaø toâi khoùc. Toâi khoùc vì caùch chaàm chaäm, ngaám ngaàm ñi ñeán caùi cheát nhö theá naøy. Vaø roài toâi ngöøng than thaân
- Laøm sao ñöôïc ?
- Khi caàn, toâi baät khoùc. Sau ñoù, toâi taäp trung vaøo nhöõng chuyeän toát ñeïp toâi coøn coù ñöôïc trong ñôøi, veà nhöõng ngöôøi ñeán thaêm toâi, veà nhöõng chuyeän toâi saép nghe, veà vieäc xem mình coøn gaëp nhau vaøo ngaøy thöù ba khoâng. Bôûi vì chuùng ta laø nhöõng ngöôøi cuûa ngaøy thöù ba, phaûi khoâng ?
Toâi cöôøi lôùn :
- Nhöõng ngöôøi cuûa ngaøy thöù ba !
- Misô, thaày khoâng cho pheùp thaày toäi nghieäp mình nöõa. Moät chuùt moãi buoåi saùng, vaøi gioït nöôùc maét, roài thoâi

Toâi nghó ñeán nhöõng ngöôøi quen, hoï duøng nhöõng giaây phuùt trong saùng nhaát trong ngaøy ñeå than thaân. Neáu moãi ngaøy mình ñaët cho mình moät giôùi haïn ñeå töï than khoùc mình thì toát hôn. Chæ khoùc vaøi phuùt cho ngon laønh, sau ñoù laø vöõng caû ngaøy. Vôùi moät caên beänh cay ñaéng nhö theá maø Morrie coù theå laøm ñöôïc... Morrie noùi :
- Khoâng nhöõng chæ cay ñaéng khi nghó ñeán beänh, nhöng thaät laø khuûng khieáp khi nhìn cô theå mình cheát töø töø. Nhöng coù nhöõng ñieàu tuyeät vôøi khi mình nghó mình coù thì giôø ñeå noùi lôøi giaõ töø. OÂng vöøa cöôøi vöøa noùi theâm : Khoâng phaûi ai cuõng coù may maén naøy
Toâi quan saùt oâng ñang ngoài treân gheá daøi, khoâng ñuû söùc ñöùng daäy, khoâng ñuû söùc lau maët, khoâng ñuû söùc maëc quaàn. Ñoù laø may maén ? OÂng coù noùi thaät khoâng : Ñoù laø may maén ö ?!

Moät trong nhöõng giaây phuùt giaûi lao laø khi Morrie ñi vaøo phoøng taém, toâi caàm tôø nhaät baùo Boston ñeå gaàn gheá baønh cuûa oâng leân ñoïc, tôø baùo töôøng thuaät chuyeän hai coâ vò thaønh nieân tra taán vaø gieát oâng giaø baûy möôi tuoåi, ngöôøi ñaõ töøng xem hai coâ naøy nhö baïn, sau ñoù hai coâ môû tieäc aên möøng trong caên nhaø löu ñoäng cuûa oâng ñeå tröng baøy xaùc cheát. Baùo cuõng noùi ñeán vuï kieän moät ngöôøi dò tính gieát moät ngöôøi ñoàng tính, vì trong moät buoåi noùi chuyeän treân voâ tuyeán, ngöôøi naøy tieát loä ñaõ yeâu thöông oâng. Toâi ñeå tôø baùo vaøo choã cuõ. Morrie trôû veà phoøng, nuï cöôøi treân moâi nhö thöôøng leä, Connie ñaåy xe laên. Coâ saép ñöa oâng ngoài vaøo gheá baønh, toâi ñeà nghò :
- Coâ coù muoán toâi laøm giuøm khoâng ?
Im laëng moät laùt, toâi khoâng chaéc lyù do naøo ñaõ laøm toâi ñeà nghò nhö vaäy. Morrie nhìn Connie vaø noùi :
- Coâ coù theå chæ cho Misô caùch naøo ñeå laøm khoâng ?
- Daï, Connie ñaùp.

Theo lôøi chæ daãn cuûa coâ, toâi cuùi xuoáng ñaèng tröôùc, duøng hai caùnh tay ñeå xoác naùch Morrie vaø keùo veà phía toâi, nhö naâng moät goác caây to. Toâi ñöùng daäy vaø cuøng naâng oâng daäy theo. Thöôøng thöôøng khi ngöôøi ta naâng ai daäy, hoï chôø ngöôøi ñoù quaøng tay sau coå mình, nhöng Morrie khoâng theå laøm ñöôïc nhö vaäy. Gaàn nhö laø moät xaùc cheát, toâi caûm thaáy ñaàu cuûa oâng ñung ñöa nheø nheï treân vai toâi, cô theå oâng tróu xuoáng treân ngöôøi toâi nhö mieáng baùnh mì öôùt.
- Aai!, oâng reân nheø nheï.
- Con laøm ñöôïc, con laøm ñöôïc, toâi noùi.

Naâng oâng leân nhö vaäy laøm toâi xuùc ñoäng moät caùch khoâng taû ñöôïc, toâi caûm thaáy caùi cheát ñaõ neùp mình naèm saún beân trong thaân xaùc queo quaét naøy. Trong khi toâi khieâng oâng naèêm daøi treân chieác gheá baønh, keâ ñaàu oâng treân goái, toâi nhaän ra chuùng toâi chaúng coøn bao nhieâu thì giôø, ñieàu naøy laøm toâi laïnh xöông soáng. Toâi phaûi laøm moät caùi gì.

Naêm 1978, chuùng toâi vaãn coøn ôû tröôøng ñaïi hoïc. Phoøng nhaûy vaø phim Rocky ñang laøm möa laøm gioù. Chuùng toâi tham döï baøi xaõ hoäi hoïc khaùc thöôøng ngaøy, maø Morrie goïi laø « quaù trình tieán hoùa cuûa nhoùm ». Moãi tuaàn sinh vieân hoïc hoûi caùch ngöôøi naøy ngöôøi kia lieân ñôùi phaûn öùng vôùi nhau, laøm sao ñaùp öùng vôùi côn giaän döõ, ghen tuoâng vaø löu taâm. Chuùng toâi gioáng nhö nhöõng con chuoät cuûa phoøng thí nghieäm laøm ngöôøi. Thöôøng thöôøng, coù moät ngöôøi seõ chòu khoâng ñöôïc caûm xuùc vaø seõ khoùc. Toâi goïi moân hoïc naøy laø : « chaïm ñeán caûm xuùc ». Morrie cho raèng toâi khoâng coù tinh thaàn phoùng khoaùng.

Ngaøy hoâm ñoù, Morrie ñeà nghò chuùng toâi laøm baøi taäp nhö sau : Mình phaûi ñöùng vöõng, khoâng nhìn caùc baïn cuøng lôùp, ñeå buoâng mình teù ñaøng sau, nghó raèng seõ coù moät baïn khaùc chuïp mình laïi. Ña soá chuùng toâi khoâng thoaûi maùi vôùi baøi taäp naøy. Chuùng toâi chæ ñeå mình teù moät xíu, roài töï mình ñöùng baät daäy. Coù nhöõng nuï cöôøi khoâng ñöôïc thoaûi maùi.

Cuoái cuøng, coù moät coâ sinh vieân da naâu, nhoû beù, bình thaûn, luoân luoân maëc chieác aùo thun traéng roäng thuøng thình, nhaém maét, khoanh tay treân ngöïc vaø ñeå buoâng mình teù phòch ñaøng sau, gioáng nhö moät trong caùc hình aûnh quaûng caùo traø Lipton, maø ngöôøi maãu laøm moät chuøm nöôùc baén leân thieät ñeïp khi nhaûy uøm xuoáng hoà taém. Trong tíc taéc, toâi chaéc laø coâ seõ teù naèêm daøi xuoáng ñaát, nhöng cuoái cuøng, ngöôøi baïn ñaõ ñöôïc chæ ñònh cho coâ, naém ñaàu vaø vai coâ, naâng coâ daäy moät caùch hôi thoâ baïo.
- Ooai !

Nhieàu sinh vieân heùt leân. Moät vaøi ngöôøi voå tay. Morrie cöôøi vaø noùi vôùi coâ sinh vieân :
- Con thaáy ñoù, con ñaõ nhaém maét. Ñoù laø ñieàu khaùc bieät. Coù luùc mình khoâng theå naøo tin ñöôïc nhöõng gì mình thaáy, maø phaûi tin vaøo nhöõng gì mình caûm nhaän. Vaø neáu caùc baïn muoán ngöôøi khaùc tin ôû caùc baïn, thì caùc baïn phaûi caûm nhaän caùc baïn cuõng phaûi tin ôû ngöôøi khaùc nhö vaäy – duø caùc baïn ñang ôû trong ñeâm toái. Duø cho caùc baïn bò teù

<noäi dung>

Ngaøy thöù ba thöù ba

Chuùng toâi noùi veà hoái tieác

Thöù ba tuaàn sau, toâi ñeán vôùi caùc tuùi ñoà aên nhö thöôøng leä, baùnh boät baép, xaø-laùch khoai taây, baùnh taùo vaø coù moät chuyeän môùi, maùy thu aâm Sony. Toâi noùi vôùi oâng, tình thaät toâi muoán giöõ laïi caùc maãu ñoái thoaïi cuûa chuùng ta ñeå laøm kyû nieäm. Toâi muoán nghe gioïng oâng ... sau naøy.
- Khi thaày cheát
- Thaày ñöøng noùi vaäy.
- Misô, thaày saép cheát, sôùm hay muoän thoâi. Vaø thaày thích sôùm hôn laø muoän, oâng vöøa noùi vöøa cöôøi.
OÂng xem caùi maùy môùi vaø noùi :
- To thaät

Toâi caûm thaáy mình nhö teân troäm, nhö caùc phoùng vieân thöôøng laøm, vaø toâi baét ñaàu thaáy duøng maùy ghi aâm giöõa hai ngöôøi ñaõ xem nhau nhö baïn laø moät chuyeän kyø cuïc, giaõ taïo. Nhö nhöõng ngöôøi luùc naøo cuõng to mieäng ñoøi laïi moät chuùt thì giôø mình ñaõ duøng, chaéc chaén toâi cuõng ñang thöû ñeå caát theâm caùc lôøi noùi cuûa caùc buoåi noùi chuyeän ngaøy thöù ba naøy. Vöøa caát maùy, toâi vöøa noùi :
- Thaày aï, mình khoâng caàn maùy naøy, neáu noù laøm phieàn thaày ...
Laáy tay ra daáu ñeå ngaên toâi, oâng gôõ maét kieáng ra cho noù ñeo chung quanh coå, nhìn thaúng vaøo maét toâi vaø noùi :
- Con cöù duøng maùy
Toâi caém ñieän vaøo maùy. OÂng tieáp tuïc noùi vôùi moät gioïng nheï nhaøng :
- Misô, con khoâng hieåu. Thaày muoán noùi chuyeän vôùi con veà ñôøi cuûa thaày. Thaày muoán noùi nhöõng chuyeän naøy tröôùc khi quaù treã
Vaø oâng thì thaàm :
- Thaày muoán coù moät ai ñeå nghe caâu chuyeän ñôøi thaày, con coù muoán laø ngöôøi ñoù khoâng ?
Toâi laøm daáu noùi muoán. Chuùng toâi cuøng im laëng moät luùc.
- Roài, mình caém maùy?

Thaät ra, maùy ghi aâm khoâng phaûi chæ duøng ñeå thoûa maõn loøng nuoái tieác cuûa toâi. Toâi ñang maát Morrie, taát caû chuùng ta ñang maát oâng, gia ñình, baïn beø, cöïu hoïc sinh, ñoàng nghieäp, baïn beø trong nhoùm thaûo luaän chính trò maø oâng raát thích, caùc baïn trong nhoùm nhaûy, taát caû chuùng ta. Vaø toâi cho raèng baêng nhöïa, cuõng nhö hình aûnh vaø viñeâoâ ñeàu laø nhöõng phöông tieän voâ voïng giuùp mình giöõ laïi moät caùi gì cuûa caùi cheát. Roõ raøng laø toâi chöa quen moät ai bieát nhìn cuoäc ñôøi nhö Morrie – vôùi loøng can ñaûm, tính haøi höôùc, tính kieân nhaãn vaø tinh thaàn phoùng khoaùng. Quan ñieåm cuûa oâng laønh maïnh vaø khoân ngoan. Vaø oâng saép cheát !

Neáu nhìn caùi cheát tröôùc maët laøm cho tö töôûng cuûa mình cuøng moät luùc saùng suoát vaø nhaïy caûm vôùi bí aån cuûa söï soáng, thì ñoù laø ñieàu Morrie muoán chia seû vôùi toâi. Coøn toâi, toâi muoán ghi laïi ñieàu naøy trong kyù öùc bao laâu toâi coù theå. Laàn ñaàu tieân nhìn Morrie trong tieát muïc «Nightline», toâi töï hoûi khoâng bieát oâng coù hoái tieác gì khi oâng bieát oâng saép cheát. OÂng coù hoái tieác laø ñaõ maát baïn ? OÂng coù muoán leõ ra neân soáng moät caùch khaùc khoâng ? Moät caùch raát ích kyû, toâi töï hoûi toâi seõ caûm nhaän gì khi ôû ñòa vò cuûa oâng. Toâi coù chìm ñaém trong buoàn baõ khi nghó ñeán nhöõng chuyeän toâi ñaõ boû huït ? Toâi coù hoái tieác nhöõng bí maät toâi choân kín trong loøng ? Toâi chia seû vôùi Morrie, oâng chaáp thuaän :
- Coù phaûi ñoù laø ñieàu maø taát caû chuùng ta ñeàu lo laéng ? Vieäc gì seõ xaûy ra neáu hoâm nay laø ngaøy cuoái cuøng cuûa thaày treân coõi ñôøi ?
OÂng quan saùt göông maët toâi vaø chaéc chaén oâng nhaän ra toâi ñang löôõng löï choïn löïa. Quaû thaät, ngaøy ñoù laø toâi thaáy toâi ñang ngaõ guïc treân baøn giaáy khi ñang vieát baøi töôøng thuaät, maáy oâng chuû cuûa toâi ñang giöït baøi baùo, cuøng moät luùc caùc baùc só khieâng xaùc toâi ñi.
- Misô ?
Toâi gaät ñaàu nhöng khoâng noùi gì. Morrie quay veà vôùi moái do döï cuûa toâi. OÂng noùi :
- Misô, coù phaûi vaên hoùa cuûa chuùng ta khoâng khuyeán khích cho con nghó ñeán nhöõng chuyeän naøy tröôùc khi con ñöùng tröôùc theàm caùi cheát khoâng ? Mình bò vöôùng chaân trong nhöõng öôùc muoán ích kyû, ngheà nghieäp, gia ñình, tieàn baïc, nôï ñeán haïn phaûi traû, mua xe, thay loø söôûi khi noù hö. Mình lao ñaàu vaøo caû trieäu chuyeän nho nhoû, ñôn giaûn laø ñeå ñôøi soáng tieáp tuïc. Nhö theá mình khoâng coù thoùi quen döøng laïi vaø töï hoûi : Roài taát caû laø gì ? Roài taát caû ñoù laø nhöõng gì toâi muoán sao ? Coù caùi gì khaùc hôn khoâng ?
OÂng ngöøng.
- Con caàn coù ngöôøi giuùp con nhìn beân kia khía caïnh naøy. Ñieàu naøy mình khoâng töï laøm moät mình ñöôïc.
Toâi hieåu oâng muoán noùi gì. Chuùng ta, taát caû ñeàu caàn nhöõng vò giaùo sö cho ñôøi mình. Vaø vò giaùo sö cho ñôøi cuûa toâi ñang ôû tröôùc maët toâi. Naøo ! Neáu toâi cho raèng toâi phaûi ñoùng cho toát vai ngöôøi hoïc troø, thì toâi phaûi xem caùc chuyeän naøy laø nghieâm tuùc.

Treân chuyeán bay trôû veà, toâi leân danh saùch taát caû nhöõng vaán ñeà, nhöõng caâu hoûi maø taát caû chuùng ta ñeàu daøy voø caén röùt nhö haïnh phuùc, tuoåi giaø, treû con, caùi cheát. Chaéc chaén laø coù haøng trieäu quyeån saùch, haøng taù chöông trình voâ tuyeán noùi veà caùc ñeà taøi naøy, nhöõng buoåi tham chaån haøng traêm ñoâ-la moät giôø. Nöôùc Myõ trôû thaønh cöûa haøng baùch hoùa khoång loå cho caùc kyû thuaät phaùt trieån nhaân caùch con ngöôøi. Nhöng hình nhö khoâng coù bao nhieâu caâu traû lôøi roõ raøng. Phaûi saên soùc ngöôøi khaùc hay saên soùc chính con ngöôøi treû con beân trong cuûa mình ? Phaûi ñi trôû veà vôùi nhöõng giaù trò coã truyeàn hay loaïi boû moät tuyeàn thoáng ñaõ cuõ kyû voâ ích ? Phaûi bieát traû lôøi "khoâng" hay laøm nhöõng chuyeän maø khoâng ñaët caâu hoûi ?

Taát caû nhöõng gì toâi bieát, laø vò thaày giaø Morrie cuûa toâi khoâng dính gì ñeán caùc loaïi khai thaùc naøy. OÂng ñöùng vöõng treân con ñöôøng oâng ñi vaø baây giôø oâng ñaõ nghe tieáng coøi cuûa chieác xe töû thaàn. OÂng, oâng thaáy roõ raøng caùi gì quan troïng trong cuoäc ñôøi. Toâi ao öôùc coù ñöôïc caùi roõ raøng naøy. Taát caû traïng thaùi taâm hoàn hoang mang vaø caén röùt trong toâi ao öôùc caùi roõ raøng naøy. "Con coù theå hoûi thaày nhöõng gì con caàn hoûi," Morrie laëp laïi vôùi toâi.

Nhö theá, toâi leân danh saùch nhö sau :
Caùi cheát
Caùi sôï
Tuoåi giaø
Tham muoán
Hoân nhaân
Gia ñình
Xaõ hoäi
Tha thöù
YÙ nghóa cuoäc ñôøi.
Toâi ñem danh saùch naøy trôû laïi West Newton laàn thöù tö, vaøo moät thöù ba cuoái thaùng taùm. Heä thoáng ñieàu hoøa khoâng khí ôû phi tröôøng bò hö, moïi ngöôøi voø ñaàu böùt traùn giaän döõ, nhöng khoâng coù moät ai coù veû nhö saún saøng muoán gieát ngöôøi khaùc.

Gaàn naêm cuoái cuøng, toâi ñaõ theo nhieàu lôùp xaõ hoäi hoïc, toâi chæ coøn vaøi chöùng chæ laø toát nghieäp. Morrie ñeà nghò toâi laøm khaûo luaän.
- Khaûo luaän veà gì ?
- Con thích caùi gì ?

Chuùng toâi xem xeùt vaán ñeà döôùi moïi khía caïnh tröôùc khi döøng quyeát ñònh tröôùc moät vaán ñeà baát ngôø nhaát : theå thao. Theá laø toâi boû moät naêm ñeå nghieân cöùu veà moân theå thao football ôû Myõ, moân theå thao trôû thaønh taäp tuïc, nhö moät toân giaùo, thuoác phieän cuûa daân chuùng. Toâi khoâng nghó trong ñaàu ñaây laø coâng trình seõ giuùp toâi sau naøy ... Ñôn giaûn toâi bieát laø toâi ñöôïc theâm moät buoåi hoïc haøng tuaàn vôùi Morrie. Nhö vaäy, vôùi söï trôï giuùp cuûa Morrie, muøa xuaân ñoù, toâi vieát ñöôïc moät khaûo luaän moät traêm möôøi hai trang, tham khaûo kyû caøng, coù nghieân cöùu, coù thö muïc, taát caû ñoùng thaønh moät taäp bìa da ñen. Toâi ñöa cho Morrie xem vôùi loøng töï haøo cuûa moät caàu thuû vöøa ñaù cuù banh vaøo löôùi. Morrie noùi :
- Möøng con!
Trong khi oâng laät ra xem, toâi ñöa maét nhìn chung quanh phoøng. Keä saùch, saøn ñaùnh boùng, thaûm saøn, gheá ca-na-peâ, toâi thaáy khoâng coù choã naøo trong phoøng naøy maø toâi chöa ngoài. Morrie suy nghó, vöøa noùi cao gioïng vöøa ñieàu chænh goïng kính ñeå ñoïc :
- Misô... thaày khoâng bieát, nhöng vôùi moät coâng trình nhö vaäy, con phaûi trôû laïi tröôøng ñeå hoïc tieáp leân ñeä tam caáp
- Daï!
Toâi cöôøi khaåy, nhöng luùc ñoù yù nghó ñoù thaät loâi cuoán. Moät phaàn trong loøng toâi raát sôï phaûi ngöøng hoïc, phaàn khaùc toâi chæ muoán ra tröôøng ngay. Caêng thaúng cuûa nhöõng chuyeän goø boù ! Toâi nhìn Morrie ñang ñoïc baøi khaûo luaän, vaø töï hoûi laøm sao laøm ñöôïc, moät khi toâi lao vaøo theá giôùi bao la beân ngoaøi.

<noäi dung>

phaàn hai

Chöông trình voâ tuyeán

«Nightline» thu theâm moät tieát muïc thöù nhì veà Morrie, tieát muïc ñaàu tieân coù taùc ñoäng thaät maïnh meõ. Laàn naøy, ngay khi vaøo nhaø, caùc chuyeân vieân thu hình vaø caùc nhaø saûn xuaát ñaõ quen nhö ngöôøi trong nhaø. Chính Koppel ñaëc bieät thaät noàng naøn. Khoâng coù daïo ñaàu, khoâng coù hoûi tröôùc khi phoûng vaán. Ñeå laøm noùng maùy, Koppel vaø Morrie cuøng keå caùc caâu chuyeän thôøi thô aáu cuûa hoï: Koppel lôùn leân ôû nöôùc Anh, Morrie ôû Bronx. Morrie maëc aùo sô-mi xanh lô tay daøi, vì luùc naøo oâng cuõng caûm thaáy laïnh, duø trôøi beân ngoaøi ba möôi ñoä. Coøn Koppel, oâng côûi aùo ngoaøi, chæ maëc sô-mi thaét caø vaït. Coù theå noùi Morrie vöùt heát haøng raøo naøy ñeán haøng raøo khaùc cuûa Koppel. Baét ñaàu cuoäc phoûng vaán, Koppel noùi :
- OÂng coù veû khoûe.
Morrie noùi :
- Ñoù laø nhöõng gì ngöôøi ta noùi veà toâi.
- OÂng coù moät gioïng noùi raát hay.
- Ñoù cuõng laø nhöõng gì ngöôøi ta noùi veà toâi.
- Laøm sao oâng bieát moïi söï caøng ngaøy caøng teä hôn ?
Morrie thôû daøi.
- Ted, khoâng moät ai ngoaøi toâi coù theå bieát ñieàu ñoù, nhöng toâi, toâi bieát.
Khi nghe oâng noùi, ñieàu ñoù thaáy roõ. OÂng khoâng coøn noùi vôùi hai baøn tay thoaûi maùi nhö laàn phoûng vaán ñaàu tieân. OÂng phaùt aâm khoâng roõ moät soá chöõ. Vaàn l gaàn nhö bò keït trong cuoáng hoïng. Trong vaøi thaùng, coù theå oâng seõ chaúng coøn noùi ñöôïc. Morrie noùi :
- Ñaây laø nhöõng gì toâi caûm nhaän, khi coù ngöôøi hay coù baïn beø ôû gaàn toâi, toâi khaù hôn. Caùc quan heä yeâu thöông giöõ vöõng toâi. Nhöng coù nhöõng ngaøy toâi raát buoàn baõ. Baïn ñöøng laàm. Toâi thaáy moät vaøi vieäc seõ ra ñi vaø toâi coù moät caûm nhaän khuûng khieáp. Toâi seõ trôû thaønh nhö theá naøo neáu khoâng coøn tay ? Ñieàu gì seõ ñeán, khi toâi khoâng coøn noùi ñöôïc ? Nuoát, toâi khoâng lo, ngöôøi ta seõ nuoâi toâi baèng oáng, coù sao ñaâu ? Nhöng gioïng noùi? Baøn tay ? Ñoù laø nhöõng boä phaän thieát yeáu cuûa toâi. Toâi caàn gioïng ñeå noùi, caàn baøn tay ñeå dieãn taû. Ñoù laø caùch toâi cho, khi toâi ñi ñeán vôùi ngöôøi khaùc.
Koppel hoûi :
- Nhö vaäy khi oâng khoâng coøn noùi ñöôïc, oâng seõ cho baèng caùch naøo ?
Vöøa nhuùn vai, oâng noùi :
- Coù theå toâi seõ noùi hoï ñaët cho toâi nhöõng caâu hoûi maø caâu traû lôøi laø coù hay khoâng

Caâu traû lôøi quaù ñôn sô laøm Koppel khoâng theå nín cöôøi. OÂng hoûi Morrie veà thinh laëng. OÂng nhaéc ñeán ngöôøi baïn raát thaân cuûa Morrie, Maurice Stein, ngöôøi ñaõ gôûi ñeán tôø baùo Boston Globe caùc caâu chaâm ngoân cuûa oâng. Hoï cuøng laøm vieäc chung vôùi nhau ôû tröôøng ñaïi hoïc töø nhöõng naêm saùu möôi. Baây giôø Stein ñang ñieác. Koppel töôûng töôïng cuoäc gaëp gôõ giöõa hai ngöôøi naøy, moät beân thì khoâng theå noùi, beân kia thì khoâng theå nghe. Laøm sao hoï trao ñoåi vôùi nhau ? Morrie noùi :
- Chuùng toâi caàm tay nhau. Ted, seõ coù raát nhieàu trìu meán giöõa chuùng toâi, bôûi vì chuùng toâi coù ba möôi laêm naêm tình baïn. Khoâng caàn phaûi noùi, cuõng khoâng caàn phaûi nghe môùi caûm nhaän ñöôïc.

Tröôùc khi keát thuùc chöông trình, Morrie ñoïc cho Koppel nghe moät laù thö oâng vöøa nhaän ñöôïc. Töø buoåi phaùt hình ñaàu tieân, oâng nhaän raát nhieàu thö töø. Moät trong caùc thö naøy laø cuûa moät coâ giaùo ôû Pennsylvania, coâ daïy moät lôùp ñaëc bieät goàm chín em beù, taát caû ñeàu maát moät trong hai cha, meï.
- Ñaây laø thö toâi traû lôøi, caån thaän ñaët goïng kính leân maét, oâng ñoïc cho Koppel. Barbara thaân meán ... thö cuûa coâ laøm cho toâi raát xuùc ñoäng. Toâi hieåu coâng vieäc cuûa coâ ñang laøm cho caùc em beù maát moät cha, meï laø raát quan troïng. Toâi cuõng vaäy, toâi ñaõ maát moät ngöôøi khi toâi coøn nhoû...
Khi oáng kính vaãn tieáp tuïc quay, Morrie ñieàu chænh maét kính, boãng nhieân oâng ngöøng, caén moâi vaø baét ñaàu khoùc thoån thöùc. Töøng haøng nöôùc maét chaûy daøi theo soáng muõi.
- Toâi maát meï khi toâi coøn nhoû ... ñoù laø moät cuù khuûng khieáp ...Toâi thích coù moät nhoùm ngöôøi nhö caùc oâng ñeå noùi leân noãi phieàn muoän cuûa toâi. Toâi thích nhaäp vaøo nhoùm cuûa oâng vì ...
Gioïng oâng ñöùt quaûng.
- ... vì toâi caûm thaáy coâ ñôn.
- Morrie, Koppel noùi, meï oâng ñaõ cheát caùch ñaây baûy möôi naêm. Noãi ñau vaãn luoân luoân coøn ñoù a ø?
Morrie thì thaàm :
- Anh noùi ñuùng !

<noäi dung>

Vò giaùo sö

Morrie taùm tuoåi. Moät ñieän tín töø beänh vieän gôûi ñeán, vì cha cuûa oâng laø ngöôøi di daân Nga-xoâ, oâng khoâng bieát ñoïc tieáng Anh, neân chính Morrie laø ngöôøi loan baùo tin meï cheát, Morrie ñoïc böùc ñieän tín nhö ñöùa hoïc troø ñoïc baøi trong lôùp :
- Chuùng toâi raát laáy laøm tieác baùo cho ...

Töø caên nhaø cao taàng trong khu vöïc ngheøo naøn phía ñoâng thaønh phoá Manhattan, gia ñình Morrie ñi ra nghóa ñòa, ñaøn oâng maëc aùo ñen, ñaøn baø truøm khaên voan. Ñoù laø giôø caùc em beù ñi hoïc, khi chuùng ñi beân caïnh Morrie, Morrie nhìn xuoáng ñaát, xaáu hoå sôï baïn nhìn thaáy mình trong caûnh naøy. Moät trong caùc baø dì, moät ngöôøi ñaøn baø to con, tuùm laáy Morrie vaø baét ñaàu than khoùc :
- Con ôi, khoâng coù meï laøm sao con soáng ? Laøm sao con soáng?
Morrie baät khoùc thoån thöùc. Caùc baïn cuøng lôùp boû chaïy. ÔÛ nghóa trang, trong luùc moïi ngöôøi xuùc ñaát xuoáng hoøm, Morrie nhôù laïi nhöõng kyû nieäm eâm ñeàm khi meï coøn soáng. Tröôùc khi ñoå beänh, baø coù moät cöûa hieäu baùn keïo, sau ñoù, suoát ngaøy baø nguû hay ngoài beân cöûa soå, xanh xao, yeáu ñuoái. Thænh thoaûng, baø heùt leân keâu con ñem thuoác ñeán, nhöng chuù beù Morrie ham chôi banh ngoaøi ñöôøng, laøm boä nhö khoâng nghe. Chuù töôûng neáu chuù laøm lô thì beänh cuûa meï cuõng laønh. Moät ñöùa beù coù theå ñoái dieän caùi cheát moät caùch khaùc khoâng ?

Moïi ngöôøi goïi cha Morrie laø Charlie, di daân qua Myõ ñeå troán quaân ñoäïi Nga. OÂng laøm vieäc trong ngaønh aùo loâng, nhöng hay bò thaát nghieäp. Khoâng coù hoïc, gaàn nhö khoâng bieát noùi tieáng Anh, oâng ngheøo maït reäp, gia dình thöôøng xuyeân soáng nhôø trôï caáp xaõ hoäi. Caên hoä ôû ñaøng sau cöûa hieäu laø moät nôi toái taêm, chaät heïp, buoàn chaùn. Hoï chæ coù caùi toái thieåu. Khoâng coù xe. Thænh thoaûng ñeå coù tieàn, Morrie vaø Ña-vít, chuù em nhoû cuûa Morrie, cuøng nhau röûa caùc baäc caáp tröôùc coång nhaøø, kieám ñöôïc naêm xu.

Sau khi meï cheát, ngöôøi ta gôûi hai chuù beù vaøo moät khaùch saïn nhoû trong röøng, bang Connecticut. Raát nhieàu gia ñình chia nhau moät tuùp leàu lôùn vaø moät beáp chung. Nhieàu ngöôøi trong gia ñình nghó raèng khoâng khí trong laønh seõ coù ích cho treû con. Morrie vaø Ña-vít chöa bao giôø thaáy caây nhieàu nhö theá, hai chuù beù tha hoà chaïy chôi trong caùc caùnh ñoàng. Moät ñeâm noï, sau buoåi aên toái, hai em ñi daïo, trôøi baét ñaàu ñoå möa, thay vì veà nhaø thì laïi nghòch cho buøn baén tung toùe haøng giôø.

Hoâm sau nguû daäy, Morrie nhaûy tung ra khoûi giöôøng.  Morrie noùi vôùi em :
- A-leâ, daäy, ñöùng leân !
- Em daäy khoâng ñöôïc.
- Em muoán noùi gì ?
Ña-vít hoaûng leân :
- Em khoâng theå ... nhuùc nhích.
Ña-vít bò soát baïi lieät. Ñöông nhieân laø côn möa khoâng phaûi laø lyù do. Nhöng ôû tuoåi Morrie, moät ñöùa beù khoâng theå hieåu ñieàu ñoù. Trong moät thôøi gian laâu, Morrie caûm thaáy mình coù traùch nhieäm trong vieäc em ñau, Ña-vít ñi ñi veà veà ôû moät nhaø ñaëc bieät, mang caùc duïng cuï chænh hình.

Vaø theá laø moãi buoåi saùng, Morrie ñeán hoäi ñöôøng moät mình, bôûi vì cha khoâng phaûi laø moät ngöôøi moä ñaïo. Nôi ñoù, Morrie ôû giöõa nhöõng ngöôøi ñaøn oâng maëc aùo choaøng ñen daøi, em caàu nguyeän xin Chuùa thöông baø meï ñaõ cheát vaø ngöôøi em beänh hoaïn. Buoåi chieàu, em xuoáng beán xe ñieän ngaàm, rao baùo baùn ñeå ñem tieàn veà nuoâi gia ñình. Ñeán toái, em nhìn ngöôøi cha aên trong laëng leõ, chôø, nhöng chaúng bao giôø ñöôïc, moät daáu hieäu cuûa trìu meán, quan taâm hay moät cöû chæ noàng aám.

Chín tuoåi, Morrie ñaõ coù caûm nhaän em mang caû hoøn nuùi treân vai.

Naêm sau, Morrie ñöôïc moät nhaân vaät nhieät thaønh oâm vaøo loøng, EÂ-va, baø meï keá môùi tinh cuûa Morrie. Ñoù laø moät baø di daân ngöôøi Loã-ma-ni, voùc daùng nhoû beù, göông maët khaù bình thöôøng, toùc cuoán loïn maøu naâu, vaø coù naêng löïc baèng hai ngöôøi thöôøng. Quaû thaät, loøng nhieät thaønh cuûa baø ñaõ söôûi aám baàu khí u toái do cha Morrie taïo ra. Baø noùi trong khi oâng im laëng, buoåi toái baø haùt cho treû con nghe. Gioïng noùi nheï nhaøng, nhaân caùch maïnh meõ, caùc baøi hoïc baø daïy, taát caû ñaõ söôûi aám loøng Morrie.

Khi Ña-vít ñi töø nhaø söùc khoûe veà, luoân luoân mang caùc duïng cuï chænh hình ôû chaân, hai anh em nguû chung caùi giöôøng xeáp trong beáp, EÂ-va ñeán oâm hoân vaø chuùc hai con nguû ngon. Ñoù laø nhöõng nuï hoân maø Morrie mong chôø nhö chuù meøo con mong lieãn söûa. Trong thaâm taâm, Morrie caûm nhaän em ñaõ tìm laïi ñöôïc ngöôøi meï. Tuy nhieân hoï cuõng khoâng thoaùt khoûi ñöôïc caûnh ngheøo. Baây giôø hoï soáng trong caên hoä chæ coù moät phoøng, caên nhaø gaïch ñoû ñöôøng Tremont, vuøng Bronx, gaàn moät quaùn röôïu YÙù, nôi moãi toái muøa heø, caùc oâng giaø ñeán chôi bun, moät loaïi banh troøn. Trong thôøi Kinh Teá Suy Thoaùi, cha cuûa Morrie gaàn nhö khoâng kieám ñöôïc vieäc trong ngaønh aùo loâng. Thæng thoaûng khi moïi ngöôøi vaøo baøn aên, EÂ-va chæ doïn ñöôïc coù baùnh mì treân baøn. Ña-vít hoûi :
- Coù gì aên theâm khoâng ?
- Khoâng coù gì heát, EÂ-va traû lôøi.

Khi baø ñöa hai em vaøo giöôøng, baø haùt cho caùc em nghe caùc baøi haùt Do-Thaùi Ñoâng AÂu. Caùc baøi haùt naøy buoàn vaø ñôn ñieäu. Moät trong caùc baøi haùt noùi veà moät coâ beù coá gaéng ñeå baùn hoäp queït :
OÂng baø ôi, mua giuøm toâi hoäp queït
Dieâm khoâ vaø khoâng thaám nöôùc möa
Toäi nghieäp toâi oâng baø ôi, toäi nghieäp toâi oâng baø ôi.

Duø ñôøi soáng khoù khaên, EÂ-va noùi cho Morrie bieát veà yeâu thöông vaø veà saên soùc ngöôøi khaùc, nhöng cuõng daïy cho Morrie bieát yeâu thöông vaø saên soùc ngöôøi khaùc. Baø ñoøi hoûi hoïc baï phaûi toát, bôûi vì baø thaáy chæ coù hoïc môùi laø con ñöôøng thoaùt ra khoûi caûnh ngheøo ñoùi, baûn thaân baø cuõng ñi hoïc theâm Anh vaên moãi buoåi toái. Chính trong voøng tay cuûa ngöôøi ñaøn baø naøy ñaõ laøm naûy sinh trong Morrie tính hieáu hoïc.

Morrie hoïc ban ñeâm, döôùi aùnh ñeøn trong baøn beáp. Buoåi saùng, Morrie ñeán hoäi ñöôøng ñoïc kinh - Yizkor – kinh caàu hoàn cho meï, Morrie laøm vaäy laø ñeå meï vaãn soáng maõi trong loøng caäu. Moät ñieàu khoâng theå töôûng töôïng ñöôïc laø cha cuûa Morrie caám oâng khoâng ñöôïc nhaéc ñeán meï. Charlie muoán chuù beù Ña-vít nghó raèng EÂ-va laø meï ruoät cuûa mình. Ñoù laø gaùnh naëng khuûng khieáp ñoái vôùi Morrie. Trong nhieàu naêm, böùc ñieän tín baùo tin meï cheát laø vaät duy nhaát cuûa meï maø Morrie coøn giöõ laïi. Ngaøy böùc ñieän tín gôûi ñeán, Morrie ñaõ caát giaáu vaø giöõ noù suoát ñôøi.

Lôùn leân, cha ñöa Morrie ñeán xöôûng aùo loâng ñeå laøm vieäc vôùi oâng. Nöôùc Myõ ñang ôû trong thôøi kyø Kinh Teá Khuûng Hoaûng, vaø oâng mong tìm ñöôïc moät vieäc laøm cho Morrie. Ngay khi vaøo xöôûng, Morrie coù caûm töôûng nhö caùc böùc töôøng kheùp kín caäu laïi. Caên phoøng toái vaø noùng, cöûa soå caùu baån, maùy moùc keâ san saùt nhau nhö baùnh xe löûa. Buïi loâng thuù bay daøy ñaëc khoâng khí. Thôï goø löng may, trong khi ngöôøi chuû ñi tôùi ñi lui la heùt phaûi laøm nhanh hôn. Morrie khoù nhoïc môùi thôû ñöôïc. Morrie ñöùng sau löng cha, kinh sôï vôùi yù töôûng ngöôøi chuû seõ coù theå la mình luoân. Ñeán giôø nghæ giaûi lao buoåi saùng. Ngöôøi cha ñem Morrie ñeán giôùi thieäu vôùi chuû. Ñaåy Morrie ñeán tröôùc maët chuû, oâng xin cho Morrie ñöôïc laøm vieäc. Nhöng coâng vieäc coøn khoâng ñuû cho ngöôøi lôùn, khoâng ai saún saøng nhöôøng vieäc cho Morrie.

Thaät laø may phöôùc ! Morrie gheùt cay ñaéng choã naøy. OÂng töï höùa vaø lôøi höùa naøy oâng giöõ suoát ñôøi : khoâng bao giôø chaáp nhaän laøm moät vieäc gì maø phaûi ñi khai thaùc söùc ngöôøi khaùc, khoâng bao giôø kieám tieàn treân moà hoâi ngöôøi khaùc. EÂ-va hoûi :
- Con seõ laøm gì ?
- Con khoâng bieát. Con khoâng hoïc luaät vì con khoâng thích caùc luaät sö, khoâng thích hoïc y, vì khoâng daùm nhìn maùu.

Con seõ laøm gì ?
Chæ vì khoâng coù gì ñeå hoïc maø vò giaùo sö gioûi nhaát toâi chöa bao giôø gaëp trôû thaønh nhaø giaùo.
Ai giaûng daïy laø chaïm ñeán vónh cöõu,
vì hoï khoâng