BAØI HOÏC CUOÁI CUØNG
(Dernière leçon - Tuesday with Morrie)

Mitch Albom
An Nguyeãn dòch

noäi dung

Lôøi noùi ñaàu
Daãn Nhaäp

Lôøi noùi ñaàu

Trong kinh nguyeän, thænh thoaûng chuùng ta vaãn caàu xin "cho khoûi cheát töôi aên naên toäi chaúng kòp", ñang khi ñaùng ra phaûi keâu xin moãi ngaøy, vì khoâng ai bieát ñöôïc luùc naøo Chuùa vaïch ñöôøng ranh giôùi chaám döùt cuoäc ñôøi mình. Thaät vaäy, toâi ñaõ traûi qua maáy laàn suyùt cheát vaø laàn bò tai naïn xe thì hoaøn toaøn thình lình, khoâng kòp nghó gì, noùi gì heát, vôùi baát cöù ai, keå caû vôùi Chuùa, ñeå aên naên toäi, ñeå xin Chuùa tha, ñeå xin Chuùa cöùu.
Quaû theá, con ngöôøi laø sinh vaät duy nhaát bieát mình seõ cheát, nhöng söï bieát naày vaãn coøn laø lyù thuyeát vaø xa laï, con ngöôøi vaãn soáng voâ tö ñeán voâ taâm ñoái vôùi caùi cheát, nhaát laø ñoái vôùi ngöôøi treû, ngöôøi khoeû maïnh, ñang yeâu, ñang thaønh coâng, töông lai ñang höùa heïn, cuoäc ñôøi ñang móm cöôøi vôùi... Chæ khi naøo vaáp phaûi moät chöùng beänh nan trò, khi y hoïc "khieâm toán" nhìn nhaän giôùi haïn vaø söï baát löïc cuûa mình, ñoàng thôøi buoäc loøng phaûi "taøn nhaãn" tuyeân boá baûn aùn ... töû, thì naïn nhaân môùi bieát mình saép cheát vaø caùi cheát trôû neân gaàn guõi, thieát thaân, nhöùc nhoái vôùi mình trong töøng laøn da thôù thòt.
Nhöng tröôùc caùi bieát saép cheát naày, thöôøng coù nhieàu ngöôøi tuyeät voïng, buoâng xuoâi hoaëc baát maõn, caêm haän noåi loaïn, ñeå roài cheát ñi khoå sôû, khoâng bình an. Maáy ai bieát vaän duïng söï bieát mình saép cheát ñeå chuaãn bò cho mình moät cuoäc haønh trình toát ñeïp ñi vaøo vónh cöûu ? Vì theá, ñoái vôùi soá ít ngöôøi naày, ñöôïc bieát mình saép cheát laø moät may maén : Morrie phaûi soáng vôùi nghòch caûnh, ñau ñôùn thaáy mình cheát daàn daàn, nhöng laïi coù yù thöùc veà ñieàu « tuyeät vôøi » laø mình coù thôøi gian ñeå chuaån bò vaø ñeå noùi lôøi töø giaõ. OÂng noùi : « Khoâng phaûi ai cuõng coù caùi may naøy ! »
Caùc baäc thaùnh nhaân thöôøng daïy haõy naêng nghó tôùi caùi cheát, vì noù giuùp mình soáng moät ñôøi soáng toát laønh, thaùnh thieän. Moät ñôøi soáng maø caùc ngaøi khuyeân : "Ngaøy con sinh ra, moïi ngöôøi vui cöôøi maø con khoùc. Con haõy soáng theá naøo ñeå ngaøy con cheát, con cöôøi maø moïi ngöôøi khoùc". Coù ai bieát choác laùt nöõa mình cheát maø coøn ham hoá caùc söï ñôøi naày, coøn gieo raéc baát coâng haän thuø, coøn ghen gheùt tranh chaáp hôn thua, maø khoâng traùi laïi, an hoøa vôùi moïi ngöôøi, toân troïng löông taâm keû khaùc, phoù giao cho loøng nhaân töø cuûa Chuùa lôøi phaåm bình cuoái cuøng vaø söï ñoaùn xeùt chung thaåm, noå löïc chuaån bò taâm hoàn ñeå ra ñi trong bình an veà vôùi Chuùa ?
Caùi may maén laø ôû ñoù, may maén cho mình, may maén cho tha nhaân, may maén cho ñôøi : coù gì nöõa ñeå maát ñaâu maø sôï maát, coù gì caàn ñöôïc nöõa ñaâu maø lo cho ñöôïc ! Coù leõ trong yù nghóa naày maø thaùnh Phaoloâ keå "theá gian nhö ñaõ cheát cho toâi vaø toâi cho theá gian". Luùc coù ñöôïc caùi kinh nghieäm naày laø luùc ta caûm nhaän ñöôïc söï thanh thaûn vaø söùc maïnh taâm hoàn. Chuùng ta caàu chuùc cho nhau bieát soáng an ñeå ñöôïc cheát laønh.

Hueá thaùng hoa naêm 2000
Micae-Phaoloâ Traàn Minh Huy

Mang ñeán lôøi khích leä, bieát chaéc baøn tay ñöa ra laø haønh vi duõng caûm duy nhaát, trao ñoåi vôùi nhau nieàm vui, giuùp ngöôøi khaùc tìm cho ñôøi soáng cuûa hoï coù moät yù nghóa ... Giuùp ñôøi soáng : ñoù laø öôùc muoán cuûa ban bieân taäp cho caùc saùch trong söu taäp naøy. Öôùc muoán cuûa toâi laø mang ñeán cho quaàn chuùng theâm moät caùi gì, trong con ñöôøng duy nhaát maø toâi bieát, con ñöôøng thích hôïp vôùi toâi vaø toâi yeâu thöông nhaát : saùch vôû.
Moät coâng vieäc maø toâi kieân trì, neáu khoâng muoán noùi laø khoâng töôûng. Bôûi vì, nhö toâi ñaõ noùi khi giôùi thieäu quyeån saùch ñaàu tieân cuûa boä söu taäp, chæ caàn moät vaøi ngöôøi, qua quyeån saùch hoï ñang ñoïc, tìm laïi ñöôïc con ñöôøng hoï ñaõ ñaùnh maát, nhö theá muïc ñích cuûa toâi ñaõ ñaït : quan troïng laø cuøng nhau chia seû.

Robert Laffont

<noäi dung>

Daãn Nhaäp

Laøm sao soáng ? Taùc giaû ñaõ ñaët caâu hoûi naøy suoát caû quyeån saùch. Laøm sao soáng ñeå ñôøi soáng khoâng phaûi laø cuoäc moäng du, khoâng phaûi lo laéng ñuoåi theo caùc muïc ñích maø chæ ñem ñeán thaát voïng ? Laøm sao soáng heát mình ? Laøm sao thöôûng thöùc cuoäc soáng ? Giaûn dò laø laøm sao haïnh phuùc hôn trong theá giôùi ngaøy nay ?

Mitch Albom laø kyù giaû theå thao noåi tieáng nöôùc Myõ, oâng soáng heát toác ñoä. Ñoù laø con ngöôøi cuûa theá kyû naøy, xuaát saéc, hieäu naêng, luoân luoân voäi vaõ, luoân luoân ôû hieän tröôøng. Vaên hoùa cuûa anh laø vaên hoùa chuoäng tieán boä, giaù trò cuûa anh laø giaù trò cuûa thaønh coâng. Anh lôùn leân trong moät theá giôùi maø con ngöôøi baét buoäc phaûi coù saéc ñeïp, treû trung vaø giaøu coù, theá giôùi maø tieàn baïc vaø quyeàn löïc laø vua. Theá giôùi naøy khoâng coù choã cho saùng taïo, dòu daøng, thöông xoùt hay nhöõng kinh nghieäm soáng cuûa moät ñôøi soáng khôi daäy tình ñoaøn keát nhaân loaïi nhö söï leä thuoäc, giaø yeáu hay cheát choùc.

Vaø ñaây, moät buoåi chieàu noï, trong luùc anh ñang baám heát ñaøi naøy qua ñaøi khaùc ñeå xem voâ tuyeán truyeàn hình, tình côø anh xem moät tieát muïc noåi tieáng, ñaïi loaïi nhö Vaên Hoùa Bình Daân. Hoï ñang phoûng vaán vò giaùo sö xaõ hoäi hoïc cuûa anh ngaøy xöa, moät ngöôøi ñaõ ghi daáu aán maïnh meõ trong tuoåi thanh nieân cuûa anh baèng trí oùc thoâng tueä vaø chuû nghóa choáng hình thöùc hoùa cuûa oâng.

OÂng giaø haún. OÂng bò moät loaïi beänh khoâng theå chöõa laønh ñöôïc, vaø beänh ñang laøm oâng teâ lieät daàn daàn. OÂng bieát oâng saép cheát. OÂng bieát oâng seõ xuoáng söùc raát nhanh, seõ maát töï ñoäng tính. OÂng bieát roài ñaây, oâng seõ giao thaân theå oâng, caùc boä phaän kín ñaùo nhaát cuûa oâng vaøo aùnh nhìn, vaøo tay ngöôøi khaùc. OÂng sôï ñieàu ñoù. Ai maø khoâng sôï ? Nhöng oâng quyeát ñònh duøng vieäc haáp hoái chaàm chaäm cuûa mình laøm chaát lieäu ñeå giaûng daïy. Ñoù laø ngöôøi coù taâm hoàn giaûng daïy trong maùu, oâng muoán laøm thaày ñeán cuøng. « Haõy nghieân cöùu söï ra ñi chaàm chaäm vaø kieân nhaãn cuûa toâi ! Caùc baïn haõy quan saùt nhöõng gì ñeán vôùi toâi. Haõy cuøng hoïc vôùi toâi ! »

Toái hoâm ñoù, taùc giaû cuûa chuùng ta boái roái, cuõng nhö haøng trieäu ngöôøi xem voâ tuyeán khaùc, hoï khaùm phaù ra hoï coù theå nhìn caùi cheát tröôùc maët, vaø noùi veà caùi cheát moät caùch bình thaûn, khoâng ngaïi nguøng. Chuùng ta ñöøng queân laø töø bao giôø, nöôùc Myõ vaãn xem caùi cheát laø moät ñieàu khoâng neân noùi ñeán. Hoï che giaáu caùi cheát. Hoï sôï caùi cheát.

Laøm sao maø khoâng yeâu thöông vò giaùo sö giaø naøy, khi oâng quyeát ñònh duøng thì giôø coøn laïi cuûa mình ñeå laøm moät ñieàu gì toát nhaát, ñeå yeâu ñôøi soáng ñeán ñoä chaáp nhaän taát caû moïi khía caïnh cuûa noù ? Chaéc chaén laø oâng coù yù chí, nhöng ñieàu khoâng choái caõi laø oâng coù moät söùc maïnh noäi taâm, nhöng chuùng ta ñöøng nghó raèng oâng laø moät sieâu nhaân. Ngöôïc laïi, oâng cuõng ñau khoå, oâng cuõng khoùc vaø oâng khoâng giaáu ñieàu ñoù. Loøng nhaân cuûa oâng ñaõ laøm chuùng ta xuùc ñoäng. Nhaän bieát mình ñau khoå, oâng khoâng sôï haõi khi dieãn taû caùc caûm xuùc cuûa mình cho nhöõng ngöôøi thaân, ñoù laø moät trong caùc chìa khoùa cuûa cuoäc ñôøi. Phaûi ñeå caùc caûm xuùc thaám nhaäp töø töø vaøo loøng mình, caûm nghieäm noù, soáng vôùi noù ñeán cuøng, ñeå roài coù theå vöôït qua noù. Thaúng thaén chaáp nhaän hoaøn caûnh seõ khoâng theå naøo laøm mình ngaõ guïc, nhöng laïi naâng ñôõ mình vaø cho pheùp mình nhìn söï vieäc moät caùch khaùch quan, vôùi loøng dòu daøng vaø ít nhieàu haøi höôùc.

Morrie ñaõ daùm trung thöïc vôùi chính mình. OÂng khoâng xem troïng hình haøi beân ngoaøi cuõng nhö caùch aên maëc. Ngöôøi ta coù theå thaáy oâng vöøa aên moät caùch vuïng veà, vöøa cöôøi, mieäng ñaày ñoà aên. OÂng khoâng phaûi laø moät ngöôøi haáp daãn, nhöng töø oâng laïi toaùt ra neùt duyeân daùng khoâng theå phuû nhaän ñöôïc. Chaéc chaén söï troän laãn giöõa con ngöôøi ñích thöïc vaø tính dòu daøng cuûa oâng ñaõ laøm cho moïi ngöôøi coù caûm tình vôùi oâng. Moät ngöôøi ñöôïc moïi ngöôøi yeâu thöông, oâng vui veû vaø minh trieát, vì theá oâng ñöôïc gia ñình, baïn beø, ñoàng nghieäp, cöïu hoïc sinh, vaø raát ñoâng ngöôøi chöa quen bieát ôû beân caïnh oâng. Moät ngöôøi bieát laéng nghe vaø quan taâm ñeán ngöôøi khaùc.

Morrie phaûi soáng vôùi nghòch caûnh, ñau ñôùn thaáy mình cheát daàn daàn, nhöng laïi coù yù thöùc veà ñieàu « tuyeät vôøi » laø mình coù thôøi gian ñeå chuaån bò vaø ñeå noùi lôøi töø giaõ. OÂng noùi : «Khoâng phaûi ai cuõng coù caùi may naøy !»

Tin chaéc moãi kinh nghieäm soáng, moãi thöû thaùch ñeàu coù khaû naêng vöôït leân, ñeàu môû caùnh cöûa vaøo moät ñieàu gì môùi, oâng seõ tìm ôû ñaây phöông caùch ñeå « yeâu thöông » söï leä thuoäc naøy, duø phaûi chieán ñaáu cho ñeán luùc naøo oâng coøn coù theå chieán ñaáu, nhöng töø baây giôø, oâng phaûi bieát chaáp nhaän. OÂng bieát laø oâng töï nguyeän bieán vieäc suy thoaùi chaàm chaäm vaø ngaám ngaàm naøy thaønh moät kinh nghieäm coù yù nghóa, vaø thaønh moät baøi hoïc veà ñôøi soáng cho nhöõng ngöôøi khaùc. «Ngöôøi ta nhìn toâi nhö moät caùi caàu. Toâi khoâng coøn linh hoaït nhö tröôùc, nhöng toâi cuõng chöa cheát. Toâi nhö ôû giöõa hai ñòa haït naøy. Toâi chuaån bò cho chuyeán Ñaïi Vieãn Du vaø moïi ngöôøi muoán toâi noùi cho hoï bieát caàn phaûi ñem theo nhöõng gì»

Theá giôùi ngaøy nay vôùi caùc giaù trò bò laãn loän, caùc thöù töï öu tieân bò ñaûo ngöôïc, ngöôøi saép cheát nhìn caùi cheát tröôùc maët, hoï bieát nhöõng gì quan troïng vaø nhöõng gì khoâng quan troïng. Neáu coù thì giôø, neáu coù theå ñöôïc, vaø nhaát laø neáu nhöõng ngöôøi chung quanh cuøng ñi vôùi hoï treân con ñöôøng thaønh töïu cuoái cuøng naøy, thì hoï seõ ñi ñeán ñöôïc ñieàu thieát yeáu. Vaø ñoù laø nhöõng gì oâng daïy cho chuùng ta.

Nhö theá chuùng ta ñöôïc môøi goïi ñeán ñaây ñeå cuøng nhaän lôøi chæ daïy cuoái cuøng cuûa moät vò thaày, qua ngoøi buùt cuûa moät trong caùc hoïc troø cuûa oâng, coù theå laø ngöôøi hoïc troø oâng öa thích. Bôûi vì neáu Morrie caàn moät ngöôøi laøm chöùng – «Toâi muoán coù ai nghe caâu chuyeän cuûa ñôøi toâi, anh coù muoán laø ngöôøi ñoù khoâng ?» - thì Mitch, anh ta, anh cuõng caàn moät ngöôøi thaày, ngöôøi höôùng daãn anh ñaët nhöõng caâu hoûi thieát yeáu, nhöõng caâu hoûi aùm aûnh mình tröôùc theàm caùi cheát, nhöõng caâu hoûi maø ngöôøi ta thích suy nghó sôùm hôn trong cuoäc ñôøi. Mitch öôùc nguyeän thaáy moät caùch roõ raøng. Anh caûm nhaän Morrie laø ngöôøi coù theå giuùp anh laøm saùng toû ñieàu naøy, vì oâng ñöùng gaàn caùi cheát vaø oâng thaáy roõ raøng caùi gì laø quan troïng trong cuoäc ñôøi.

Vaø theá laø taát caû kyû nieäm tuoåi thanh nieân thôøi ñi hoïc soáng laïi trong ngöôøi anh, ñaày caûm xuùc vaø dòu daøng. Vaøo thôøi ñoù, Mitch laø moät thanh nieân lyù töôûng. Anh muoán laøm nhaïc só. Anh ñaõ caûm nhaän vò giaùo sö naøy coù moät söùc maïnh noäi taâm. Anh phaûi ñi thaêm oâng.

Töø ñoù baét ñaàu khoùa hoïc cuoái cuøng cuûa giaùo sö maø ngöôøi hoïc troø gaàn nhö khoâng bieát. Moãi thöù ba, Mitch laáy maùy bay ñeán thaêm oâng, anh ghi baêng laïi taát caû buoåi noùi chuyeän vôùi oâng.

Anh chöa chuaån bò gì ñeå ôû beân ñaàu giöôøng cuûa ngöôøi saép cheát. OÂng noùi ñeán caùc vuïng veà cuûa oâng, ñeán vieäc nhìn laïi con ngöôøi beân trong cuûa oâng, ñeán noãi sôï khi thaáy côn beänh tieán nhanh. Tuy nhieân anh vaãn ñeán, anh nghe vò thaày ñang yeáu daàn, nhöng oâng laïi coù söùc thu huùt anh vì tinh thaàn treû trung, tính tình côûi môû, khoân ngoan vaø haøi höôùc cuûa oâng. Anh thuù nhaän moãi laàn gaàn Morrie, anh caûm thaáy deã chòu hôn, bình an hôn, gaàn vôùi chính mình hôn. «Hình nhö toâi töø töø ñi vaøo moät theá giôùi khaùc» Vaø anh thay ñoåi, anh töï ngaïc nhieân vôùi chính mình. Anh côûi môû, anh coù loøng nhaân aùi hôn. Thænh thoaûng anh giuùp Morrie ngoài vaøo xe laên. Ñoù laø nhöõng giaây phuùt hai theå xaùc caän keà nhau, laøm cho hoï xuùc ñoäng moät caùch khoâng taû ñöôïc. Anh caûm thaáy tính cöïc kyø moûng gioøn cuûa ngöôøi ñaøn oâng naøy, ngöôøi ñaøn oâng maø anh kính troïng vaø giôø ñaây khoâng coøn moät söùc löïc naøo trong caùnh tay, caùi cheát thu mình beân trong con ngöôøi oâng.

Mitch laø moät ngöôøi thaät deø daët. Anh caûm xuùc vì loøng trìu meán trong suoát cuûa vò thaày lôùn tuoåi, nhöng anh laïi khoâng deã daøng boäc loä caùc caûm xuùc rieâng tö cuûa mình. Trong suoát caùc cuoäc thaêm vieáng cuûa anh, anh ñaáu tranh ñeå choáng laïi vôùi caùc caûm xuùc naøy, cho ñeán giôø phuùt cuoái, khi anh ñeå caùc gioït nöôùc maét tuoân traøo, anh taëng cho Morrie chieán thaéng toái haäu, ñoù laø oâng ñaõ laøm cho anh khoùc.

Trong khi vò thaày giaø vöøa nheï nhaøng ñi vaøo caùi cheát, vöøa giaûng daïy veà ñôøi soáng vôùi nhöõng chöõ ñôn giaûn vaø chaân thaät cuûa ñôøi soáng thöôøng nhaät, chuùng ta töï hoûi chuùng ta coù thay ñoåi gì khi ñoïc quyeån saùch naøy khoâng.

Cuøng vôùi oâng, coù theå chuùng ta seõ nhìn nhöõng chuyeän ñaõ laøm chuùng ta haõi sôï moät caùch khaùc hôn. Chaúng haïn, Morrie môøi goïi chuùng ta chieán ñaáu vôùi tuoåi giaø, vì giaø khoâng phaûi chæ thoaùi hoùa maø coøn taêng tröôûng theâm leân. OÂng noùi cho chuùng ta bieát, khi tìm ñöôïc yù nghóa cho cuoäc ñôøi, moãi giaây phuùt soáng laø soáng heát mình, thì ngöôøi ta khoâng coøn muoán ñi trôû laïi tuoåi treû. Ngöôøi ta muoán tieán tôùi phía tröôùc. Khi mình boû heát thì giôø ñeå choáng laïi vôùi tuoåi giaø, thì roài luùc naøo mình cuõng khoå sôû, vì theá naøo, tuoåi giaø noù cuõng ñeán !

Ñôn giaûn laø chaáp nhaän nhöõng gì ñeán vôùi mình.
Vaø söï leä thuoäc, phaûi chaêng ñoù laø ñieàu teä nhaát trong moät xaõ hoäi chuoäng ñieâu luyeän trong nghieäp vuï vaø laøm chuû moïi haønh vi ? Laøm sao khuyeán khích ñieàu naøy ? Morrie coøn ñi xa hôn, laøm sao yeâu thöông ñöôïc ñieàu naøy ? Coù theå khi ñi tìm noù, nhö chính oâng ñaõ töï laøm, thì mình tìm ñöôïc thích thuù nhö taát caû moïi em beù ñeàu thích thuù khi ñöôïc meï oâm aáp, boàng beá khoâng ? Tìm laïi ñöôïc thôøi xa xöa khi mình ñöôïc saên soùc hoaøn toaøn, thôøi maø chuùng ta chaúng bao giôø queân.

Cuoái cuøng, caùi cheát coù theå ñeán nhö moät chuyeän raát thöôøng tình cuûa loaøi ngöôøi, qua caùi nhìn cuûa vò giaùo sö giaø, oâng noùi cho chuùng ta bieát khi chuùng ta coù bình an vôùi ñôøi soáng, khi chuùng ta ñaët taát caû con ngöôøi chuùng ta vaøo tình yeâu, thì caùi cheát khoâng phaûi thuaàn tuùy laø cheát ! Bao laâu chuùng ta coù theå yeâu thöông vaø nhôù laïi caûm nhaän cuûa tình yeâu, thì chuùng ta coù theå cheát maø khoâng bò caùi cheát cuoán ñi. Tình yeâu maø chuùng ta ñaõ taïo ra vaãn coøn ñoù. Kyû nieäm vaãn coøn ñoù. Chuùng ta tieáp tuïc soáng trong loøng cuûa nhöõng ngöôøi maø chuùng ta ñaõ laøm hoï xuùc ñoäng vaø nuoâi döôõng hoï luùc chuùng ta coøn soáng. Caùi cheát chaám döùt moät ñôøi soáng, nhöng khoâng laøm chaám döùt moái quan heä

Nhö theá, laøm sao soáng ñaây ? Khi Mitch hoûi oâng, oâng seõ laøm gì neáu oâng laáy laïi ñöôïc söùc khoûe chæ trong voøng moät ngaøy, Morrie traû lôøi oâng cuõng seõ chaúng laøm gì phi thöôøng. Chæ thöôûng thöùc, meán chuoäng, moät caùch coù yù thöùc nhaát, caùc thuù vui ñôn giaûn bình nhaät nhö ñi daïo, ngaém nhìn thieân nhieân, ñi aên vôùi baïn beø vaø ñi nhaûy.

Marie de Hennezel

<noäi dung>

phaàn moät

Lôùp hoïc

Vò thaày giaø cuûa toâi ñaõ giaûng lôùp hoïc cuoái cuøng cuûa oâng taïi nhaø, gaàn cöûa soå, nôi phoøng laøm vieäc cuûa oâng, nôi oâng coù theå nhìn caùc hoa daâm buït nhoû beù ñang taøn daàn. Moãi tuaàn coù moät buoåi hoïc, vaøo ngaøy thöù ba. Buoåi hoïc baét ñaàu sau buoåi aên saùng, thaày noùi ñeán yù nghóa cuûa ñôøi soáng vaø khôûi höùng, ñöông nhieân laø töø kinh nghieäm soáng. Khoâng cheùp baøi, nhöng coù khaûo baøi noùi moãi tuaàn. Phaûi traû lôøi caùc caâu hoûi vaø phaûi bieát ñaët caâu hoûi. Thænh thoaûng thaày nhôø hoïc troø laøm moät ít vieäc theå lyù nhö keâ caùi ñaàu cuûa thaày treân goái ôû moät vò theá thoaûi maùi hôn, nhö ñeo laïi maét kieáng cho thaày. Vaø ñaëc bieät thaày raát thích hoïc troø hoân thaày tröôùc khi ñi. Thaày khoâng baét ñoïc moät baøi naøo, nhöng duø vaäy, caùc chuû ñeà ñöôïc ñeà caäp ñeán laø tình yeâu, vieäc laøm, tha nhaân, gia ñình, tuoåi giaø, tha thöù vaø cuoái cuøng laø caùi cheát. Buoåi hoïc cuoái cuøng raát ngaén, chæ coù vaøi lôøi.

Thay vaøo leã beá maïc hoïc kyø laø leã an taùng. Baøi thi cuoái cuøng laø boån phaän phaûi vieát veà nhöõng gì mình ñaõ hoïc. Ñoù laø nhöõng gì maø baïn seõ thaáy ôû quyeån saùch naøy. Lôùp hoïc naøy chæ coù moät ngöôøi hoïc troø duy nhaát. Ngöôøi hoïc troø ñoù laø toâi. 

Chuùng toâi ñang ôû vaøo cuoái muøa xuaân naêm 1979, trong caùi noùng aåm öôùt cuûa buoåi chieàu thöù baûy. Chuùng toâi coù gaàn haøng traêm ñöùa ngoài saùt caïnh nhau treân caùc chieác gheá goã xeáp thaúng haøng treân baõi coû roäng lôùn cuûa khuoân vieân ñaïi hoïc. Chuùng toâi maëc aùo choaøng baèng ny loâng maøu xanh da trôøi, soát ruoät ngoài nghe moät baøi dieãn vaên daøi doøng. Baøi dieãn vaên ñoïc xong, chuùng toâi vöùt chieác aùo choaøng leân trôøi. Giôø ñaây chuùng toâi ñaõ chính thöùc toát nghieäp tröôøng ñaïi hoïc Brandeis, ôû Waltham, bang Massachusetts. Ñoái vôùi ña soá boïn chuùng toâi, moät taám maøn vöøa rôi xuoáng caét ñöùt tuoåi thô aáu cuûa chuùng toâi.

Sau ñoù, toâi gaëp giaùo sö Morrie Schwarz, vò giaùo sö toâi yeâu thích vaø toâi giôùi thieäu oâng vôùi cha meï toâi. OÂng nhoû nhaén, böôùc töøng böôùc cuõng nhoû nhaén nhö thöû moät laøn gioù maïnh coù theå cuoán oâng leân maây. Trong boä aùo leã phuïc, oâng coù veû vöøa nhö nhaø tieân tri trong Kinh Thaùnh vöøa nhö oâng giaø Noël. Ñoâi maét hai maøu : xanh da trôøi vaø xanh laù caây chieáu saùng, töøng chuøm toùc baïc loûa xoûa tröôùc traùn, tai to, muõi tam giaùc, loâng maøy xaùm vaø raäm. Raêng cuûa oâng thì bò leäch, raêng haøm döôùi nghieâng veà phía trong gioáng nhö coù ai ñaám moät cuù vaøo mieäng. Duø vaäy khi oâng cöôøi, ngöôøi ta coù caûm töôûng nhö oâng vöøa ñöôïc keå cho nghe caâu chuyeän haøi höôùc ñaàu tieân cuûa theá giôùi.

OÂng noùi vôùi cha meï toâi laø toâi khoâng boû buoåi hoïc naøo cuûa oâng. «OÂng baø coù moät ñöùa con khoâng gioáng nhö caùc ñöùa khaùc !» Caûm thaáy khoù chòu, toâi nhìn xuoáng chaân. Tröôùc khi chia tay, toâi taëng oâng moùn quaø : moät chieác khaên nhoû baèng da coù khaéc caùc chöõ ñaàu cuûa teân oâng maø toâi vöøa mua hoâm tröôùc trong khu phoá thöông maõi. Toâi khoâng muoán queân Morrie. Nhöng chaéc chaén laø toâi cuõng khoâng muoán oâng queân toâi.

Vöøa ngaém chieác khaên, oâng vöøa noùi vôùi toâi : "Mitch, anh thuoäc loaïi hoïc troø ngoan !" Roài oâng oâm toâi trong voøng tay oâng, töø sau löng, toâi caûm nhaän oâng gaày goø. Toâi cao lôùn hôn oâng vaø khi ôû trong loøng oâng, toâi caûm thaáy kyø laï, nhö toâi laø cha meï, coøn oâng laø treû con. OÂng noùi toâi nhôù cho oâng bieát tin töùc veà toâi, khoâng ngaàn ngaïi, toâi traû lôøi : «Chaéc chaén» OÂng quay goùt vaø toâi thaáy nöôùc maét treân maét oâng.

<noäi dung>

Moân hoïc

Vaøo muøa heø 1994, oâng bieát oâng seõ cheát, nhöng khi nhìn laïi quaù khöù, Morrie bieát coù moät caùi gì traàm troïng saép xaûy ra cho oâng tröôùc khi tin naøy chính thöùc noùi leân. Thaät ra, oâng ñaõ bieát ñieàu naøy töø ngaøy oâng khoâng coøn nhaûy ñöôïc. Vò giaùo sö giaø cuûa toâi luùc naøo cuõng thích nhaûy ! Baát cöù moät loaïi nhaïc naøo oâng cuõng nhaûy ñöôïc. OÂng thích ñuû loaïi nhaïc : rock, giao höôûng, blues. Maét kheùp laïi, nuï cöôøi ngaây ngaát treân moâi, oâng baét ñaàu laéc lö thaân hình theo ñieäu nhaïc. Khoâng phaûi luùc naøo cuõng ñeïp. Phaûi noùi laø oâng khoâng quan taâm ñeán vieäc ñi tìm baïn cuøng nhaûy. OÂng nhaûy moät mình.

Chính trong khuoân vieân nhaø nguyeän nhoû cuûa Harvard Square laø nôi ngöôøi ta nhaûy caùi goïi laø « nhaûy töï do » moãi chieàu thöù tö. Trong aùùnh saùng nhaáp nhaùy, loa phoùng thanh aàm æ, vôùi chieác aùo thun traéng, quaàn vaûi ñen, khaên quaøng nhoû quaán quanh coå, Morrie löôïn lôø giöõa ñaùm ñoâng sinh vieân. Baát kyø loaïi nhaïc naøo, oâng vaãn cöù nhaûy. OÂng nhaûy caû loaïi nhaïc lindy, loaïi nhaïc phoå thoâng cuûa nhöõng naêm 30 cuûa nöôùc Myõ, treân neàn nhaïc cuûa Jimi Hendrix. OÂng quay, eïo mình töù phía, tay ñaùnh nhòp nhö moät nhaïc tröôûng ñang say söa ñieàu khieån daøn nhaïc, oâng nhaûy nhö theá cho ñeán khi löng öôùt ñaåm moà hoâi. Khoâng moät ai ôû ñoù bieát oâng laø moät vò tieán só veà xaõ hoäi hoïc, laø giaùo sö ñaïi hoïc nhieàu naêm, vieát nhieàu quyeån saùch giaù trò. Hoï nghó ñoù laø moät oâng giaø dôû hôi.

Moät ngaøy noï, oâng mang ñeán moät baêng nhaïc tango vaø yeâu caàu baø con cho nghe baêng naøy. Giöõa ñaùm ñoâng chaät ních treân saøn, oâng ra saøn nhaûy, phaûi noùi laø oâng nhö moät ngöôøi tình la-maõ thôøi xöa ñang ôû trong côn kích thích toät ñoä. Khi oâng nhaûy xong, moïi ngöôøi voå tay. Chaéc chaén giaây phuùt ñoù trôû thaønh thieân thu, chaúng ai coù theå naøo queân. Nhöng sau ñoù, oâng ngöøng nhaûy.

Vaøo khoaûng naêm oâng saùu möôi tuoåi, oâng baét ñaàu leân côn suyeån. OÂng khoù thôû. Moät ngaøy noï, khi oâng ñi daïo beân bôø soâng Charles, moät côn gioù loác laïnh laøm oâng khoâng thôû ñöôïc. OÂng phaûi nhaäp vieän khaån caáp, baùc só chích cho oâng moät lieàu a-ñreâ-na-lin. Vaøi naêm sau, oâng ñi ñöùng khoù khaên. Trong dòp leã sinh nhaät cuûa moät ngöôøi baïn, oâng trôït chaân khoâng coù lyù do. Moät buoåi chieàu khaùc, trong nhaø haùt kòch, oâng ñaâm boå töø treân caàu thang xuoáng tröôùc söï kinh ngaïc cuûa moïi ngöôøi. Coù ngöôøi la leân : «Phaûi cho oâng döôõng khí»

Vaøo thôøi gian ñoù, vì oâng ñaõ ngoaøi baûy möôi, neân coù ngöôøi cho ñoù laø do « tuoåi », vaø hoï giuùp oâng ñöùng daäy. Vì oâng laø ngöôøi luoân luoân caûm thaáy khoûe hôn ngöôøi khaùc neân Morrie bieát coù moät caùi gì ñang xaûy ra trong cô theå oâng. Khoâng phaûi do tuoåi. OÂng thöôøng xuyeân caûm thaáy meät, khoù nguû, coù luùc oâng mô oâng ñang cheát. OÂng ñi khaùm baùc só, haøng taù baùc só. Hoï thöû maùu, thöû nöôùc tieåu, hoï ñaët oáng doø vaøo haäu moân ñeå xem beân trong ruoät. Cuoái cuøng, hoï chaúng tìm ra gì, moät baùc só ñeà nghò caét moät mieáng thòt ôû ñuøi ñeå thöû nghieäm chöùc naêng baép thòt. Phoøng thí nghieäm cho bieát coù vaán ñeà ôû heä thaàn kinh. Morrie laïi chòu theâm moät loâ thöû nghieäm khaùc. Moät trong caùc thöû nghieäm naøy laø hoï ñeå oâng ngoài treân gheá ñaëc bieät – moät loaïi nhö gheá ñieän – ngöôøi ta cho doøng ñieän chaïy qua vaø hoï nghieân cöùu caùc phaûn öùng cuûa heä thaàn kinh.

Nhìn keát quaû, caùc baùc só noùi  caàn phaûi thöû theâm caùc thöû nghieäm khaùc. Morrie hoûi :
- Taïi sao ? Coù caùi gì xaûy ra ?
- Chuùng toâi khoâng bieát, thôøi gian phaûn öùng cuûa oâng bò chaäm.
- Thôøi gian phaûn öùng bò chaäm, ñieàu naøy muoán noùi gì ?

Cuoái cuøng, vaøo moät ngaøy noùng böùc, aåm öôùt cuûa thaùng 8 naêm 1994, Morrie vaø vôï laø Charlotte coù heïn vôùi baùc só thaàn kinh. Baùc só môøi hoï ngoài vaø noùi vôùi hoï veà chöùng beänh cuûa oâng : Morrie bò xô cöùng baùn caàu naõo, teo baép thòt, (danh töø y khoa laø beänh SLA scleùrose lateùrale myotrophique), beänh Charcot, moät loaïi beänh phuû phaøng, khoâng thöông xoùt cuûa heä thoáng thaàn kinh baép thòt. Khoâng coù trò lieäu. Morrie hoûi :
- Laøm sao toâi bò maéc chöùng beänh naøy ?
- Ngöôøi ta khoâng bieát vì sao.
- Nhö theá laø cheát vôùi beänh naøy ?
- Ñuùng.
- Vaäy toâi saép cheát ?
- Ñuùng, Toâi raát tieác, vò baùc só noùi.

OÂng ôû laïi hai giôø vôùi Morrie vaø Charlotte, kieân nhaãn traû lôøi töøng caâu hoûi cuûa hoï. Tröôùc khi ra veà, oâng cho hoï moät vaøi chi tieát theâm veà beänh SLA, caùc tôø giaáy chæ daãn nho nhoû. Ngöôøi ta coù caûm töôûng nhö hoï ñang ñi môû moät chöông muïc ôû nhaø baêng, vôùi caùc tôø giaáy nho nhoû naøy. Beân ngoaøi, maët trôøi chieáu saùng, thieân haï lo toan caùc coâng vieäc thöôøng ngaøy. Moät baø ñang laät ñaät chaïy boû tieàn vaøo maùy tính giôø ñaäu xe. Baø khaùc keùo chieác xe ñaåy ñeå ñi chôï. Charlotte quay cuoàng vôùi traêm yù nghó trong ñaàu : Anh coøn ôû laïi bao nhieâu ngaøy vôùi gia ñình ? Chuùng toâi seõ laøm gì baây giôø ? Laøm sao gia ñình coù tieàn traû caùc hoùa ñôn?

Vò giaùo sö giaø cuûa toâi teâ cöùng bôûi caùc chuyeän thöôøng nhaät chung quanh oâng. Theá giôùi coù ngöøng hoaït ñoäng khoâng ? Hoï coù bieát caùi gì ñang xaûy ra cho toâi khoâng ? Khoâng, theá giôùi khoâng ngöøng hoaït ñoäng. Theá giôùi khoâng thaáy caùi gì heát. Yeáu ñuoái môû caùnh cöûa xe, Morrie coù caûm töôûng nhö ñang rôi xuoáng trong moät caùi loã. OÂng töï hoûi : Toát, theá thì baây giôø laøm caùi gì ?

Trong khi vò giaùo sö giaø cuûa toâi tìm caâu traû lôøi cho caùc caâu hoûi, thì ngaøy qua ngaøy, tuaàn qua tuaàn, côn beänh xaâm chieám con ngöôøi cuûa oâng. Moät buoåi saùng noï, khi de xe ra khoûi nhaø ñeå xe, oâng khoâng coøn söùc ñeå ñaïp thaéng. Theá laø chaám döùt yù ñònh laùi xe. Vì oâng cöù bò vaáp teù hoaøi, neân oâng phaûi duøng gaäy. Chaám döùt ñi ñöùng thong thaû !

OÂng ñi bôi thöôøng xuyeân, oâng nhaän ra oâng khoâng coøn söùc ñeå töï maëc aùo quaàn. Ñaây laø laàn ñaàu tieân trong ñôøi, oâng caàn ñeán söï giuùp ñôõ taïi gia cuûa moät sinh vieân phaân khoa thaàn hoïc, anh Toâ-ny, anh giuùp oâng xuoáng hoà taém, giuùp oâng maëc aùo taém. Trong phoøng thay aùo, caùc ngöôøi khaùc laøm nhö khoâng thaáy caûnh naøy. Duø sao thì hoï cuõng thaáy, theá laø chaám döùt nhöõng gì rieâng tö.

Muøa thu 1994, oâng ñi leân ngoïn ñoài cuûa khuoân vieân tröôøng ñaïi hoïc ñeå ñöùng lôùp. OÂng cuõng khoâng baét buoäc laøm ñieàu naøy, ñoù laø caùi chaéc ! Tröôøng ñaïi hoïc cuõng seõ thoâng caûm ! Taïi sao phaûi chòu ñau khoå tröôùc maët moïi ngöôøi ? Cöù vieäc ôû nhaø. Saép xeáp laïi coâng vieäc cuûa mình cho goïn gaøng. Nhöng oâng khoâng nghó ñeán vieäc töø chöùc. Thay vaøo ñoù, oâng laûo ñaûo ñi vaøo lôùp hoïc, vaøo caên phoøng oâng giaûng daïy hôn ba möôi naêm nay. Vì vöôùng caùi gaäy, neân oâng phaûi maát moät thôøi gian môùi ngoài xuoáng gheá. Cuoái cuøng thì oâng cuõng ngoài xuoáng ñöôïc, gôõ maét kính ra, oâng nhìn caùc göông maët treû ñang im laëng höôùng veà oâng. «Caùc baïn thaân meán, toâi nghó laø caùc baïn ñeán ñaây ñeå hoïc moân taâm lyù xaõ hoäi. Toâi daïy moân naøy töø hai möôi naêm nay, vaø ñaây laø laàn ñaàu tieân toâi coù theå noùi laø caùc baïn coù nguy cô khoâng hoïc moân naøy ñeán cuøng ñöôïc, vì toâi bò moät beänh coù theå cheát sôùm. Coù theå laø toâi khoâng keát thuùc ñöôïc hoïc kyø naøy. Neáu ñieàu naøy taïo vaán ñeà cho caùc baïn, vaø neáu caùc baïn muoán rôøi khoûi lôùp hoïc, toâi thoâng caûm» Noùi xong, oâng cöôøi. Theá laø chaám döùt bí maät. 

Beänh SLA nhö ngoïn neán ñöôïc thaép leân : noù ñoát chaùy heát caùc daây thaàn kinh, ñeå laïi moät ñoáng saùp vuïn cho thaân theå. Beänh thöôøng baét ñaàu töø chaân vaø tieán daàn leân cao. Ngöôøi beänh maát chöùc naêng cuûa baép thòt ñuøi vaø khoâng coøn ñöùng vöõng, maát chöùc naêng baép thòt phaàn ngöïc vaø khoâng coøn ngoài thaúng ñöôïc. Veà gaàn cuoái, neáu ngöôøi beänh vaãn coøn soáng, hoï thôû baèng oáng thoâng qua cuoáng hoïng. Vaãn coøn saùng suoát, taâm hoàn hoï bò choân chaët trong moät caùi voõ meàm, ngöôøi beänh chæ coøn khaû naêng nhöôùng maét hay chaëc löôõi, heät nhö trong phim khoa hoïc giaû töôûng, con ngöôøi bò tan raõ trong chính da thòt cuûa mình ! Töø khi beänh boäc phaùt, beänh tình keùo daøi khoâng quaù naêm naêm.

Caùc baùc só noùi laø Morrie chæ coøn soáng ñöôïc hai naêm. Morrie bieát seõ ít hôn. Ngaøy ñi ra khoûi vaên phoøng baùc só, vôùi baûn aùn trong tay, moät quyeát ñònh quan troïng baét ñaàu chín daàn trong ñaàu oâng. OÂng töï hoûi : Toâi seõ buoâng mình ñeå cheát, hay toâi seõ duøng thì giôø toát nhaát coøn laïi ñeå soáng ?

Khoâng, oâng khoâng ñeå heùo hon taøn taï. Cheát khoâng phaûi laø moät chuyeän xaáu hoå. Ngöôïc laïi, OÂng seõ duøng caùi cheát nhö moät döï aùn toái haäu, oâng ñaët caùi cheát laøm troïng taâm ñôøi soáng. Bôûi vì ai cuõng phaûi cheát, kinh nghieäm cuûa oâng seõ raát quyù baùu, coù ñuùng khoâng naøo ? OÂng coù theå laø ñeà taøi nghieân cöùu, moät loaïi nhö quyeån saùch soáng. Haõõy nghieân cöùu söï ra ñi chaàm chaäm vaø kieân nhaãn cuûa toâi ! Caùc baïn haõy quan saùt nhöõng gì ñeán vôùi toâi. Haõy cuøng hoïc vôùi toâi ! 

Morrie seõ ñi qua chieác caàu toái haäu giöõa söï soáng vaø caùi cheát, vaø oâng keå laïi chuyeán ra ñi cuûa oâng.

Hoïc kyø moät qua nhanh nhö gioù vuø. Soá thuoác phaûi uoáng ngaøy caøng taêng. Saên soùc trôû thaønh coâng vieäc thöôøng nhaät. Caùc y taù ñeán nhaø ñeå giuùp ñoâi chaân yeáu ñuoái laøm vieäc, co duoãi tröôùc sau, gioáng nhö bôm nöôùc gieáng. Caùc nhaø cöû ñoäng lieäu phaùp ñeán thoa boùp moät tuaàn moät laàn, ñeå laøm dòu söï teâ cöùng oâng phaûi chòu thöôøng xuyeân. OÂng hoïc thieàn, hoïc caùch nhaém maét, caùch laøm chaäm luoàng tö töôûng, ñeå chæ chuù taâm vaøo moät chuyeän laø hôi thôû, hít vaøo, thôû ra ñeán cuøng.

Moät ngaøy noï, khi duøng gaäy ñi boä, oâng vaáp teù treân vóa heø vaø naèêm daøi ra ñöôøng. Thaân theå oâng ngaøy caøng yeáu, khoâng coøn ñi noåi vaøo phoøng taém, Morrie phaûi tieåu vaøo oáng tieåu. Vì oâng baét buoäc phaûi töï ñöùng vöõng neân khoâng theå caàm ñöôïc caùi oáng, phaûi coù moät ngöôøi giuùp oâng caàm oáng tieåu ñeå oâng tieåu. Ña soá chuùng ta ñeàu caûm thaáy khoù chòu vì phaûi nhôø ngöôøi khaùc, nhaát laø ôû tuoåi cuûa Morrie, nhöng oâng khoâng gioáng nhö ña soá chuùng ta. Khi caùc ñoàng nghieäp thaân nhaát ñeán thaêm, oâng nhôø hoï : «Toâi caàn ñi tieåu. Baïn giuùp toâi moät chuùt, toâi coù laøm phieàn baïn quaù khoâng ?»

Thöôøng hoï ñoàng yù laøm chuyeän naøy vaø hoï cuõng raát ngaïc nhieân laø hoï laøm ñöôïc.

Caøng ngaøy caøng coù nhieàu khaùch ñeán vieáng thaêm oâng. OÂng toå chöùc caùc buoåi thaûo luaän veà caùi cheát, laøm sao caùc xaõ hoäi luoân luoân sôï cheát vaø khoâng bao giôø tìm caùch ñeå hieåu caùi cheát. Vôùi caùc baïn cuûa oâng, oâng noùi raèng caùch hay nhaát ñeå giuùp oâng, khoâng phaûi laø noùi nhöõng lôøi thöông quyù oâng, nhöng laø ñeán thaêm oâng, ñieän thoaïi cho oâng, chia seû caùc vaán ñeà vôùi oâng, vaø hoï luoân luoân laøm nhö vaäy, vì Morrie cuõng luoân luoân bieát laéng nghe moät caùch tuyeät vôøi. Duø taát caû nhöõng gì ñeán vôùi oâng, gioïng oâng vaãn chaéc nòch vaø tinh thaàn cuûa oâng vaãn rung ñoäng vôùi ngaøn yù töôûng. OÂng muoán chöùng toû chöõ «cheát» khoâng ñoàng nghóa vôùi «trôû thaønh voâ ích»

Moïi ngöôøi möøng Teát döông lòch. Duø khoâng noùi gì, nhöng oâng bieát ñaây laø naêm cuoái ñôøi cuûa mình. Baây giôø oâng phaûi ngoài xe laên, oâng choáng choõi vôùi thôøi gian, ñeå coù thì giôø ñi ñeán noùi nhöõng gì oâng muoán noùi vôùi nhöõng ngöôøi oâng yeâu thöông. Khi coù moät ñoàng nghieäp cheát thình lình vì nhoài maùu cô tim, Morrie ñi ñaùm ma baïn. Khi veà nhaø oâng raát buoàn baõ. «Thaät laø phí phaïm ! Taát caû nhöõng ngöôøi naøy noùi nhöõng ñieàu tuyeät vôøi veà ngöôøi quaù coá, coøn mình thì mình seõ chaúng bao giôø nghe hoï noùi !»

Morrie coù moät yù nghó raát hay. OÂng choïn moät ngaøy, goïi vaøi cuù ñieän thoaïi. Vaø vaøo moät buoåi chieàu Chuùa Nhaät laïnh giaù, moät nhoùm baïn nhoû vaø nhöõng ngöôøi thaân ñeán möøng «ñaùm ma soáng» cuûa oâng. Moãi ngöôøi noùi vaø ca tuïng vò giaùo sö giaø. Moät vaøi ngöôøi khoùc. Coù ngöôøi laïi cöôøi. Moät baø ñoïc baøi thô :
Ngöôøi anh hoï thaân meán vaø dòu daøng ...
Quaû tim cuûa anh khoâng coù tuoåi
Anh ñi qua bao nhieâu taàng thôøi gian
Dòu daøng vaø vöõng maïnh nhö caây coå thuï seùquoia ...

Morrie khoùc vaø cöôøi vôùi hoï. Taát caû nhöõng chuyeän maø chuùng ta caûm nhaän trong loøng nhöng khoâng bao giôø noùi ra vôùi ngöôøi mình yeâu thöông, ngaøy hoâm ñoù, Morrie ñaõ noùi leân. « Ñaùm ma soáng » laø moät thaønh coâng vang doäi. Tuy vaäy, giai ñoaïn khaùc thöôøng nhaát trong cuoäc ñôøi cuûa oâng chæ môùi baét ñaàu.

<noäi dung>

Hoïc troø

Toâi phaûi noùi cho caùc baïn nghe nhöõng gì xaûy ra töø ngaøy nghæ heø laàn cuoái, khi vò giaùo sö minh trieát vaø thaân yeâu oâm toâi laàn cuoái, toâi ñaõ höùa cho oâng tin töùc cuûa toâi. Nhöng toâi khoâng giöõ lôøi höùa. Söï thaät, toâi ñaõ ñaùnh maát lieân laïc vôùi nhöõng ngöôøi toâi quen ôû ñaïi hoïc, töø baïn nhaäu cho ñeán ngöôøi ñaøn baø toâi nguû laàn ñaàu tieân trong ñôøi. Caùc naêm thaùng sau khi rôøi khuoân vieân ñaïi hoïc ñaõ laøm chai cöùng taâm hoàn toâi. Caùc naêm thaùng naøy ñaõ laøm toâi khaùc haún hình aûnh moät sinh vieân kieâu haõnh, rôøi Nöõu Öôùc vôùi tham voïng chinh phuïc theá giôùi qua taøi naêng cuûa mình.

Toâi nhaän ra, theá giôùi ñaõ khoâng chôø toâi. Toâi traûi qua nhöõng naêm ôû tuoåi hai möôi ñeå laøm nhöõng coâng vieäc nho nhoû, chæ ñuû traû tieàn nhaø, toâi töï hoûi vì sao cuoäc ñôøi khoâng baät ñeøn xanh cho toâi. Toâi mô trôû thaønh moät döông caàm gia noåi tieáng, nhöng naêm naøy qua naêm khaùc, toâi chæ chôi ñaøn trong nhöõng quaùn röôïu toài taøn vaø vaéng tanh, giaác mô cuûa toâi chua nhö giaám : caùc lôøi höùa khoâng ñöôïc toân troïng, caùc nhoùm phaân chia töù taùn, caùc nhaø saûn xuaát hình nhö quan taâm ñeán taát caû moïi chuyeän tröø toâi. Laàn ñaàu tieân trong ñôøi, toâi thaát baïi.

Chính trong thôøi gian naøy, laàn ñaàu tieân trong ñôøi toâi tieáp caän vôùi caùi cheát. OÂng caäu yeâu thöông cuûa toâi, ngöôøi daïy aâm nhaïc, daïy laùi xe, ngöôøi choïc gheïo toâi veà vaán ñeà caùc coâ, ngöôøi baøy cho toâi chôi ñaù banh, ñoù laø ngöôøi lôùn duy nhaát maø toâi thaùn phuïc khi toâi coøn nhoû – hoài ñoù, toâi muoán khi lôùn toâi seõ ñöôïc gioáng nhö caäu -, cheát vì ung thö tuïy taïng vaøo tuoåi boán möôi boán. Caäu thaáp vaø maäp beà ngang, coù boä raâu raäm raïp. Vì toâi ôû caên hoä döôùi caên hoä cuûa caäu, neân naêm cuoái ñôøi cuûa caäu, toâi hay gaëp caäu. Toâi nhìn thaân hình löïc löôõng cuûa caäu bò suy thoaùi, roài bò phình leân. Toâi thaáy caäu ngoài ñau ñôùn moãi buoåi chieàu, ngöôøi gaäp laøm ñoâi, hai tay aán vaøo daï daøy. Caäu reân ræ oâi Chuùa ôi ! OÂi Gieâsu ôi ! Chuùng toâi – dì, hai ñöùa con trai nhoû cuûa dì vaø toâi – ngoài im laëng, röûa cheùn, traùnh baét gaëp aùnh maét cuûa caäu. Suoát caû ñôøi, toâi chöa bao giôø caûm thaáy baát löïc nhö vaäy.

Moät buoåi chieàu thaùng naêm, caäu vaø toâi cuøng ngoài treân bao lôn caên hoä cuûa caäu. Coù moät côn gioù noùng vaø nheï thoåi thoaùng qua. Hai maét daùn chaët vaøo chaân trôøi, caäu laåm baåm giöõa hai haøm raêng laø caäu seõ khoâng coøn soáng ñeán ngaøy con töïu tröôøng. Caäu hoûi xem toâi coù saên soùc chuùng ñöôïc khoâng. Toâi noùi caäu ñöøng ñeà caäp ñeán chuyeän naøy. OÂng nhìn toâi buoàn baû. Vaøi tuaàn sau caäu cheát.

Choân caäu xong, cuoäc ñôøi toâi ñoåi haún. Boãng nhieân, toâi nhaän ra thì giôø thaät quyù baùu. Gioáng nhö nöôùc chaûy. Toâi khoâng ñöôïc ñeå maát moät giaây phuùt naøo. Vaø theá laø toâi ngöøng, toâi khoâng coøn ñaøn ôû nhöõng hoäp ñeâm vaéng tanh, ngöøng vieát nhöõng baøi haùt maø chaúng bao giôø coù ngöôøi nghe. Toâi ñi hoïc laïi. Coù ñöôïc maõnh baèng cöû nhaân baùo chí, toâi kieám ñöôïc vieäc ñaàu tieân laø kyù giaû theå thao. Thay vì chaïy theo vinh quang rieâng cuûa toâi, toâi vieát veà nhöõng löïc só danh tieáng chaïy theo vinh quang cuûa hoï. Toâi laøm vieäc cho caùc nhaät baùo, vieát cho caùc taïp chí. Toâi khoâng coù thôøi khoùa bieåu, vaø toác ñoä laøm vieäc cuûa toâi khoâng coù giôùi haïn. Saùng sôùm nguû daäy, ñaùnh raêng xong laø toâi baét ñaàu vieát, khoâng thay caû aùo quaàn nguû. Hoài ñoù caäu toâi laøm vieäc trong haõng xöôûng, oâng chuùa gheùt ngaøy naøo cuõng laøm cuøng moät chuyeän gioáng nhau. Toâi quyeát ñònh khoâng bao giôø keát thuùc cuoäc ñôøi gioáng nhö caäu.

Coâng vieäc ñöa toâi ñi khaép nôi töø Nöõu Öôùc ñeán Floâriña, vaø cuoái cuøng toâi giöõ chöùc chuû buùt tôø Detroit Free Press. Thaønh phoá Detroit aên khoâng bao giôø bieát no caùc boä moân theå thao. Hoï coù caùc ñoäi ñaù banh, basket, base-ball, hockey chuyeân nghieäp. Vaø nhö theá môùi hôïp vôùi tham voïng cuûa toâi. Chæ trong voøng vaøi naêm, toâi khoâng haøi loøng chæ vieát ñoäc caùc baøi bình luaän theå thao, toâi vieát saùch veà theå thao. Toâi noùi treân ñaøi phaùt thanh, toâi xuaát hieän thöôøng xuyeân treân voâ tuyeán, toâi bình luaän veà gia saûn cuûa nhöõng caàu thuû ñaù banh, veà tính ñaïo ñöùc giaõ cuûa caùc chöông trình theå thao ôû ñaïi hoïc. Toâi ôû trong côn loác quay cuoàng cuûa phöông tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng, moät phöông tieän vaãn coøn kích thích nöôùc Myõ ngaøy nay. Toâi raát ñöôïc moïi ngöôøi caàn ñeán.

Töø ñi thueâ nhaø, toâi thaønh chuû nhaân. Toâi mua nhaø treân söôøn ñoài, toâi mua nhieàu xe, toâi ñaàu tö vaøo thò tröôøng chöùng khoaùn vaø töï quaûn lyù caùc coå phaàn cuûa toâi. Toâi luoân luoân kieâng khem vaø luoân luoân khoâng ñuùng luùc. Toâi taäp luyeän thaân theå nhö teân tuø khoå sai. Toâi kieám nhieàu tieàn khoâng theå töôûng töôïng. Vaø toâi gaëp moät ngöôøi ñaøn baø da ngaêm ngaêm teân laø Janine, coâ tìm ñuû moïi caùch ñeå yeâu thöông toâi, duø cho toâi vaéng maët thöôøng xuyeân, duø cho thôøi khoùa bieåu baän roän cuûa toâi. Sau baûy naêm quen bieát nhau, chuùng toâi môùi laøm ñaùm cöôùi. Moät tuaàn sau ngaøy cöôùi, toâi baét ñaàu laøm vieäc. Toâi noùi vôùi Janine – vaø toâi cuõng töï nhuû – chuùng toâi seõ laäp moät gia ñình, ñieàu maø Janine öôùc muoán maõnh lieät. Nhöng ngaøy ñoù khoâng bao giôø ñeán.

Thay vì xaây döïng gia ñình, toâi nhaán saâu vaøo coâng vieäc. Khi laøm vieäc, toâi töôûng toâi coù theå kieåm soaùt ñöôïc moïi söï, toâi töôûng toâi coù theå ñeå daønh ñöôïc haïnh phuùc tröôùc khi laâm beänh hay tröôùc khi cheát, gioáng nhö caäu toâi, ñieàu maø toâi töôûng seõ laø soá phaän cuûa toâi. Coøn Morrie ? Chaéc chaén laø thænh thoaûng toâi coù nghó veà oâng, toâi nghó oâng ñaõ daïy cho toâi theá naøo laø «loøng nhaân» hay theá naøo laø «quan heä vôùi ngöôøi khaùc», nhöng toâi luoân luoân nghó ñoù laø nhöõng chuyeän töø xa, nhö thöû ñoù laø moät ñôøi soáng khaùc. Suoát trong caùc naêm thaùng naøy, toâi vöùt heát caùc thö gôûi ñeán töø tröôøng ñaïi hoïc xöa cuõ, nghó raèng ñoù laø nhöõng thö keâu goïi ñoùng goùp xaây quyõ. Vì theá toâi khoâng bieát Morrie ñaõ bò beänh. Caùc ngöôøi quen coù theå cho toâi bieát tin töùc thì toâi ñaõ queân töø laâu, soá ñieän thoaïi cuûa hoï bò choân vuøi trong caùc thuøng giaáy treân gaùc. Moïi söï vaãn ôû taïi choã, neáu chieàu hoâm ñoù khoâng coù moät caùi gì thu huùt toâi chuù yù ñeán caùc baêng taàn treân ñaøi voâ tuyeán ...

<noäi dung>

Tieát muïc voâ tuyeán

Thaùng ba 1995. Ted Koppel, ngöôøi giôùi thieäu tieát muïc «Nightline» treân baêng taàn ABC-TV ñeán nhaø Morrie ôû West Newton, bang Massachusetts, treân chieác xe li-mu-sin sang troïng. Trôøi tuyeát. Baây giôø Morrie ngoài caû ngaøy treân xe laên. OÂng ñaõ quen vôùi vieäc ngöôøi ta ñem oâng töø giöôøng qua xe laên, töø xe laên qua giöôøng nhö moät moùn ñoà coàng keành. OÂng hay ho khi aên. Nhai nuoát trôû thaønh moät cöïc hình. Hai chaân teâ lieät. OÂng khoâng bao giôø ñi ñöôïc nöõa. Duø vaäy oâng töø choái rôi vaøo traïng thaùi suy thoaùi tinh thaàn. Ngöôïc laïi, Morrie coù nhieàu yù töôûng trong ñaàu. OÂng ghi laïi nhöõng tö töôûng cuûa oâng treân caùc mieáng giaáy maøu vaøng, caùc bì thö, caùc taám bìa, caùc tôø giaáy nhaùp. OÂng vieát caùc caâu chaâm ngoân veà caùch soáng döôùi boùng töû thaàn :
Chaáp nhaän nhöõng gì mình coù theå laøm vaø nhöõng gì mình khoâng theå laøm,
Quaù khöù laø quaù khöù, chaáp nhaän maø khoâng choái caõi, khoâng vöùt boû,
Hoïc ñeå tha thöù cho mình vaø cho ngöôøi khaùc
Ñöøng nghó raèng quaù treã maø khoâng daán thaân vaøo laøm vieäc

Khoâng bao laâu, caû naêm chuïc caâu chaâm ngoân trieát lyù naøy löu haønh giöõa caùc baïn beø cuûa oâng. Moät trong caùc baïn ñoàng nghieäp ôû tröôøng ñaïi hoïc laø Maurice Stein thaáy caùc caâu naøy haáp daãn, beøn gôûi cho kyù giaû Boston Globe. OÂng naøy vieát moät baøi vôùi töïa ñeà :
«Khoùa hoïc cuoái cuøng cuûa moät giaùo sö : chính caùi cheát cuûa oâng»

Baøi baùo laøm cho nhaø saûn xuaát tieát muïc truyeàn hình «Nightline» chuù yù, oâng ñem baøi baùo naøy ñeán cho Koppel ôû Washington. OÂng noùi : «Ñoïc sô qua baøi naøy ñi» Vaø theá laø chieác xe li-mu-sin sang troïng cuûa Koppel ñang ôû tröôùc nhaø Morrie, caùc maùy thu hình ñaõ ñöôïc mang ñeán phoøng khaùch cuûa oâng.

Caùc baïn vaø caùc ngöôøi thaân trong gia ñình ñeán xem Koppel. Ngay khi ngöôøi giôùi thieäu chöông trình danh tieáng böôùc vaøo nhaø, moïi ngöôøi hoài hoäp, taát caû, tröø Morrie, oâng ngoài xe laên ñi ñeán, loâng maøy nhöôùng leân, taïo söï im laëng qua gioïng noùi nhö haùt : «Ted, toâi caàn bieát qua veà oâng moät chuùt tröôùc khi baét ñaàu cuoäc phoûng vaán» Khoâng khí trôû thaønh im laëng khoù chòu. Roài hai ngöôøi ñaøn oâng ñi vaøo vaên phoøng vaø ñoùng cöûa laïi.

Moät trong nhöõng ngöôøi baïn ñöùng sau cöûa noùi nhoû : «Toâi hy voïng Ted seõ teá nhò vôùi Morrie».
Moät ngöôøi khaùc phaûn öùng laïi : «Toâi hy voïng Morrie seõ teá nhò vôùi Ted».

Beân trong vaên phoøng, chính Morrie laø ngöôøi môøi Ted ngoài xuoáng. Hai tay khoanh treân ñaàu goài, oâng cöôøi. Morrie hoûi :
- Haõy noùi cho toâi bieát moät caùi gì ñeán töø quaû tim oâng.
- Quaû tim?

Koppel quan saùt ngöôøi ñaøn oâng giaø. «Ñoàng yù», oâng noùi moät caùch thaän troïng tröôùc khi noùi veà caùc con oâng. Khoâng gaàn vôùi tim oâng sao ? Morrie tieáp tuïc :
- Toát, baây giôø noùi veà ñöùc tin cuûa oâng
Koppel khoâng ñöôïc thoaûi maùi.
- Toâi khoâng coù thoùi quen noùi ñieàu naøy vôùi nhöõng ngöôøi toâi vöøa môùi gaëp
Vöøa söûa laïi goïng kính, Morrie traû lôøi laïi :
- Ted, toâi ñang cheát, toâi khoâng coøn nhieàu thì giôø.
- Koppel cöôøi. Ñoàng yù noùi veà ñöùc tin. OÂng trích moät caâu cuûa Marc Aureøle ñaõ laøm oâng xuùc ñoäng moät caùch ñaëc bieät.
Morrie gaät ñaàu chaáp thuaän.
Koppel noùi baây giôø ñeán löôït oâng ñaët caâu hoûi :
- OÂng coù xem chöông trình voâ tuyeán cuûa toâi ?
Morrie nhuùn vai :
- Hai laàn thì phaûi.
- Vaäy thoâi ?
- Ñöøng buoàn, toâi xem chöông trình cuûa Oprah chæ coù moät laàn.
- Ñöôïc, oâng chæ xem coù hai laàn, vaäy oâng nghó gì veà chöông trình naøy ?
Morrie im laëng moät luùc.
- OÂng muoán toâi thaúng thaén ?
- Muoán.
- Toâi thaáy oâng töï chieâm ngöôõng mình quaù.
Koppel baät leân cöôøi.
- Toâi quaù xaáu ñeå töï chieâm ngöôõng mình.

Sau ñoù, oáng kính quay veà tröôùc loø söôûi ôû phoøng khaùch, Koppel maëc moät boä coøm-leâ maøu xanh thieät ñeïp, ñoái dieän laø Morrie, trong chieác aùo len xaùm cuõ kyû. OÂng töø choái dieän ñeïp vaøo dòp naøy, cuõng töø choái trang ñieåm. Trieát lyù cuûa oâng laø caùi cheát chaúng coù gì laøm mình boái roái. Taïi sao laïi phaûi thoa phaán treân muõi ? Morrie ngoài xe laên, oáng kính khoâng quay hai chaân teo cuûa oâng. Ngöôïc laïi, oâng coù theå cöû ñoäng hai tay, khi oâng noùi, oâng cöû ñoäng caû hai cuøng moät luùc. Nhö theá, ngöôøi ta thaáy oâng linh hoaït, say söa giaûi thích baèng caùch naøo oâng ñoái dieän vôùi caùi cheát tröôùc maét.

- Ted, khi côn beänh baét ñaàu, toâi töï nhuû : «Mình seõ ruùt mình laïi khoûi theá giôùi naøy nhö ña soá ñaõ laøm hay mình seõ soáng» Toâi quyeát ñònh seõ soáng – hay ít nhaát thöû ñeå soáng – vì toâi muoán vôùi can ñaûm, haøi höôùc, töï troïng vaø vaãn töï chuû mình. Coù nhöõng buoåi saùng nguû daäy nöôùc maét chaûy traøo. Toâi khoùc vaø thôû daøi cho soá phaän cuûa mình. Laàn khaùc, toâi nguû daäy loøng ñaày cay ñaéng vaø giaän döõ. Nhöng nhöõng chuyeän ñoù khoâng keùo daøi laâu. Toâi nguû daäy vaø toâi töï nhuû : «Toâi muoán soáng...» Cho ñeán baây giôø, toâi thaønh coâng. Ñieàu naøy coù keùo daøi ñöôïc khoâng ? Toâi khoâng bieát. Nhöng toâi caù laø toâi seõ ñi ñeán ñích.

Koppel coù veû bò Morrie thu huùt moät caùch maõnh lieät. OÂng ñaët moät caâu hoûi veà vieäc caùi cheát daãn ñeán loøng khieâm toán.
- Naøy Fred ... Morrie söûa ngay laäp töùc loãi cuûa mình : toâi muoán noùi Ted ...
Koppel vöøa cöôøi vöøa noùi :
- Hieän töôïng noùi nhòu naøy baét buoäc mình phaûi khieâm toán

Hai oâng noùi ñeán ñôøi sau. Hoï noùi ñieàu naøy caøng ngaøy caøng laøm cho mình leä thuoäc ngöôøi khaùc. Morrie caàn ngöôøi khaùc giuùp ñeå aên uoáng, ngoài leân ñöùng xuoáng, di chuyeån. Koppel hoûi oâng caùi gì laøm cho oâng sôï nhaát trong vieäc suy thoaùi chaäm chaïp vaø ngaám ngaàm naøy.
Im laëng. Morrie hoûi xem ñieàu naøy coù theå noùi treân ñaøi voâ tuyeán khoâng. Koppel khuyeán khích oâng. Hai con maét nhìn thaúng vaøo maét cuûa phoûng vaán vieân danh tieáng nöôùc Myõ, Morrie noùi :
- Ted, laùt nöõa ñeán luùc seõ phaûi nhôø ngöôøi chuøi ñít »

Chöông trình phaùt hình vaøo chieàu thöù saùu.
Tröôùc heát, khaùn giaû thaáy Ted Koppel ngoài trong vaên phoøng oâng ôû Washington loan baùo vôùi moät gioïng coù uy : «Morrie Schwarz laø ai ? Vaø taïi sao, tröôùc khi maøn ñeâm buoâng xuoáng, raát ñoâng quyù vò ñaõ yeâu meán oâng ta phaûi khoâng ?» Caùch caû ngaøn caây soá, trong caên nhaø beân söôøn ñoài cuûa toâi, toâi lô ñaõng baám heát ñaøi naøy qua ñaøi khaùc, vaø khi nghe caâu : «Morrie Schwarz laø ai» Toâi laëng ngöôøi.

Ñoù laø muøa heø naêm 1976. Khoùa hoïc ñaàu tieân cuûa toâi. Toâi vaøo vaên phoøng roäng lôùn cuûa Morrie, toâi chuù yù ñeán tuû saùch ñaày caû saùch khoâng theå ñeám ñöôïc. Töø nhöõng saùch veà xaõ hoäi, trieát lyù, toân giaùo ñeán taâm lyù. Moät taám thaûm lôùn phuû treân saøn goã. Cöûa soå môû ra cho thaáy loái vaøo cuûa khuoân vieân ñaïi hoïc. Khoaûng möôøi maáy sinh vieân ñang maân meâ moät caùch vuïng veà taäp vôû vaø caùc chöông trình hoïc. Ña soá maëc quaàn jean, aùo sô-mi ca-roâ vaø mang deùp nheï. Toâi töï nhuû khoâng theå deã daøng cuùp cua trong moät lôùp hoïc nhoû nhö theá naøy. Coù leõ toâi khoâng neân ghi cua naøy. Morrie goïi :
- Mi-sen!
Toâi giô tay leân.
- Em thích goïi em laø Misô hay Mi-sen?

Ñoù laø laàn ñaàu tieân coù moät vò giaùo sö hoûi toâi caâu hoûi naøy. Toâi môû maét nhìn vò giaùo sö maëc aùo coå cuoán maøu vaøng, quaàn nhung xanh laù caây, toùc baïc loøa xoøa tröôùc traùn. OÂng cöôøi. Toâi noùi :
- Misô, caùc baïn vaãn hay goïi toâi nhö theá.
- Ñöôïc, toâi seõ goïi em laø Misô », nhö thöû oâng ñaõ giaûi quyeát xong moät coâng vieäc.
- Misô?
- Daï?
- Toâi hy voïng coù moät ngaøy em seõ nghó veà toâi nhö moät ngöôøi baïn.

<noäi dung>

Ñònh Höôùng

Ngoài treân chieác xe thueâ, toâi ñang treân ñöôøng ñeán nhaø Morrie ôû West Mewton, ngoaïi oâ yeân tænh cuûa thaønh phoá Boston. Tay caàm ly caø-pheâ, ñieän thoaïi gaùc treân vai, toâi ñang noùi chuyeän vôùi nhaø saûn xuaát chöông trình voâ tuyeán veà vieäc thu hình cho moät tieát muïc. Maét toâi vöøa nhìn ñoàng hoà ñieän töû – xem trong maáy giôø nöûa chuyeán bay trôû veà seõ baét ñaàu – vöøa nhìn soá nhaø doïc treân caùc thuøng thö cuûa con ñöôøng ñaày boùng caây daãn ñeán nhaø Morrie. Ñaøi phaùt thanh môû thöôøng tröïc trong xe, nhö theá cuøng moät luùc toâi nghe tin töùc treân ñaøi. Ñoù laø con ngöôøi cuûa toâi, toâi laøm naêm chuyeän cuøng moät luùc. Toâi noùi vôùi nhaø saûn xuaát :
- Anh trôû laïi ñoaïn cuoái, toâi muoán nghe laïi ñoaïn naøy.
- Ñoàng yù, chôø moät giaây.

Toâi ñang ôû tröôùc maët nhaø. Toâi thaéng xe laïi vaø laøm ñoå ly caø-pheâ treân ñaàu goái. Toâi taét maùy xe. Coù ba daùng ngöôøi ngoài gaàn caây phong nhaät baûn gaàn loái ñi vaøo, moät thanh nieân, moät ngöôøi ñaøn baø hôi lôùn tuoåi ngoài bao quanh cuï giaø ñang ôû trong chieác xe laên : Morrie. Nhìn thaáy vò giaùo sö giaø, toâi im laëng. «Alloâ? Baïn coøn treân ñöôøng giaây ñoù khoâng ? » Nhaø saûn xuaát ñang goïi toâi. 

Töø möôøi saùu naêm nay, toâi khoâng gaëp laïi oâng. Toùc oâng mòn hôn, gaàn nhö baïc traéng, göông maët chaúng coøn chuùt thòt. Boãng nhieân toâi caûm nhaän toâi chöa chuaån bò cho cuoäc gaëp gôõ naøy. Luoân luoân dính vaøo ñieän thoaïi, toâi hy voïng oâng chöa thaáy toâi, nhö theá toâi coù theå chaïy voøng voøng chung quanh nhaø ñeå noùi chuyeän ñieän thoaïi cho xong, vaø cuõng ñeå chuaån bò tinh thaàn töø töø. Nhöng Morrie, duø trong hình haøi maûnh khaûnh môùi meû cuûa moät ngöôøi maø toâi ñaõ töøng bieát ngaøy xöa, ñang nhìn veà höôùng xe vaø cöôøi, hai tay khoanh treân ñaàu goái, chôø toâi böôùc ra.
- Haû ? Baïn vaãn coøn ôû treân ñaàu giaây? nhaø saûn xuaát laëp laïi. 

Vôùi nhöõng gì chuùng toâi ñaõ töøng chia seû vôùi nhau, vôùi loøng kieân nhaãn vaø loøng toát Morrie ñoái vôùi toâi, ñaùng leû toâi phaûi buoâng ñieän thoaïi xuoáng, nhaûy ra khoûi xe, chaïy ñeán oâm oâng trong voøng tay vaø hoân oâng. Thay vì laøm nhö vaäy, toâi ngöøng maùy xe vaø cuùi xuoáng ñaøng tröôùc nhö thöû ñang tìm moät caùi gì.
- Ñuùng, ñuùng, toâi ñang coøn ñaây » Toâi thì thaàm vaø tieáp tuïc caâu chuyeän vôùi nhaø saûn xuaát cho ñeán heát. Trong luùc vò giaùo sö saép cheát ñang chôø toâi ôû cöûa, toâi tieáp tuïc laøm nhöõng gì maø toâi laøm raønh nhaát : coâng vieäc cuûa toâi. Toâi khoâng töï haøo veà chuyeän naøy, nhöng ñoù laø nhöõng gì toâi ñaõ laøm.

Naêm phuùt sau, Morrie oâm toâi trong voøng tay. Maùi toùc mòn cuûa oâng chaïm vaøo maù toâi. Toâi noùi cho oâng nghe toâi baän tìm chìa khoùa, vì vaäy toâi ôû laïi hôi laâu trong xe. Vaø toâi oâm oâng chaët hôn, nhö thöû muoán daäp naùt lôøi noùi doái cuûa toâi. Duø muøa xuaân, trôøi cuõng ñaõ noùng, nhöng Morrie maëc moät chieác aùo chaén gioù, chieác meàn khoaùc nheï treân ñaàu goái. Da oâng toûa ra moät muøi chua nôi nhöõng ngöôøi duøng nhieàu thuoác. Göông maët oâng ôû gaàn göông maët toâi, toâi nghe hôi thôû khoù nhoïc cuûa oâng. OÂng thì thaàm : «Baïn cuõ cuûa toâi, baïn veà laïi ñaây roài aø! »

OÂng khoâng buoâng toâi ra, vaãn coøn ñong ñöa beân cuøi choû toâi, trong khi toâi nghieâng mình treân ngöôøi oâng. Sau bao nhieâu naêm xa caùch, toâi ngaïc nhieân veà loøng trìu meán oâng daønh cho toâi. Böùc töôøng ñaù giöõa quaù khöù vaø hieän taïi baây giôø cuûa toâi coù laøm cho toâi queân ngaøy xöa chuùng toâi ñaõ gaàn nhau nhö theá naøo khoâng ? Toâi coøn nhôù ngaøy ra tröôøng, chieác khaên da trong tay, maét löng troøng khi toâi böôùc chaân ra ñi, nhöng toâi nuoát xuoáng taát caû kyû nieäm, bôûi vì trong thaâm taâm toâi, toâi bieát toâi khoâng coøn laø anh sinh vieân ngoan ngoaûn taëng quaø cho thaày, moät hình aûnh ñeïp maø oâng vaãn coøn giöõ veà toâi. Toâi hy voïng trong vaøi giôø nöõa, toâi seõ thay ñoåi ñöôïc hình aûnh naøy.

Baây giôø chuùng toâi ñaõ vaøo nhaø, ngoài chung quanh chieác baøn baèng goã, beân caïnh cöûa soå höôùng veà nhaø laùng gieàng. Morrie ñu ñöa trong chieác gheá baønh. OÂng tìm moät vò theá thoaûi maùi. Theo thoùi quen, oâng môøi toâi aên moät caùi gì, vaø toâi ñoàng yù. Moät trong caùc ngöôøi giuùp ñôõ oâng, baø Connie, ngöôøi YÙ, khaù maïnh meõ, caét baùnh mì, caø chua, caàm chieác khay nhöïa mang ñeán cho toâi gaø troän vôùi xaø-laùch vaø ñaäu caø nhuyeån. Baø cuõng mang thuoác ñeán. Morrie lieác maét nhìn vaø thôû daøi. Ñoâi maét oâng saâu truûng, goø maù cao hôn laø hình aûnh toâi coøn giöõ trong ñaàu veà oâng, laøm cho oâng coù veû cöùng raén, giaø hôn, nhöng chaéc chaén khi oâng cöôøi thì khaùc haún : hai maù meàm nheõo cuûa oâng gioáng nhö taám maøn. Dòu daøng, oâng noùi :
- Misô, con bieát thaày saép cheát khoâng
- Daï, con bieát.
- Toát
Morrie uoáng thuoác, ñeå hoäp thuoác laïi treân khay, thôû vaøo thaät saâu vaø hoûi toâi :
- Con muoán thaày keå laïi cho con nghe baèng caùch naøo khoâng ?
- Baèng caùch naøo ? Cheát ?
- Ñuùng, oâng noùi.

Toâi chöa yù thöùc ñieàu ñoù, nhöng lôùp hoïc cuoái cuøng cuûa chuùng toâi vöøa baét ñaàu.
Ñoù laø naêm ñaàu tieân toâi vaøo ñaïi hoïc. Morrie giaø hôn caùc giaùo sö khaùc, vaø toâi treû hôn ña soá caùc sinh vieân khaùc, toâi hoïc sôùm hôn moät tuoåi. Ñeå buø cho tuoåi coøn nhoû, toâi thöôøng maëc aùo thun xaùm vaø cuõ kyû, hoïc ñaùnh voû vaø phì pheøo ñieáu xì-gaø taét nguùm treân moâi, toâi khoâng huùt thuoác. Toâi chaïy chieác xe Mercury Cougar cuõ meøm, kieáng quay xuoáng heát, nhaïc vaën heát toác. Trong khi toâi tìm baûn saéc trong caùc chuyeän gay go nhö theá, thì Morrie chinh phuïc toâi baèng tính dòu daøng cuûa oâng. Vaø bôûi vì oâng khoâng nhìn toâi nhö chuù beù ñang hoïc laøm ngöôøi lôùn, neân toâi thoaûi maùi.

Xong hoïc kyø moät, toâi ghi teân hoïc theâm moät hoïc kyø nöõa vôùi oâng. OÂng laø ngöôøi chaám ñieåm khoan dung. OÂng khoâng bò aùm aûnh bôûi thang ñieåm. Sinh vieân coøn khaùo raèng trong thôøi gian chieán tranh Vieät Nam, oâng cho taát caû con trai ñieåm toát ñeå chuùng keùo daøi thôøi gian khoûi nhaäp nguû. Toâi baét ñaàu goïi oâng laø «nhaø huaán luyeän-coach», nhö toâi ñaõ töøng goïi thaày daïy theå duïc theå thao cuûa toâi ôû trung hoïc nhö theá. Morrie thích bieät danh naøy. «Ñeán vôùi Coach, thaày seõ laø nhaø huaán luyeän cuûa con vaø con seõ laø tay chôi cuûa thaày. Con seõ coù theå chôi taát caû moïi vai cuûa ñôøi soáng maø thaày khoâng coøn thì giôø ñeå chôi»

Thænh thoaûng chuùng toâi aên saùng ôû caêng-tin. Toâi quaù thích thuù vì thaáy Morrie aên coøn dô hôn toâi. OÂng noùi thay vì nhai, mieäng haù to cöôøi, moät tö töôûng saéc beùn phaùt ra töø mieäng cuøng vôùi tröùng vaø xaø laùch maø caùc maãu tröùng vaøng vaøng coøn ñoïng ôû keû raêng. Ñieàu ñoù laøm cho toâi vui nhö ñieân! Trong nhöõng naêm hoïc naøy, toâi coù hai chuyeän aùm aûnh phaûi laøm, oâm oâng trong tay vaø cho oâng chieác khaên aên.

<noäi dung>

Phoøng hoïc

AÙnh maët trôøi roïi qua cöûa soå phoøng aên chieáu saùng saøn goã. Chuùng toâi noùi chuyeän vôùi nhau gaàn hai giôø. Ñieän thoaïi reo khoâng ngöøng, Connie ghi teân ngöôøi goïi vaøo quyeån soå ñen nhoû, ñoù laø caùc baïn, caùc thaày daïy thieàn, nhoùm thaûo luaän, nhieáp aûnh gia muoán chuïp hình Morrie cho moät taïp chí. Ñöông nhieân toâi khoâng phaûi laø ngöôøi duy nhaát muoán gaëp vò giaùo sö giaø cuûa toâi. Vieäc xuaát hieän trong chöông trình Nightline laøm oâng noåi tieáng. Toâi coù aán töôïng maïnh vaø coù theå coù moät chuùt theøm muoán veà taát caû baïn beø maø Morrie ñang coù. Toâi nghó ñeán taát caû caùc baïn cuõ hoài coøn ôû tröôøng ñaïi hoïc. Baây giôø hoï ñang laøm gì ?
- Misô, con bieát ñoù, baây giôø thaày saép cheát neân moïi ngöôøi chuù yù ñeán thaày nhieàu laø vì vaäy
- Thaày luùc naøo cuõng vui veû.
Morrie cöôøi :
- Con thaät deã thöông
Trong thaâm taâm, toâi nghó : «Khoâng, con khoâng deã thöông ñaâu»"
Morrie tieáp tuïc noùi :
- Thöôøng laø nhö vaäy, ngöôøi ta nhìn thaày nhö chieác caàu. Thaày khoâng linh hoaït hôn tröôùc, nhöng thaày cuõng chöa cheát. Thaày nhö ôû giöõa hai ñòa haït ...
OÂng ho vaø oâng laïi cöôøi.
- Thaày chuaån bò chuyeán du haønh lôùn lao, vaø moïi ngöôøi muoán thaày noùi cho hoï bieát nhöõng gì caàn ñem theo

Ñieän thoaïi laïi reo. Connie hoûi oâng :
- Morrie, oâng coù muoán nghe ñieän thoaïi khoâng?
- Toâi ñang baän vôùi anh baïn coá tri, noùi hoï chuùt nöõa goïi laïi

Toâi khoâng hieåu sao oâng ñoái vôùi toâi nhieät thaønh nhö vaäy. Toâi khoâng coøn gì haáp daãn so vôùi anh sinh vieân ñaày höùa heïn maø oâng töøng bieát möôøi saùu naêm veà tröôùc. Khoâng coù chöông trình voâ tuyeán noùi treân, chaéc chaén Morrie seõ cheát maø khoâng gaëp laïi toâi. Toâi khoâng hoái tieác gì veà ñieàu naøy, neáu khoâng laø nhöõng gì moïi ngöôøi nhôø ñeán toâi baây giôø. Toâi quaù chìm ñaém trong nhòp soáng cuûa toâi. Toâi quaù baän.

Nhöng toâi trôû thaønh gì baây giôø?
Gioïng noùi cao vaø hôi khaûn, Morrie ñöa toâi veà laïi caùc naêm thaùng ôû tröôøng ñaïi hoïc. Hoài ñoù toâi nghó nhöõng ngöôøi giaøu töôïng tröng cho söï döõ, mang caø-vaït maëc aùo sô-mi laø maëc aùo tuø nhaân, soáng maø khoâng ñöôïc töï do hueânh hoang laùi moâ-toâ treân ñöôøng phoá Paris hay khoâng ñi ñeán taän ñænh nuùi Tibet laø khoâng bieát soáng.

Toâi trôû thaønh gì baây giôø?
Nhöõng naêm taùm möôi troâi qua, roài nhöõng naêm chín möôi troâi qua. Coù cheát choùc, coù beänh taät, toâi maäp ra vaø baét ñaàu ruïng toùc. Toâi ñaõ ñoåi khoâng bieát bao nhieâu giaác mô ñeå coù soá löông ngaøy caøng lôùn, vaø toâi khoâng bao giôø coù yù thöùc veà chuyeän naøy. Giôø ñaây, Morrie haêng say noùi vôùi toâi veà nhöõng naêm thaùng ôû ñaïi hoïc, giaûn dò nhö toâi vöøa ñi nghæ heø veà. Thaày hoûi toâi :
- Con ñaõ tìm ñöôïc moät ai ñeå yeâu thöông chöa ? Con ñaõ cho thì giôø cuûa con cho ai chöa ? Con coù bình an vôùi chính con khoâng? Con coù thöû ñeå coù loøng nhaân nhieàu nhaát maø con coù theå coù chöa?
Toâi ngoài vaën mình treân gheá, thöû ñeå chöùng toû cho thaáy toâi cuõng ñaõ ñaáu tranh nghieâm tuùc vôùi nhöõng caâu hoûi naøy.

Toâi trôû thaønh gì baây giôø?
Ngaøy xöa toâi ñaõ töï höùa khoâng vì tieàn maø laøm vieäc, höùa daán thaân vaøo caùc phong traøo Thieän Nguyeän cho Hoøa Bình, chæ soáng ôû nhöõng nôi toát ñeïp vaø nhöõng nôi laøm cho mình höng phaán. Thay vaøo ñoù, möôøi naêm nay toâi vaãn ôû Detroit, vaãn laøm vieäc moät choã, vaãn lui tôùi moät nhaø baêng, moät oâng thôï caét toùc. Toâi ba möôi baûy tuoåi. Toâi laøm vieäc ñaéc löïc hôn hoài coøn sinh vieân, toâi ngoài daùn mình tröôùc maùy vi tính, vaøo ñieän thoaïi caàm tay, vaøo maïng löôùi ñieän töû. Toâi vieát caùc baøi veà caùc löïc só danh tieáng, maø ña soá hoï khoâng caàn bieát ñeán nhöõng ngöôøi nhö toâi. Toâi khoâng coøn ôû trong soá nhöõng ngöôøi treû nhaát trong ngheà, toâi khoâng coøn maëc aùo thun xaùm, toâi khoâng coøn phì pheøo ñieáu xì gaø taét nguùm treân moâi. Toâi khoâng coøn thaûo luaän yù nghóa cuoäc ñôøi beân caïnh mieáng baùnh mì traùng tröùng. Caùc ngaøy laøm vieäc cuûa toâi thaät baän roän, duø vaäy, gaàn nhö khoâng bao giôø toâi thaáy maõn nguyeän.

Toâi trôû thaønh gì baây giôø ?
Coach - nhaø huaán luyeän. Boãng nhieân toâi nhôù ñeán bieät danh naøy vaø toâi noùi leân. Morrie noùi vôùi ñieäu boä vui veû :
- Ñuùng, thaày luoân luoân laø nhaø huaán luyeän cuûa con.
OÂng cöôøi vaø laïi baét ñaàu aên. OÂng baét ñaàu böûa aên ñaõ boán möôi phuùt. Baây giôø toâi quan saùt oâng. OÂng ñoäng ñaäy tay moät caùch caån thaän, gioáng nhö oâng baét ñaàu taäp duøng tay. OÂng khoâng caàm ñöôïc con dao. Caùc ngoùn tay run run. Moãi mieáng aên laø moät cuoäc chieán. OÂng nhai thöùc aên ñeán nhuyeån roài môùi nuoát, ñeán möùc thænh thoaûng oâng ñeå rôi moät ít beân khoùe moâi, luùc ñoù oâng phaûi ñeå treân baøn nhöõng gì oâng ñang caàm trong tay, ñeå laáy khaên thaám treân maët. Caùc khôùp ôû loùng tay u leân, da noåi ñoài moài ; ngöôøi oâng maûnh khaûnh ñeán möùc maø toâi khoâng theå khoâng lieân heä ñeán hình aûnh mieáng xöông gaø coøn dính chuùt thòt trong toâ chaùo.

Chuùng toâi coøn ôû ñoù moät thôøi gian, oâng - ngöôøi beänh giaø yeáu, toâi - ngöôøi treû khoûe maïnh, chìm ñaém trong thinh laëng cuûa caên phoøng. Coù moät khoâng khí khoù chòu trong thinh laëng naøy, nhöng toâi tin toâi laø ngöôøi duy nhaát caûm nhaän caùi khoù chòu naøy. Boãng nhieân Morrie noùi :
- Misô aï, chaéc chaén cheát laø buoàn roài. Nhöng soáng maø khoâng coù haïnh phuùc thì coøn khoå hôn. Ña soá caùc ngöôøi ñeán thaêm toâi ñeàu khoâng coù haïnh phuùc
- Taïi sao ?
- Tröôùc heát, neàn vaên hoùa cuûa chuùng ta khoâng giuùp cho nhöõng ngöôøi naøy coù moät hình aûnh ñeïp veà hoï. Neàn giaùo duïc cuûa chuùng ta ôû beân leà. Caàn phaûi khaù maïnh ñeå noùi : neáu neàn vaên hoùa naøy khoâng phuø hôïp vôùi baïn, thì baïn phaûi thay ñoåi noù ! Haõy taïo moät neàn vaên hoùa cho baïn ! Ña soá khoâng coù khaû naêng thay ñoåi. Hoï coøn khoå sôû hôn thaày, duø cho thaày ñang ôû trong tình traïng naøy. Thaày ñang cheát, nhöng thaày ñöôïc bao quanh bôûi nhöõng ngöôøi yeâu thöông vaø quan taâm ñeán thaày. Bao nhieâu ngöôøi coù theå noùi ñöôïc nhö vaäy ?

Toâi ngaïc nhieân thaáy oâng khoâng buoàn cho oâng, oâng - ngöôøi khoâng coøn nhaûy, khoâng coøn taém, khoâng coøn bôi, khoâng coøn ñi ñöùng. OÂng - ngöôøi khoâng coøn töï môû ñöôïc cöûa, khoâng coøn saáy ñöôïc toùc sau khi taém, cuõng khoâng coøn trôû mình ñöôïc treân giöôøng. Laøm sao oâng coù theå chaáp nhaän ñöôïc nhöõng ñieàu ñoù ? Toâi quan saùt oâng ñang chieán ñaáu vôùi caùi nóa. OÂng ñaõ laøm rôùt mieáng caø chua hai laàn, thaät laø moät caûnh thöông taâm ! Khi ôû tröôùc maët oâng, toâi khoâng theå choái caõi laø toâi caûm nhaän coù ñöôïc moät taâm traïng bình thaûn laï kyø, taâm traïng cuûa ngoïn gioù heo may ngaøy xöa toâi hít thôû ôû saân tröôøng ñaïi hoïc.

Toâi lieác maét nhìn ñoàng hoà – söùc maïnh cuûa thoùi quen ! Trôøi baét ñaàu toái, toâi töï hoûi coù neân hoaõn laïi chuyeán bay. Chính luùc ñoù laø luùc Morrie ñaõ laøm moät chuyeän maø ngaøy hoâm nay toâi vaãn coøn nhôù maõi.
- Con coù bieát thaày seõ cheát nhö theá naøo khoâng ?
Toâi nhöôùng maét leân hoûi :
- Thaày seõ cheát vì ngoäp.
- Ñuùng. Hai laù phoåi seõ teo vì beänh suyeån. Thaân theå cuûa thaày seõ bò xô cöùng. Hai chaân cuûa thaày ñaõ xô cöùng roài. Saép ñeán seõ laø hai caùnh tay vaø hai baøn tay. Vaø khi leân ñeán phoåi ...
OÂng nhuùn vai.
- ... thaày seõ tieâu
Toâi khoâng bieát noùi gì, chæ bieát baäp beï :
- Thaày bieát ... con muoán noùi ... mình khoâng bieát gì seõ xaûy ra.
Morrie nhaém maét.
- Misô con, thaày bieát, con khoâng neân sôï caùi cheát cuûa thaày. Thaày ñaõ soáng moät ñôøi soáng toát ñeïp, vaø taát caû chuùng ta ñeàu bieát seõ coù moät ngaøy. Coù theå thaày coøn boán, naêm thaùng
Toâi böùt röùt noùi :
- Maø mình khoâng theå naøo bieát ñöôïc.
Thaày dòu daøng noùi :
- Thaày, thaày bieát. Moät baùc só daïy cho thaày moät thöû nghieäm
- Moät thöû nghieäm ?
- Con thôû vaøi hôi
Toâi laøm nhö oâng noùi.
- Nhöng laàn naøy, khi con thôû ra, con ñeám cho tôùi khi naøo con coøn giöõ ñöôïc hôi thôû
Toâi thôû ra vaø ñeám heát toác löïc «Moät, hai, ba, boán, naêm, saùu, baûy, taùm ...» Toâi ñeám ñöôïc baûy möôi tröôùc khi kieät söùc.

OÂng thôû ra vaø baét ñaàu ñeám vôùi gioïng run run : «Moät, hai, ba, boán, naêm, saùu, baûy, taùm, chín, möôøi, möôøi moät, möôøi hai, möôøi ba, möôøi boán, möôøi laêm, möôøi saùu, möôøi baûy, möôøi taùm» OÂng ngöøng, thôû hoån heån.
- Khi baùc só noùi thaày thôû laàn ñaàu, thaày ñeám ñöôïc ñeán hai möôi ba, baây giôø chæ coøn möôøi taùm
OÂng nhaém maét vaø nghieâng ñaàu xuoáng.
- Söùc döï tröõ cuûa thaày gaàn nhö khoâng coøn
Toâi böùt röùt nhòp tay treân ñuøi. Ñeán ñaây laø ñuû cho chieàu hoâm nay.
Khi tieãn toâi vaø oâm toâi trong tay, Morrie noùi :
- Trôû laïi thaêm thaày cuõ cuûa con nghe
Toâi höùa seõ trôû laïi thaêm thaày vaø coá gaéng khoâng nhôù laïi vieäc mình ñaõ thaát höùa laàn vöøa qua.

Toâi ñang ôû trong tieäm saùch cuûa tröôøng ñaïi hoïc. Toâi mua caùc quyeån saùch Morrie ñeà nghò. Nhöõng quyeån saùch toâi chöa töøng bieát ñeán : Tuoåi thanh nieân : Khuûng Hoaûng vaø Baûn Saéc, Toâi vaø Baïn, Caùi Toâi phaân chia. Tröôùc khi ñeán ñaây, toâi khoâng bieát caùc quan heä nhaân baûn laïi laø moät moân hoïc. Tröôùc khi gaëp Morrie, toâi khoâng tin ñieàu naøy. Nhöng loøng ñam meâ saùch cuûa oâng laø ñích thaät vaø laây lan. Ñaõ coù nhöõng giaây phuùt, sau giôø hoïc, lôùp hoïc troáng vaéng, thaày vaø toâi cuøng trao ñoåi nhöõng buoåi noùi chuyeän nghieâm tuùc. OÂng hoûi veà ñôøi soáng cuûa toâi, oâng tröng Erich Fromm, Martin Buber, Eril Erikson. OÂng thöôøng tröng daãn caùc taùc giaû naøy vaø chæ cho yù rieâng cuûa mình moät caùch phuï vaøo, duø ñöông nhieân oâng ñoàng yù vôùi caùc suy nghó cuûa hoï.

Moät buoåi chieàu noï, toâi than phieàn vì khoâng laøm sao phaân bieät – ñieàu töï nhieân ôû tuoåi cuûa toâi – nhöõng gì ngöôøi khaùc mong chôø ôû toâi vaø nhöõng gì toâi muoán laøm cho toâi. OÂng hoûi toâi :
- Con muoán noùi ñeán caêng thaúng cuûa nhöõng chuyeän goø boù?
- Caêng thaúng cuûa nhöõng chuyeän goø boù?
- Ñôøi soáng khoâng ngöøng keùo mình ngöôïc xuoâi. Mình muoán laøm moät chuyeän, nhöng laïi baét buoäc laøm moät chuyeän khaùc. Coù moät caùi gì laøm mình thöông toån, nhöng mình bieát laø ñieàu ñoù theo leõ khoâng laøm mình thöông toån. Mình xem nhö gaët haùi ñöôïc moät caùi gì, duø mình bieát raèng mình chaúng bao giôø neân nghó nhö vaäy. Caêng thaúng cuûa nhöõng chuyeän goø boù ! Con töôûng töôïng sôïi giaây thun döôùi söùc caêng ! Ña soá chuùng ta soáng giöõa söùc caêng naøy
- Ñieàu naøy laøm con lieân töôûng ñeán traän ñaáu ñoâ vaät.
OÂng vöøa laëp laïi vöøa cöôøi :
- Traän ñaáu ñoâ vaät. Con coù theå duøng hình aûnh naøy ñeå moâ taû ñôøi soáng ?
- Nhö vaäy, ai laø ngöôøi thaéng cuoäc ?
- Ai thaéng?
OÂng kheùp maét vaø cöôøi, ñeå loä haøm raêng bò leäch :
- Tình yeâu laø ngöôøi thaéng cuoäc. Luùc naøo tình yeâu cuõng thaéng.

<noäi dung>

Tham döï lôùp hoïc

Sau ñoù, toâi bay ñi Luaân Ñoân ñeå töôøng thuaät traän ñaáu quaàn vôït Wimbledon lôùn nhaát theá giôùi, ñaây laø moät trong nhöõng bieán coá theå thao hieám hoi maø ñaùm ñoâng khoâng la heùt treân saân vaø ngöôøi ta khoâng say bí tæ ôû baõi ñaäu xe. Khoâng khí hoài hoäp bao phuû caû nöôùc Anh.  Moãi buoåi saùng, toâi ñi doïc theo con ñöôøng ñaày boùng caây daãn ñeán saân quaàn vôït. Toâi gaëp caùc chuù beù tuoåi môùi lôùn saép haøng mua veù... ÔÛ cöûa ra vaøo, moät quaày baùn baùo vôùi caùc tôø baùo ñuû maøu, trang bìa laø caùc coâ ñeå ngöïc traàn, caùc hình aûnh gia ñình nhaø vua maø caùc nhieáp aûnh gia saên troäm tin chuïp leùn, caùc baùo chieâm tinh, theå thao, caù ñoä vaø moät vaøi tôø baùo tin töùc. Treân moät taám baûng ñen nhoû keâ töïa choàng nhaät baùo, ngöôøi ta coù theå ñoïc caùc töïa trang ñaàu cuûa ngaøy hoâm ñoù, ñaïi loaïi nhö : Diana vaø Charles : khoâng coøn hôïp nhau ! Gazza ñoøi ñoäi boùng boài thöôøng haøng trieäu ñoâ-la cho anh !

Thieân haï voà mua ñeå ñoïc. Trong caùc chuyeán du lòch tröôùc ôû Anh, toâi luoân luoân laøm nhö hoï, nhöng baây giôø moãi laàn toâi ñoïc moät caùi gì ngôù ngaãn hay troáng roãng, toâi baát thaàn nghó ñeán Morrie. Trong ñaàu toâi luùc naøo cuõng coù hình aûnh cuûa oâng, caên nhaø vôùi caây phong nhaät baûn, vôùi saøn nhaø ñaùnh boùng, ñang ñeám xem mình coøn bao nhieâu hôi thôû ñeå soáng, taän höôûng toái ña moãi giaây phuùt coøn laïi vôùi ngöôøi thaân. Trong thôøi gian naøy, toâi ñeå heát thì giôø vaøo nhöõng chuyeän khoâng quan troïng : caùc taøi töû chieáu boùng, caùc coâ kieåu maãu thôøi trang, caùc chuyeän ngoài leâ ñoâi maùch cuûa Diana, Madonna, hay John Kennedy Jr. Ñieàu laï kyø laø toâi theøm muoán chaát löôïng thì giôø cuûa Morrie, duø cho oâng chaúng coøn bao nhieâu thì giôø. Vì sao chuùng ta duøng thì giôø ñeå laøm nhöõng chuyeän phuø phieám hôn laø nhöõng chuyeän thieát yeáu ? ÔÛ nöôùc toâi, vuï aùn O. J. Simpson ñang dieãn ra töng böøng naùo nhieät. Daân chuùng khoâng quen moät ai lieân heä trong vuï aùn, theá maø hoï maát nhieàu ngaøy, nhieàu tuaàn trong cuoäc ñôøi quyù giaù cuûa hoï ñeå tham döï, thích thuù xem thaûm kòch cuûa ngöôøi khaùc.

Toâi nhôù caâu Morrie noùi vôùi toâi chieàu hoâm ñoù : «Neàn vaên hoùa cuûa chuùng ta khoâng giuùp cho daân chuùng coù moät hình aûnh ñeïp veà hoï. Caàn phaûi khaù maïnh ñeå thay ñoåi vaên hoùa, neáu noù khoâng phuø hôïp vôùi mình» Trung thaønh vôùi lôøi noùi cuûa mình, ngay caû tröôùc khi beänh, Morrie trieån khai cho mình moät vaên hoùa rieâng. Trong caùc nhoùm thaûo luaän, trong luùc ñi daïo vôùi baïn beø, oâng cuõng nhaûy nhö oâng muoán nhaûy nhö theá ôû khuoân vieân nhaø nguyeän Harvard Square.

OÂng khôûi xöôùng moät chöông trình goïi laø Nhaø Öôm Caây, ñeå nhöõng ngöôøi khoâng coù phöông tieän coù theå coù ñöôïc saên soùc veà maët taâm thaàn. OÂng ñoïc raát nhieàu, coù raát nhieàu yù môùi cho caùc baøi giaûng cuûa oâng, oâng ñi thaêm ñoàng nghieäp, tieáp tuïc theo doõi caùc cöïu sinh vieân, vieát thö cho caùc baïn ôû xa. OÂng khoâng maát thì giôø tröôùc maùy vi tính hay « phim hay trong tuaàn », oâng boû nhieàu thì giôø cho caùc böûa aên vaø cho vieäc thöôûng thöùc phong caûnh thieân nhieân. OÂng deät moät maïng löôùi caùc sinh hoaït nhaân baûn – ñoái thoaïi, trao ñoåi, chia seû loøng trìu meán – laáp ñaày vaø nuoâi döôõng ñôøi soáng cuûa oâng. Toâi cuõng vaäy, toâi trieån khai vaên hoùa rieâng cuûa toâi. Ñoù laø vaên hoùa laøm vieäc. Ngay ôû nöôùc Anh, toâi ñu daây nhö thaèng heà vôùi boán hay naêm vieäc trong ngaønh truyeàn thoâng. Toâi ngoài moät ngaøy taùm tieáng tröôùc maùy vi tính, gôûi haøng loaït baøi töôøng thuaät veà Myõ. Roài toâi xuaát hieän treân voâ tuyeán, ñi doïc ngang thaønh phoá Luaân Ñoân vôùi caû moät ñoäi binh thu hình. Saùng, chieàu, toâi ñieän thoaïi töôøng thuaät theå thao cho caùc buoåi thu thanh treân ñaøi phaùt thanh. Coâng vieäc cuûa toâi khoâng coù gì laø khoâng bình thöôøng. Theo naêm thaùng, toâi ñaõ quen vaø toâi ñeå taát caû moïi söï coøn laïi qua moät beân.

ÔÛ Wimbledon, toâi thaáy thaät laø bình thöôøng khi toâi aên trong caùi hoäp nho nhoû baèng goã. Vaøo moät ngaøy ñieân cuoàng, caû moät ñoäi binh phoùng vieân saên ñuoåi Andreù Agassi vaø coâ baïn gaùi noåi tieáng cuûa anh laø Brooke Shields, toâi bò moät nhieáp aûnh gia ngöôøi Anh laøm teù nhaøo, anh voäi vaøng xin loãi vaø chaïy bieán maát nhö chieác xe ñua vôùi caùc oáng kính khoång loà baèng kim loaïi ñeo treân coå.

Toâi nhôù laïi moät lôøi khaùc cuûa Morrie : «Bieát bao nhieâu ngöôøi ñeán roài ñi trong cuoäc ñôøi maø khoâng laøm cho ñôøi soáng coù yù nghóa. Ngöôøi ta baûo raèng hoï mô nguû, duø hoï coù veû raát baän roän, laøm nhöõng gì maø hoï cho laø quan troïng. Chaéc chaén laø hoï ñaõ laàm khi theo ñuoåi caùc muïc tieâu cuûa hoï ... Ñieàu ñem laïi yù nghóa cho ñôøi soáng, coù phaûi laø trao taëng tình yeâu cho ngöôøi khaùc, nhöõng ngöôøi chung quanh baïn, vaø taïo moät caùi gì cho coù ñích vaø coù yù nghóa cho ñôøi soáng cuûa mình» OÂng thieät coù lyù ! Nhöng toâi khoâng laøm gì heát ñeå theo chieàu höôùng naøy. Cuoái traän ñaáu, sau khi ñaõ uoáng khoâng bieát bao nhieâu taùch caø-pheâ ñeå nhöôùng maét leân, toâi taét maùy vi tính, veà phoøng xeáp va-li. Trôøi toái. Chaúng coøn chöông trình voâ tuyeán naøo haáp daãn.

Toâi bay veà Detroit vaøo xeá chieàu, leát vaøo nhaø vaø ñi nguû. Khi thöùc daäy, toâi söõng sôø : nghieäp ñoaøn tôø baùo toâi laøm vieäc ra leänh cho nhaân vieân phaûi ñình coâng. Vaên phoøng ñoùng cöûa. Coù nhöõng nhoùm nhoû ñình coâng ñöùng tröôùc cöûa vaø caùc ngöôøi tham döï bieåu tình ñöùng ñaàu naøy, ñaàu kia ñöôøng. Laø thaønh vieân cuûa nghieäp ñoaøn, toâi khoâng coù choïn löïa naøo khaùc. Ñaây laø laàn ñaàu tieân trong ñôøi, toâi khoâng coù vieäc laøm, khoâng coù löông, vaø ñang gaëp maâu thuaãn vôùi caùc oâng chuû. Caùc ngöôøi coù traùch nhieäm nghieäp ñoaøn goïi ñeán nhaø toâi, noùi toâi caån thaän khi tieáp xuùc vôùi ban chuû nhieäm, maø nhieàu ngöôøi trong ban laïi laø baïn toâi. Hoï khuyeân toâi gaùc ñieän thoaïi neáu caùc ngöôøi naøy goïi ñeán ñeå bieän hoä lyù do. «Chuùng ta seõ tranh ñaáu cho ñeán khi naøo thaéng!» Hoï theà nhö vaäy gioáng nhö hoï ñang ra traän.

Toâi caûm thaáy bò huït haãng vaø chaùn naûn. Neáu coâng vieäc ôû ñaøi truyeàn hình vaø thu thanh laø moät coâng vieäc phuï nhöng deã chòu, thì coâng vieäc ôû toøa baùo laø ñôøi soáng cuûa toâi, laø döôõng khí cuûa toâi. Moãi buoåi saùng, khi toâi thaáy caùc baøi töôøng thuaät cuûa toâi ñöôïc ñaêng treân baùo, toâi bieát toái thieåu trong moät laõnh vöïc naøo ñoù, toâi ñang coøn soáng treân ñôøi. Baây giôø taát caû moïi söï döøng laïi. Cuoäc ñình coâng tieáp dieãn. Moät, hai, roài ba ngaøy troâi qua. Caùc ngöôøi cuøng sôû goïi toâi, hoï caøng ngaøy caøng lo laéng. Tieáng ñoàn cho raèng tình traïng naøy coù theå keùo daøi vaøi thaùng. Ai cuõng boái roái. Thay vì töôøng thuaät caùc traän ñaáu theå thao moãi buoåi toái, toâi laïi ngoài nhaø, xem voâ tuyeán. Toâi ñaõ quen yù töôûng laø baïn ñoïc caàn baøi bình luaän cuûa toâi. Toâi laïnh ngöôøi khi nghó ngöôøi ta coù theå queân toâi deã daøng.

Sau moät tuaàn soáng ñôøi soáng môùi naøy, toâi ñieän thoaïi cho Morrie. Connie ñöa ñieän thoaïi cho oâng.
- Con ñeán thaêm thaày, oâng noùi. Ñoù laø moät caâu hoûi hôn laø moät lôøi xaùc nhaän.
- Vaäy aø, con coù theå ñeán thaêm thaày ?
- Thöù ba, ñöôïc khoâng ?
- Con seõ ñeán ngaøy thöù ba. Thieät laø toát.

Naêm thöù hai ñaïi hoïc, toâi ghi theâm hai khoùa hoïc khaùc cuûa Morrie. Thænh thoaûng chuùng toâi coù thoùi quen gaëp nhau ngoaøi lôùp hoïc, chæ ñeå noùi chuyeän vôùi nhau. Toâi chöa bao giôø laøm nhö vaäy vôùi moät ngöôøi lôùn naøo khaùc gia ñình toâi, duø vaäy, toâi caûm thaáy thoaûi maùi khi ôû beân caïnh Morrie, vaø oâng, oâng cuõng khoâng khoù khaên ñeå tìm giôø raõnh cho toâi.
- Chuùng ta seõ ñi ñaâu ngaøy hoâm nay? OÂng hoûi toâi vôùi gioïng ñieäu vui veû khi toâi vaøo vaên phoøng oâng.

Muøa xuaân, chuùng toâi ngoài döôùi goác caây beân ngoaøi toøa nhaø cuûa phaân khoa xaõ hoäi hoïc, muøa ñoâng, chuùng toâi ngoài gaàn vaên phoøng oâng, toâi trong chieác aùo len xaùm vaø giaøy Adidas, oâng trong ñoâi giaøy Rockport vaø quaàn nhung. Moãi laàn chuùng toâi noùi chuyeän vôùi nhau, tröôùc heát, oâng laéng nghe toâi, sau ñoù oâng thöû truyeàn ñaït cho toâi moät loaïi kieåu nhö baøi hoïc soáng. Vaø theá laø oâng löu yù ñeå toâi choáng laïi moät tö töôûng ñang lan traøn trong khuoân vieân ñaïi hoïc luùc ñoù : tieàn baïc coù moät giaù trò toái thöôïng. OÂng noùi toâi caàn phaûi laøm «ngöôøi moät caùch toaøn dieän hôn». OÂng noùi ñeán tha hoùa cuûa tuoåi treû, noùi ñeán vieäc toâi caàn noái keát vôùi xaõ hoäi toâi ñang soáng. Coù nhöõng chuyeän toâi hieåu vaø coù nhöõng chuyeän toâi khoâng hieåu. Ñieàu ñoù khoâng quan troïng. Buoåi thaûo luaän giuùp toâi coù cô hoäi noùi chuyeän vôùi oâng, nhöõng maãu ñoái thoaïi cha con maø toâi khoâng theå coù vôùi cha toâi, vì cha toâi muoán toâi thaønh luaät sö. Morrie chuùa gheùt caùc luaät sö. OÂng hoûi toâi :
- Sau khi rôøi tröôøng ñaïi hoïc, con muoán laøm gì?
- Con muoán laø moät nhaïc só. Con muoán laø döông caàm gia.
- Thaät tuyeät vôøi! Nhöng ñoù laø moät ñôøi soáng gay go
- Daï, ñuùng.
- Coù caû moät ñoáng caù maäp » Ñoù laø nhöõng gì ngöôøi ta noùi vôùi toâi.
- Nhöng neáu ñoù thaät söï laø nhöõng gì con muoán laøm, thì con phaûi thöïc hieän giaác mô cuûa con

Toâi chæ muoán oâm oâng vaøo loøng, muoán noùi vôùi oâng lôøi caùm ôn, vì oâng ñaõ noùi vôùi toâi nhö vaäy, nhöng toâi khoâng ñuû töï nhieân ñeå laøm nhö vaäy. Toâi chæ xaùc nhaän baèng caùch gaät ñaàu. OÂng noùi theâm :
- Thaày caù laø con seõ ñaøn döông caàm vôùi raát nhieàu söùc soáng
Toâi cöôøi :
- Raát nhieàu söùc soáng?
Ñeán phieân oâng cöôøi :
- Sao ? Raát nhieàu söùc soáng, coøn gì nöõa ?

<noäi dung>

Ngaøy thöù ba ñaàu tieân

Chuùng toâi noùi veà theá giôùi

Connie môû cöûa cho toâi vaøo nhaø. Morrie ñaõ ngoài trong chieác xe laên, gaàn chieác baøn trong beáp. OÂng maëc chieác aùo sô-mi vaûi traéng roäng thuøng thình vaø caùi quaàn ñen coøn roäng hôn theá nöõa. OÂng bôi trong ñoù. Hai chaân oâng thaät laø gaày yeáu ! Chaéc chaén toâi coù theå naém goïn chaân oâng trong loøng baøn tay ! Vöøa ñöa cho oâng xem tuùi xaùch toâi mang ñeán, toâi vöøa noùi :
- Con mang ñeán cho thaày moät chuùt gì.

Treân ñöôøng ra phi tröôøng, toâi döøng ôû moät cöûa tieäm ñeå mua voäi vaøi moùn ño à: gaø taây quay, xaø-laùch troän khoai taây, mì macaroâni vaø baùnh bagels. Toâi bieát nhaø Morrie khoâng thieáu ñoà aên, nhöng toâi muoán ñoùng goùp moät caùi gì. Toâi khoâng bieát laøm caùch naøo khaùc hôn. Hôn nöõa, toâi bieát Morrie raát thích aên uoáng. Nhìn ñoà aên, oâng reo leân :
- OÀ ! Nhieàu vaäy sao! Nhö theá con phaûi giuùp thaày thanh toaùn cho heát

Chuùng toâi ñang ngoài treân baøn aên trong beáp, chung quanh laø caùc gheá maây. Laàn naøy khoâng coøn haøn huyeân, keå nhöõng chuyeän töø möôøi saùu naêm qua, chuùng toâi thaû taâm hoàn vaøo nhöõng maãu ñoái thoaïi quen thuoäc ngaøy xöa. Morrie ñaët caâu hoûi, laéng nghe caùc caâu traû lôøi cuûa toâi, vaø gioáng nhö vò chuû beáp ñöùng tröôùc moät loâ noài nieâu soong chaûo, oâng chæ ngaét lôøi ñeå theâm vaøo nhöõng choã toâi queân hay toâi chöa coù yù thöùc. OÂng quan taâm ñeán vieäc ñình coâng cuûa nghieäp ñoaøn, thaúng thaén vôùi chính con ngöôøi cuûa mình, oâng khoâng hieåu vì sao hai phe laïi khoâng theå ngoài laïi noùi chuyeän vôùi nhau ñeå giaûi quyeát vaán ñeà. Toâi traû lôøi laø khoâng phaûi ai cuõng thoâng minh nhö oâng.

Nhieàu luùc, caâu chuyeän phaûi ngöøng laïi ñeå oâng ñi vaøo phoøng taém, coâng vieäc caàn moät soá thì giôø. Connie ñaåy xe laên vaøo phoøng taém, naâng oâng ñöùng daäy vaø giöõ oâng ñöùng vöõng trong khi oâng tieåu vaøo oáng tieåu. Veà laïi gheá, luùc naøo oâng cuõng coù veû meät.
- Con nhôù coù laàn thaày noùi vôùi Koppel laø roài ñaây seõ phaûi nhôø ngöôøi chuøi ñít khoâng?
Toâi cöôøi. Chaúng ai queân giaây phuùt naøy ñöôïc.
- Thaày nghó khi ngaøy ñoù ñeán, thaày seõ chaùn laém.
- Taïi sao?
- Nhôø ai chuøi ñít, ñoù laø söï leä thuoäc cuoái cuøng. Nhöng thaày phaûi nghó ñeán ñieàu naøy. Thaày thöû ñeå töôûng töôïng ra moät caùch naøo cho deã chòu
- Moät caùch deã chòu ?
- Ñuùng, noùi cho cuøng thì mình phaûi chaáp nhaän mình trôû laïi tình traïng cuûa moät em beù
- Ñoù laø caùch ñôn sô ñeå nhìn moïi söï.
- Coù phaûi baây giôø thaày môùi nhìn moïi söï moät caùch ñôn giaûn khoâng ? Chuùng ta haõy nhìn söï vieäc tröôùc maët. Thaày khoâng theå ñi chô, thaày khoâng theå ñi nhaø baêng, cuõng khoâng theå ñoå raùc. Nhöng thaày coù theå ngoài ñaây, vôùi nhöõng ngaøy coøn laïi ít oûi vaø suy nghó caùi gì laø quan troïng trong ñôøi. Thaày vöøa coù thì giôø vaø vöøa coù lyù do ñeå laøm chuyeän naøy
Toâi noùi :
- Neáu con hieåu ñuùng, vaø khoâng muoán noùi laø quaù xinic thì chìa khoùa ñeå tìm yù nghóa cho cuoäc ñôøi laø ngöøng lo vieäc ñoå raùc phaûi khoâng.
OÂng nghe nhö vaäy vaø cöôøi, ñieàu naøy laøm toâi nheï ngöôøi.

Trong khi Connie doïn cheùn baùt, toâi ñeå yù ñeán moät choàng baùo oâng vöøa ñoïc.
- Thaày coøn chòu khoù ñoïc baùo ?
- Coøn chöù, con ngaïc nhieân sao ? Con nghó vì thaày saép cheát neân khoâng caàn quan taâm gì ñeán theá giôùi naøy nöõa sao ?
- Coù theå. OÂng thôû daøi. Roõ raøng laø con coù lyù. Coù theå thaày cuõng khoâng neân lo laéng veà theá giôùi naøy nöõa. Cuoái cuøng thì thaày cuõng khoâng coøn ôû ñaây ñeå xem moïi söï keát thuùc nhö theá naøo. Misô aï, thieät laø khoù ñeå giaûi thích. Baây giôø thaày ñau khoå, thaày caûm thaáy gaàn hôn vôùi nhöõng ngöôøi ñau khoå hôn laø luùc tröôùc. Chieàu hoâm kia ngoài xem voâ tuyeán, thaày thaáy daân chuùng ôû Boát-ni-a baêng qua ñöôøng döôùi laøn ñaïn, coù ngöôøi cheát ... toaøn nhöõng ngöôøi voâ toäi ... Thaày khoùc. Thaày caûm nhaän noãi lo laéng cuûa hoï nhö ñoù laø cuûa thaày. Thaày khoâng quen ai trong ñaùm nhöõng ngöôøi ñoù. Nhöng – laøm sao noùi baây giôø ? – thaày nhö bò ... loâi cuoán veà phía hoï.
Nöôùc maét daâng leân khoùe maét oâng, toâi thöû ñeå thay ñoåi ñeà taøi, nhöng oâng chaäm chaäm maét vaø ra daáu cho toâi ñöøng thay ñoåi ñeà taøi laøm gì.
- Baây giôø thaày khoùc hoaøi, con ñöøng lo.

Toâi kinh ngaïc quaù. Toâi laøm vieäc trong ngaønh thoâng tin, töôøng thuaät khoâng bieát bao nhieâu caûnh cheát choùc, nhìn khoâng bieát bao nhieâu gia ñình tang toùc, döï khoâng bieát bao nhieâu ñaùm ma, nhöng toâi khoâng bao giôø khoùc. Morrie, oâng laïi khoùc treân söï ñau khoå cuûa nhöõng ngöôøi ôû xa ñaây haøng ngaøn caây soá. Ñieàu naøy laøm toâi ngaïc nhieân. Coù phaûi ñoù laø ñieàu seõ xaûy ra vaøo giôø cuoái ? Caùi cheát coù theå laø moät caùi caàn quay to lôùn, ñeå cuoái cuøng ñoù laø chuyeän duy nhaát coù theå laøm cho ngöôøi laï nhoû nöôùc maét cho nhau.
Morrie hæ muõi moät caùch aàm ó.
- Moät ngöôøi ñaøn oâng khoùc coù laøm cho con khoù chòu khoâng ?
Toâi noùi nhanh :
- Chaéc chaén laø khoâng.
- Misô aï, thaày seõ laøm cho con khoâng bò maéc keït, con seõ xem, moät ngaøy naøo ñoù thaày seõ chöùng minh cho con thaáy con coù theå khoùc ñöôïc», OÂng vöøa noùi vöøa cöôøi ha haû.
Toâi noùi öøm, öøm ... OÂng laëp laïi «ÖØm, öøm.» Ñieàu naøy laøm cho chuùng toâi cöôøi, vì caùch ñaây gaàn hai möôi naêm oâng cuõng noùi nhö vaäy. Thöôøng thöôøng laø ngaøy thöù ba. Ngaøy thöù ba luoân luoân laø ngaøy hoïc cuûa chuùng toâi. Ña soá caùc lôùp hoïc cuûa oâng nhaèm vaøo ngaøy thöù ba. OÂng coù maët thöôøng xuyeân ôû vaên phoøng cuõng vaøo ngaøy thöù ba, khi toâi laøm baøi khoùa luaän vaøo cuoái naêm hoïc – cuõng do Morrie ñeà nghò – chuùng toâi cuõng gaëp nhau vaøo ngaøy thöù ba, ñeå oâng xem laïi baøi cho toâi, gaàn vaên phoøng oâng, trong caêng-tin hay treân baäc theàm Pearlman Hall.

Nhö theá chuyeän chuùng toâi gaëp nhau vaøo ngaøy thöù ba cuõng laø chuyeän töï nhieân, trong ngoâi nhaø coù caây phong nhaät baûn. Trong khi toâi söûa soaïn veà, toâi noùi ñieàu naøy vôùi Morrie. OÂng noùi : 
- Chuùng ta laø nhöõng ngöôøi cuûa ngaøy thöù ba
- Nhöõng ngöôøi cuûa ngaøy thöù ba.
Morrie cöôøi :
- Misô aï, con hoûi thaày laøm sao thaày laïi quan taâm ñeán nhöõng ngöôøi thaày khoâng quen bieát. Con coù muoán bieát thaày hoïc ñöôïc baøi hoïc gì lôùn nhaát ôû caên beänh naøy khoâng?
- Baøi naøo ?
- Quan troïng nhaát trong ñôøi laø hoïc yeâu thöông vaø buoâng mình ñeå ñöôïc yeâu thöông laïi
OÂng haï thaáp gioïng :
- Con haõy buoâng mình ñeå ñöôïc yeâu thöông laïi. Ngöôøi ta nghó raèng mình khoâng ñaùng ñöôïc yeâu thöông, ngöôøi ta nghó raèng neáu buoâng mình ñeå ñöôïc yeâu thöông laø mình trôû thaønh meàm yeáu. Nhöng nhö nhaø hieàn trieát Steven Levine noùi : tình yeâu laø haønh vi coù lyù duy nhaát

Nhö moät sinh vieân ngoan ngoaûn, toâi gaät ñaàu xaùc nhaän, vaø oâng buoâng tieáng thôû daøi nheø nheï. Toâi cuùi xuoáng oâm oâng trong voøng tay, vaø nhö theå chöa oâm oâng chaët maáy, toâi hoân maù oâng. Toâi caûm thaáy hai baøn tay yeáu ôùt cuûa oâng treân tay toâi vaø maáy sôïi toùc löa thöa cuûa oâng caøo caøo treân maët toâi. OÂng thaáp gioïng hoûi toâi :
- Nhö theá thöù ba tuaàn sau con trôû laïi vôùi thaày ?

OÂng vaøo lôùp hoïc, ngoài xuoáng, khoâng noùi moät caâu. OÂng nhìn chuùng toâi vaø chuùng toâi nhìn oâng. Ñaàu tieân, ngöôøi ta nghe moät vaøi tieáng cöôøi khaåy, nhöng Morrie chæ caàn nhuùn vai, vaø cuoái cuøng laø khoâng khí im laëng saâu xa trong phoøng. Sinh vieân baét ñaàu chuù yù ñeán nhöõng tieáng ñoäng nhoû nhaát, tieáng loø söôûi keâu vuø vuø, nhòp thôû baèng muõi cuûa moät sinh vieân maäp phì. Moät vaøi ngöôøi baét ñaàu nhuùc nhích. Khi naøo thaày môùi baét ñaàu noùi moät caùi gì ? Sinh vieân heát vaën mình treân gheá laïi nhìn ñoàng hoà. Moät vaøi ngöôøi nhìn qua cöûa soå coù veû nhö ñang laøm chuû tình huoáng. Möôøi laêm phuùt troâi qua nhö theá tröôùc khi Morrie caét ñöùt thinh laëng baèng caùch thì thaàm :
- Coù chuyeän gì xaûy ra ôû ñaây khoâng ?

Luùc ñoù töø töø cuoäc thaûo luaän maø Morrie chôø ñôïi luùc ñaàu baét ñaàu, cuoäc thaûo luaän veà taùc duïng cuûa thinh laëng treân caùc giao tieáp cuûa con ngöôøi. Taïi sao chuùng ta caûm thaáy khoù chòu vôùi thinh laëng ? Thoaûi maùi naøo khi chuùng ta ôû trong trong taát caû tieáng ñoäng oàn aøo naøy ? Thinh laëng khoâng laøm phieàn toâi. Duø taát caû tieáng ñoäng toâi gaây ra vôùi caùc baïn toâi, toâi khoâng thích noùi leân tình caûm cuûa toâi tröôùc maët ngöôøi khaùc, nhaát laø vôùi caùc baïn cuøng lôùp. Toâi coù theå ngoài laâu haøng giôø maø khoâng noùi tieáng naøo, neáu lôùp hoïc ñoøi hoûi ñieàu naøy. Ra khoûi lôùp, Morrie chaän toâi laïi :
- Con khoâng noùi gì hoâm nay
- Con khoâng bieát taïi sao. Con nghó raèng con chaúng coù gì ñeå noùi.
- Thaày nghó con coù raát nhieàu chuyeän ñeå noùi. Duø sao, Misô, con laøm thaày nhôù laïi moät ngöôøi maø khi coøn treû hoï cuõng thích giöõ caùc chuyeän laïi cho mình
- Ai ?
- Thaày

<noäi dung>

Ngaøy thöù ba thöù nhì

Chuùng toâi noùi veà vieäc toäi nghieäp mình 

Toâi trôû laïi ngaøy thöù ba tuaàn sau vaø coøn nhieàu thöù ba khaùc tieáp theo ñoù. Toâi soát ruoät chôø ñeán ngaøy ñi thaêm nhieàu hôn laø toâi nghó, yù thöùc vieäc toâi ñi maùy bay caû haøng ngaøn caây soá ñeå ñeán thaêm moät ngöôøi saép cheát. Hình nhö khi ôû beân caïnh Morrie, toâi nhö ôû vaøo moät thôøi ñieåm khaùc, toâi coù moät hình aûnh toát veà toâi hôn khi toâi ôû ñoù. Toâi khoâng duøng ñieän thoaïi caàm tay khi ñi maùy bay. Ñeå hoï chôø toâi ! Toâi baét chöôùc Morrie vaø töï nhuû nhö theá.

Tình traïng baùo chí ôû Detroit vaãn chöa ñöôïc daøn xeáp. Söï thaät, tình traïng ngaøy caøng ñieân loaïn vì coù nhöõng cuoäc chaïm traùn döõ daèn giöõa hai phía. Coù ngöôøi naèm chaén ñöôøng xe giao haøng, hoï bò baét vaø bò ñaùnh ñoøn. Trong traïng huoáng nhö vaäy, caùc cuoäc vieáng thaêm Morrie laøm cho toâi coù caûm giaùc toâi ñöôïc tinh luyeän trong bieån deã thöông cuûa nhaân loaïi. Chuùng toâi noùi ñeán ñôøi soáng vaø noùi ñeán tình yeâu. Nhaát laø khi noùi moät trong caùc ñeà taøi thích thuù cuûa oâng, loøng thöông xoùt, vaø nhöõng lyù do vì ñoù maø xaõ hoäi ngaøy caøng khoâng coøn loøng thöông xoùt.

Tröôùc khi ñi thaêm laàn thöù ba, toâi ngöøng ôû tieäm «Bread and Circus», toâi thaáy caùc xaéc cuûa tieäm naøy trong nhaø Morrie, toâi nghó oâng thích caùc saûn phaåm cuûa tieäm naøy. Vaø theá laø toâi mua ñaày xaéc caùc thöùc aên töôi, xaø laùch, buùn, chaùo vôùi caø-roát vaø baklava. Toâi vaøo vaên phoøng Morrie, bung caùc xaéc ra nhö vöøa ñi aên cöôùp nhaø baêng veà. Morrie môû troøn maét vaø cöôøi.

Trong thôøi gian naøy, toâi quan saùt caùc daáu hieäu tieán trieån cuûa beänh tình. Caùc ngoùn tay coøn cöû ñoäng ñuû ñeå oâng coù theå vieát baèng vieát chì, hay caàm maét kieáng. Nhöng oâng khoâng theå naâng hai tay leân cao quaù ngöïc. OÂng khoâng coøn ôû laâu trong beáp hay trong phoøng khaùch. OÂng ôû laâu hôn trong vaên phoøng, ôû ñoù oâng coù chieác gheá baønh ñu ñöa, keâ ñaày goái, meàn vaø nhöõng taám goái nhöïa nho nhoû laøm theo kích taác yeâu caàu ñeå naâng chaân vaø naâng ñuøi ñaõ bò teo. OÂng coù moät caùi chuoâng nhoû ñeå beân caïnh, khi caàn thay ñoåi vò theá caùi ñaàu, hay caàn ngoài treân «chieác gheá thuûng», nhö oâng vaãn thöôøng goïi, oâng laéc chuoâng vaø Connie, Tony, Bertha hay Amy, ñoäi binh nho nhoû phuïc vuï taïi gia, seõ ñeán giuùp. Duø vaäy khoâng phaûi luùc naøo oâng cuõng laéc ñöôïc caùi chuoâng, oâng caûm thaáy böïc khi khoâng laøm ñöôïc vieäc naøy. Toâi hoûi xem Morrie coù caûm thaáy toäi nghieäp cho chính oâng. OÂng noùi :
- Thænh thoaûng, vaøo buoåi saùng, khi toâi khoùc cho nhöõng gì toâi ñaõ maát. Toâi nhìn moät voøng thaân theå toâi, toâi cöû ñoäng maáy ngoùn tay vaø baøn tay – nhöõng gì toâi coøn cöû ñoäng ñöôïc – vaø toâi khoùc. Toâi khoùc vì caùch chaàm chaäm, ngaám ngaàm ñi ñeán caùi cheát nhö theá naøy. Vaø roài toâi ngöøng than thaân
- Laøm sao ñöôïc ?
- Khi caàn, toâi baät khoùc. Sau ñoù, toâi taäp trung vaøo nhöõng chuyeän toát ñeïp toâi coøn coù ñöôïc trong ñôøi, veà nhöõng ngöôøi ñeán thaêm toâi, veà nhöõng chuyeän toâi saép nghe, veà vieäc xem mình coøn gaëp nhau vaøo ngaøy thöù ba khoâng. Bôûi vì chuùng ta laø nhöõng ngöôøi cuûa ngaøy thöù ba, phaûi khoâng ?
Toâi cöôøi lôùn :
- Nhöõng ngöôøi cuûa ngaøy thöù ba !
- Misô, thaày khoâng cho pheùp thaày toäi nghieäp mình nöõa. Moät chuùt moãi buoåi saùng, vaøi gioït nöôùc maét, roài thoâi

Toâi nghó ñeán nhöõng ngöôøi quen, hoï duøng nhöõng giaây phuùt trong saùng nhaát trong ngaøy ñeå than thaân. Neáu moãi ngaøy mình ñaët cho mình moät giôùi haïn ñeå töï than khoùc mình thì toát hôn. Chæ khoùc vaøi phuùt cho ngon laønh, sau ñoù laø vöõng caû ngaøy. Vôùi moät caên beänh cay ñaéng nhö theá maø Morrie coù theå laøm ñöôïc... Morrie noùi :
- Khoâng nhöõng chæ cay ñaéng khi nghó ñeán beänh, nhöng thaät laø khuûng khieáp khi nhìn cô theå mình cheát töø töø. Nhöng coù nhöõng ñieàu tuyeät vôøi khi mình nghó mình coù thì giôø ñeå noùi lôøi giaõ töø. OÂng vöøa cöôøi vöøa noùi theâm : Khoâng phaûi ai cuõng coù may maén naøy
Toâi quan saùt oâng ñang ngoài treân gheá daøi, khoâng ñuû söùc ñöùng daäy, khoâng ñuû söùc lau maët, khoâng ñuû söùc maëc quaàn. Ñoù laø may maén ? OÂng coù noùi thaät khoâng : Ñoù laø may maén ö ?!

Moät trong nhöõng giaây phuùt giaûi lao laø khi Morrie ñi vaøo phoøng taém, toâi caàm tôø nhaät baùo Boston ñeå gaàn gheá baønh cuûa oâng leân ñoïc, tôø baùo töôøng thuaät chuyeän hai coâ vò thaønh nieân tra taán vaø gieát oâng giaø baûy möôi tuoåi, ngöôøi ñaõ töøng xem hai coâ naøy nhö baïn, sau ñoù hai coâ môû tieäc aên möøng trong caên nhaø löu ñoäng cuûa oâng ñeå tröng baøy xaùc cheát. Baùo cuõng noùi ñeán vuï kieän moät ngöôøi dò tính gieát moät ngöôøi ñoàng tính, vì trong moät buoåi noùi chuyeän treân voâ tuyeán, ngöôøi naøy tieát loä ñaõ yeâu thöông oâng. Toâi ñeå tôø baùo vaøo choã cuõ. Morrie trôû veà phoøng, nuï cöôøi treân moâi nhö thöôøng leä, Connie ñaåy xe laên. Coâ saép ñöa oâng ngoài vaøo gheá baønh, toâi ñeà nghò :
- Coâ coù muoán toâi laøm giuøm khoâng ?
Im laëng moät laùt, toâi khoâng chaéc lyù do naøo ñaõ laøm toâi ñeà nghò nhö vaäy. Morrie nhìn Connie vaø noùi :
- Coâ coù theå chæ cho Misô caùch naøo ñeå laøm khoâng ?
- Daï, Connie ñaùp.

Theo lôøi chæ daãn cuûa coâ, toâi cuùi xuoáng ñaèng tröôùc, duøng hai caùnh tay ñeå xoác naùch Morrie vaø keùo veà phía toâi, nhö naâng moät goác caây to. Toâi ñöùng daäy vaø cuøng naâng oâng daäy theo. Thöôøng thöôøng khi ngöôøi ta naâng ai daäy, hoï chôø ngöôøi ñoù quaøng tay sau coå mình, nhöng Morrie khoâng theå laøm ñöôïc nhö vaäy. Gaàn nhö laø moät xaùc cheát, toâi caûm thaáy ñaàu cuûa oâng ñung ñöa nheø nheï treân vai toâi, cô theå oâng tróu xuoáng treân ngöôøi toâi nhö mieáng baùnh mì öôùt.
- Aai!, oâng reân nheø nheï.
- Con laøm ñöôïc, con laøm ñöôïc, toâi noùi.

Naâng oâng leân nhö vaäy laøm toâi xuùc ñoäng moät caùch khoâng taû ñöôïc, toâi caûm thaáy caùi cheát ñaõ neùp mình naèm saún beân trong thaân xaùc queo quaét naøy. Trong khi toâi khieâng oâng naèêm daøi treân chieác gheá baønh, keâ ñaàu oâng treân goái, toâi nhaän ra chuùng toâi chaúng coøn bao nhieâu thì giôø, ñieàu naøy laøm toâi laïnh xöông soáng. Toâi phaûi laøm moät caùi gì.

Naêm 1978, chuùng toâi vaãn coøn ôû tröôøng ñaïi hoïc. Phoøng nhaûy vaø phim Rocky ñang laøm möa laøm gioù. Chuùng toâi tham döï baøi xaõ hoäi hoïc khaùc thöôøng ngaøy, maø Morrie goïi laø « quaù trình tieán hoùa cuûa nhoùm ». Moãi tuaàn sinh vieân hoïc hoûi caùch ngöôøi naøy ngöôøi kia lieân ñôùi phaûn öùng vôùi nhau, laøm sao ñaùp öùng vôùi côn giaän döõ, ghen tuoâng vaø löu taâm. Chuùng toâi gioáng nhö nhöõng con chuoät cuûa phoøng thí nghieäm laøm ngöôøi. Thöôøng thöôøng, coù moät ngöôøi seõ chòu khoâng ñöôïc caûm xuùc vaø seõ khoùc. Toâi goïi moân hoïc naøy laø : « chaïm ñeán caûm xuùc ». Morrie cho raèng toâi khoâng coù tinh thaàn phoùng khoaùng.

Ngaøy hoâm ñoù, Morrie ñeà nghò chuùng toâi laøm baøi taäp nhö sau : Mình phaûi ñöùng vöõng, khoâng nhìn caùc baïn cuøng lôùp, ñeå buoâng mình teù ñaøng sau, nghó raèng seõ coù moät baïn khaùc chuïp mình laïi. Ña soá chuùng toâi khoâng thoaûi maùi vôùi baøi taäp naøy. Chuùng toâi chæ ñeå mình teù moät xíu, roài töï mình ñöùng baät daäy. Coù nhöõng nuï cöôøi khoâng ñöôïc thoaûi maùi.

Cuoái cuøng, coù moät coâ sinh vieân da naâu, nhoû beù, bình thaûn, luoân luoân maëc chieác aùo thun traéng roäng thuøng thình, nhaém maét, khoanh tay treân ngöïc vaø ñeå buoâng mình teù phòch ñaøng sau, gioáng nhö moät trong caùc hình aûnh quaûng caùo traø Lipton, maø ngöôøi maãu laøm moät chuøm nöôùc baén leân thieät ñeïp khi nhaûy uøm xuoáng hoà taém. Trong tíc taéc, toâi chaéc laø coâ seõ teù naèêm daøi xuoáng ñaát, nhöng cuoái cuøng, ngöôøi baïn ñaõ ñöôïc chæ ñònh cho coâ, naém ñaàu vaø vai coâ, naâng coâ daäy moät caùch hôi thoâ baïo.
- Ooai !

Nhieàu sinh vieân heùt leân. Moät vaøi ngöôøi voå tay. Morrie cöôøi vaø noùi vôùi coâ sinh vieân :
- Con thaáy ñoù, con ñaõ nhaém maét. Ñoù laø ñieàu khaùc bieät. Coù luùc mình khoâng theå naøo tin ñöôïc nhöõng gì mình thaáy, maø phaûi tin vaøo nhöõng gì mình caûm nhaän. Vaø neáu caùc baïn muoán ngöôøi khaùc tin ôû caùc baïn, thì caùc baïn phaûi caûm nhaän caùc baïn cuõng phaûi tin ôû ngöôøi khaùc nhö vaäy – duø caùc baïn ñang ôû trong ñeâm toái. Duø cho caùc baïn bò teù

<noäi dung>

Ngaøy thöù ba thöù ba

Chuùng toâi noùi veà hoái tieác

Thöù ba tuaàn sau, toâi ñeán vôùi caùc tuùi ñoà aên nhö thöôøng leä, baùnh boät baép, xaø-laùch khoai taây, baùnh taùo vaø coù moät chuyeän môùi, maùy thu aâm Sony. Toâi noùi vôùi oâng, tình thaät toâi muoán giöõ laïi caùc maãu ñoái thoaïi cuûa chuùng ta ñeå laøm kyû nieäm. Toâi muoán nghe gioïng oâng ... sau naøy.
- Khi thaày cheát
- Thaày ñöøng noùi vaäy.
- Misô, thaày saép cheát, sôùm hay muoän thoâi. Vaø thaày thích sôùm hôn laø muoän, oâng vöøa noùi vöøa cöôøi.
OÂng xem caùi maùy môùi vaø noùi :
- To thaät

Toâi caûm thaáy mình nhö teân troäm, nhö caùc phoùng vieân thöôøng laøm, vaø toâi baét ñaàu thaáy duøng maùy ghi aâm giöõa hai ngöôøi ñaõ xem nhau nhö baïn laø moät chuyeän kyø cuïc, giaõ taïo. Nhö nhöõng ngöôøi luùc naøo cuõng to mieäng ñoøi laïi moät chuùt thì giôø mình ñaõ duøng, chaéc chaén toâi cuõng ñang thöû ñeå caát theâm caùc lôøi noùi cuûa caùc buoåi noùi chuyeän ngaøy thöù ba naøy. Vöøa caát maùy, toâi vöøa noùi :
- Thaày aï, mình khoâng caàn maùy naøy, neáu noù laøm phieàn thaày ...
Laáy tay ra daáu ñeå ngaên toâi, oâng gôõ maét kieáng ra cho noù ñeo chung quanh coå, nhìn thaúng vaøo maét toâi vaø noùi :
- Con cöù duøng maùy
Toâi caém ñieän vaøo maùy. OÂng tieáp tuïc noùi vôùi moät gioïng nheï nhaøng :
- Misô, con khoâng hieåu. Thaày muoán noùi chuyeän vôùi con veà ñôøi cuûa thaày. Thaày muoán noùi nhöõng chuyeän naøy tröôùc khi quaù treã
Vaø oâng thì thaàm :
- Thaày muoán coù moät ai ñeå nghe caâu chuyeän ñôøi thaày, con coù muoán laø ngöôøi ñoù khoâng ?
Toâi laøm daáu noùi muoán. Chuùng toâi cuøng im laëng moät luùc.
- Roài, mình caém maùy?

Thaät ra, maùy ghi aâm khoâng phaûi chæ duøng ñeå thoûa maõn loøng nuoái tieác cuûa toâi. Toâi ñang maát Morrie, taát caû chuùng ta ñang maát oâng, gia ñình, baïn beø, cöïu hoïc sinh, ñoàng nghieäp, baïn beø trong nhoùm thaûo luaän chính trò maø oâng raát thích, caùc baïn trong nhoùm nhaûy, taát caû chuùng ta. Vaø toâi cho raèng baêng nhöïa, cuõng nhö hình aûnh vaø viñeâoâ ñeàu laø nhöõng phöông tieän voâ voïng giuùp mình giöõ laïi moät caùi gì cuûa caùi cheát. Roõ raøng laø toâi chöa quen moät ai bieát nhìn cuoäc ñôøi nhö Morrie – vôùi loøng can ñaûm, tính haøi höôùc, tính kieân nhaãn vaø tinh thaàn phoùng khoaùng. Quan ñieåm cuûa oâng laønh maïnh vaø khoân ngoan. Vaø oâng saép cheát !

Neáu nhìn caùi cheát tröôùc maët laøm cho tö töôûng cuûa mình cuøng moät luùc saùng suoát vaø nhaïy caûm vôùi bí aån cuûa söï soáng, thì ñoù laø ñieàu Morrie muoán chia seû vôùi toâi. Coøn toâi, toâi muoán ghi laïi ñieàu naøy trong kyù öùc bao laâu toâi coù theå. Laàn ñaàu tieân nhìn Morrie trong tieát muïc «Nightline», toâi töï hoûi khoâng bieát oâng coù hoái tieác gì khi oâng bieát oâng saép cheát. OÂng coù hoái tieác laø ñaõ maát baïn ? OÂng coù muoán leõ ra neân soáng moät caùch khaùc khoâng ? Moät caùch raát ích kyû, toâi töï hoûi toâi seõ caûm nhaän gì khi ôû ñòa vò cuûa oâng. Toâi coù chìm ñaém trong buoàn baõ khi nghó ñeán nhöõng chuyeän toâi ñaõ boû huït ? Toâi coù hoái tieác nhöõng bí maät toâi choân kín trong loøng ? Toâi chia seû vôùi Morrie, oâng chaáp thuaän :
- Coù phaûi ñoù laø ñieàu maø taát caû chuùng ta ñeàu lo laéng ? Vieäc gì seõ xaûy ra neáu hoâm nay laø ngaøy cuoái cuøng cuûa thaày treân coõi ñôøi ?
OÂng quan saùt göông maët toâi vaø chaéc chaén oâng nhaän ra toâi ñang löôõng löï choïn löïa. Quaû thaät, ngaøy ñoù laø toâi thaáy toâi ñang ngaõ guïc treân baøn giaáy khi ñang vieát baøi töôøng thuaät, maáy oâng chuû cuûa toâi ñang giöït baøi baùo, cuøng moät luùc caùc baùc só khieâng xaùc toâi ñi.
- Misô ?
Toâi gaät ñaàu nhöng khoâng noùi gì. Morrie quay veà vôùi moái do döï cuûa toâi. OÂng noùi :
- Misô, coù phaûi vaên hoùa cuûa chuùng ta khoâng khuyeán khích cho con nghó ñeán nhöõng chuyeän naøy tröôùc khi con ñöùng tröôùc theàm caùi cheát khoâng ? Mình bò vöôùng chaân trong nhöõng öôùc muoán ích kyû, ngheà nghieäp, gia ñình, tieàn baïc, nôï ñeán haïn phaûi traû, mua xe, thay loø söôûi khi noù hö. Mình lao ñaàu vaøo caû trieäu chuyeän nho nhoû, ñôn giaûn laø ñeå ñôøi soáng tieáp tuïc. Nhö theá mình khoâng coù thoùi quen döøng laïi vaø töï hoûi : Roài taát caû laø gì ? Roài taát caû ñoù laø nhöõng gì toâi muoán sao ? Coù caùi gì khaùc hôn khoâng ?
OÂng ngöøng.
- Con caàn coù ngöôøi giuùp con nhìn beân kia khía caïnh naøy. Ñieàu naøy mình khoâng töï laøm moät mình ñöôïc.
Toâi hieåu oâng muoán noùi gì. Chuùng ta, taát caû ñeàu caàn nhöõng vò giaùo sö cho ñôøi mình. Vaø vò giaùo sö cho ñôøi cuûa toâi ñang ôû tröôùc maët toâi. Naøo ! Neáu toâi cho raèng toâi phaûi ñoùng cho toát vai ngöôøi hoïc troø, thì toâi phaûi xem caùc chuyeän naøy laø nghieâm tuùc.

Treân chuyeán bay trôû veà, toâi leân danh saùch taát caû nhöõng vaán ñeà, nhöõng caâu hoûi maø taát caû chuùng ta ñeàu daøy voø caén röùt nhö haïnh phuùc, tuoåi giaø, treû con, caùi cheát. Chaéc chaén laø coù haøng trieäu quyeån saùch, haøng taù chöông trình voâ tuyeán noùi veà caùc ñeà taøi naøy, nhöõng buoåi tham chaån haøng traêm ñoâ-la moät giôø. Nöôùc Myõ trôû thaønh cöûa haøng baùch hoùa khoång loå cho caùc kyû thuaät phaùt trieån nhaân caùch con ngöôøi. Nhöng hình nhö khoâng coù bao nhieâu caâu traû lôøi roõ raøng. Phaûi saên soùc ngöôøi khaùc hay saên soùc chính con ngöôøi treû con beân trong cuûa mình ? Phaûi ñi trôû veà vôùi nhöõng giaù trò coã truyeàn hay loaïi boû moät tuyeàn thoáng ñaõ cuõ kyû voâ ích ? Phaûi bieát traû lôøi "khoâng" hay laøm nhöõng chuyeän maø khoâng ñaët caâu hoûi ?

Taát caû nhöõng gì toâi bieát, laø vò thaày giaø Morrie cuûa toâi khoâng dính gì ñeán caùc loaïi khai thaùc naøy. OÂng ñöùng vöõng treân con ñöôøng oâng ñi vaø baây giôø oâng ñaõ nghe tieáng coøi cuûa chieác xe töû thaàn. OÂng, oâng thaáy roõ raøng caùi gì quan troïng trong cuoäc ñôøi. Toâi ao öôùc coù ñöôïc caùi roõ raøng naøy. Taát caû traïng thaùi taâm hoàn hoang mang vaø caén röùt trong toâi ao öôùc caùi roõ raøng naøy. "Con coù theå hoûi thaày nhöõng gì con caàn hoûi," Morrie laëp laïi vôùi toâi.

Nhö theá, toâi leân danh saùch nhö sau :
Caùi cheát
Caùi sôï
Tuoåi giaø
Tham muoán
Hoân nhaân
Gia ñình
Xaõ hoäi
Tha thöù
YÙ nghóa cuoäc ñôøi.
Toâi ñem danh saùch naøy trôû laïi West Newton laàn thöù tö, vaøo moät thöù ba cuoái thaùng taùm. Heä thoáng ñieàu hoøa khoâng khí ôû phi tröôøng bò hö, moïi ngöôøi voø ñaàu böùt traùn giaän döõ, nhöng khoâng coù moät ai coù veû nhö saún saøng muoán gieát ngöôøi khaùc.

Gaàn naêm cuoái cuøng, toâi ñaõ theo nhieàu lôùp xaõ hoäi hoïc, toâi chæ coøn vaøi chöùng chæ laø toát nghieäp. Morrie ñeà nghò toâi laøm khaûo luaän.
- Khaûo luaän veà gì ?
- Con thích caùi gì ?

Chuùng toâi xem xeùt vaán ñeà döôùi moïi khía caïnh tröôùc khi döøng quyeát ñònh tröôùc moät vaán ñeà baát ngôø nhaát : theå thao. Theá laø toâi boû moät naêm ñeå nghieân cöùu veà moân theå thao football ôû Myõ, moân theå thao trôû thaønh taäp tuïc, nhö moät toân giaùo, thuoác phieän cuûa daân chuùng. Toâi khoâng nghó trong ñaàu ñaây laø coâng trình seõ giuùp toâi sau naøy ... Ñôn giaûn toâi bieát laø toâi ñöôïc theâm moät buoåi hoïc haøng tuaàn vôùi Morrie. Nhö vaäy, vôùi söï trôï giuùp cuûa Morrie, muøa xuaân ñoù, toâi vieát ñöôïc moät khaûo luaän moät traêm möôøi hai trang, tham khaûo kyû caøng, coù nghieân cöùu, coù thö muïc, taát caû ñoùng thaønh moät taäp bìa da ñen. Toâi ñöa cho Morrie xem vôùi loøng töï haøo cuûa moät caàu thuû vöøa ñaù cuù banh vaøo löôùi. Morrie noùi :
- Möøng con!
Trong khi oâng laät ra xem, toâi ñöa maét nhìn chung quanh phoøng. Keä saùch, saøn ñaùnh boùng, thaûm saøn, gheá ca-na-peâ, toâi thaáy khoâng coù choã naøo trong phoøng naøy maø toâi chöa ngoài. Morrie suy nghó, vöøa noùi cao gioïng vöøa ñieàu chænh goïng kính ñeå ñoïc :
- Misô... thaày khoâng bieát, nhöng vôùi moät coâng trình nhö vaäy, con phaûi trôû laïi tröôøng ñeå hoïc tieáp leân ñeä tam caáp
- Daï!
Toâi cöôøi khaåy, nhöng luùc ñoù yù nghó ñoù thaät loâi cuoán. Moät phaàn trong loøng toâi raát sôï phaûi ngöøng hoïc, phaàn khaùc toâi chæ muoán ra tröôøng ngay. Caêng thaúng cuûa nhöõng chuyeän goø boù ! Toâi nhìn Morrie ñang ñoïc baøi khaûo luaän, vaø töï hoûi laøm sao laøm ñöôïc, moät khi toâi lao vaøo theá giôùi bao la beân ngoaøi.

<noäi dung>

phaàn hai

Chöông trình voâ tuyeán

«Nightline» thu theâm moät tieát muïc thöù nhì veà Morrie, tieát muïc ñaàu tieân coù taùc ñoäng thaät maïnh meõ. Laàn naøy, ngay khi vaøo nhaø, caùc chuyeân vieân thu hình vaø caùc nhaø saûn xuaát ñaõ quen nhö ngöôøi trong nhaø. Chính Koppel ñaëc bieät thaät noàng naøn. Khoâng coù daïo ñaàu, khoâng coù hoûi tröôùc khi phoûng vaán. Ñeå laøm noùng maùy, Koppel vaø Morrie cuøng keå caùc caâu chuyeän thôøi thô aáu cuûa hoï: Koppel lôùn leân ôû nöôùc Anh, Morrie ôû Bronx. Morrie maëc aùo sô-mi xanh lô tay daøi, vì luùc naøo oâng cuõng caûm thaáy laïnh, duø trôøi beân ngoaøi ba möôi ñoä. Coøn Koppel, oâng côûi aùo ngoaøi, chæ maëc sô-mi thaét caø vaït. Coù theå noùi Morrie vöùt heát haøng raøo naøy ñeán haøng raøo khaùc cuûa Koppel. Baét ñaàu cuoäc phoûng vaán, Koppel noùi :
- OÂng coù veû khoûe.
Morrie noùi :
- Ñoù laø nhöõng gì ngöôøi ta noùi veà toâi.
- OÂng coù moät gioïng noùi raát hay.
- Ñoù cuõng laø nhöõng gì ngöôøi ta noùi veà toâi.
- Laøm sao oâng bieát moïi söï caøng ngaøy caøng teä hôn ?
Morrie thôû daøi.
- Ted, khoâng moät ai ngoaøi toâi coù theå bieát ñieàu ñoù, nhöng toâi, toâi bieát.
Khi nghe oâng noùi, ñieàu ñoù thaáy roõ. OÂng khoâng coøn noùi vôùi hai baøn tay thoaûi maùi nhö laàn phoûng vaán ñaàu tieân. OÂng phaùt aâm khoâng roõ moät soá chöõ. Vaàn l gaàn nhö bò keït trong cuoáng hoïng. Trong vaøi thaùng, coù theå oâng seõ chaúng coøn noùi ñöôïc. Morrie noùi :
- Ñaây laø nhöõng gì toâi caûm nhaän, khi coù ngöôøi hay coù baïn beø ôû gaàn toâi, toâi khaù hôn. Caùc quan heä yeâu thöông giöõ vöõng toâi. Nhöng coù nhöõng ngaøy toâi raát buoàn baõ. Baïn ñöøng laàm. Toâi thaáy moät vaøi vieäc seõ ra ñi vaø toâi coù moät caûm nhaän khuûng khieáp. Toâi seõ trôû thaønh nhö theá naøo neáu khoâng coøn tay ? Ñieàu gì seõ ñeán, khi toâi khoâng coøn noùi ñöôïc ? Nuoát, toâi khoâng lo, ngöôøi ta seõ nuoâi toâi baèng oáng, coù sao ñaâu ? Nhöng gioïng noùi? Baøn tay ? Ñoù laø nhöõng boä phaän thieát yeáu cuûa toâi. Toâi caàn gioïng ñeå noùi, caàn baøn tay ñeå dieãn taû. Ñoù laø caùch toâi cho, khi toâi ñi ñeán vôùi ngöôøi khaùc.
Koppel hoûi :
- Nhö vaäy khi oâng khoâng coøn noùi ñöôïc, oâng seõ cho baèng caùch naøo ?
Vöøa nhuùn vai, oâng noùi :
- Coù theå toâi seõ noùi hoï ñaët cho toâi nhöõng caâu hoûi maø caâu traû lôøi laø coù hay khoâng

Caâu traû lôøi quaù ñôn sô laøm Koppel khoâng theå nín cöôøi. OÂng hoûi Morrie veà thinh laëng. OÂng nhaéc ñeán ngöôøi baïn raát thaân cuûa Morrie, Maurice Stein, ngöôøi ñaõ gôûi ñeán tôø baùo Boston Globe caùc caâu chaâm ngoân cuûa oâng. Hoï cuøng laøm vieäc chung vôùi nhau ôû tröôøng ñaïi hoïc töø nhöõng naêm saùu möôi. Baây giôø Stein ñang ñieác. Koppel töôûng töôïng cuoäc gaëp gôõ giöõa hai ngöôøi naøy, moät beân thì khoâng theå noùi, beân kia thì khoâng theå nghe. Laøm sao hoï trao ñoåi vôùi nhau ? Morrie noùi :
- Chuùng toâi caàm tay nhau. Ted, seõ coù raát nhieàu trìu meán giöõa chuùng toâi, bôûi vì chuùng toâi coù ba möôi laêm naêm tình baïn. Khoâng caàn phaûi noùi, cuõng khoâng caàn phaûi nghe môùi caûm nhaän ñöôïc.

Tröôùc khi keát thuùc chöông trình, Morrie ñoïc cho Koppel nghe moät laù thö oâng vöøa nhaän ñöôïc. Töø buoåi phaùt hình ñaàu tieân, oâng nhaän raát nhieàu thö töø. Moät trong caùc thö naøy laø cuûa moät coâ giaùo ôû Pennsylvania, coâ daïy moät lôùp ñaëc bieät goàm chín em beù, taát caû ñeàu maát moät trong hai cha, meï.
- Ñaây laø thö toâi traû lôøi, caån thaän ñaët goïng kính leân maét, oâng ñoïc cho Koppel. Barbara thaân meán ... thö cuûa coâ laøm cho toâi raát xuùc ñoäng. Toâi hieåu coâng vieäc cuûa coâ ñang laøm cho caùc em beù maát moät cha, meï laø raát quan troïng. Toâi cuõng vaäy, toâi ñaõ maát moät ngöôøi khi toâi coøn nhoû...
Khi oáng kính vaãn tieáp tuïc quay, Morrie ñieàu chænh maét kính, boãng nhieân oâng ngöøng, caén moâi vaø baét ñaàu khoùc thoån thöùc. Töøng haøng nöôùc maét chaûy daøi theo soáng muõi.
- Toâi maát meï khi toâi coøn nhoû ... ñoù laø moät cuù khuûng khieáp ...Toâi thích coù moät nhoùm ngöôøi nhö caùc oâng ñeå noùi leân noãi phieàn muoän cuûa toâi. Toâi thích nhaäp vaøo nhoùm cuûa oâng vì ...
Gioïng oâng ñöùt quaûng.
- ... vì toâi caûm thaáy coâ ñôn.
- Morrie, Koppel noùi, meï oâng ñaõ cheát caùch ñaây baûy möôi naêm. Noãi ñau vaãn luoân luoân coøn ñoù a ø?
Morrie thì thaàm :
- Anh noùi ñuùng !

<noäi dung>

Vò giaùo sö

Morrie taùm tuoåi. Moät ñieän tín töø beänh vieän gôûi ñeán, vì cha cuûa oâng laø ngöôøi di daân Nga-xoâ, oâng khoâng bieát ñoïc tieáng Anh, neân chính Morrie laø ngöôøi loan baùo tin meï cheát, Morrie ñoïc böùc ñieän tín nhö ñöùa hoïc troø ñoïc baøi trong lôùp :
- Chuùng toâi raát laáy laøm tieác baùo cho ...

Töø caên nhaø cao taàng trong khu vöïc ngheøo naøn phía ñoâng thaønh phoá Manhattan, gia ñình Morrie ñi ra nghóa ñòa, ñaøn oâng maëc aùo ñen, ñaøn baø truøm khaên voan. Ñoù laø giôø caùc em beù ñi hoïc, khi chuùng ñi beân caïnh Morrie, Morrie nhìn xuoáng ñaát, xaáu hoå sôï baïn nhìn thaáy mình trong caûnh naøy. Moät trong caùc baø dì, moät ngöôøi ñaøn baø to con, tuùm laáy Morrie vaø baét ñaàu than khoùc :
- Con ôi, khoâng coù meï laøm sao con soáng ? Laøm sao con soáng?
Morrie baät khoùc thoån thöùc. Caùc baïn cuøng lôùp boû chaïy. ÔÛ nghóa trang, trong luùc moïi ngöôøi xuùc ñaát xuoáng hoøm, Morrie nhôù laïi nhöõng kyû nieäm eâm ñeàm khi meï coøn soáng. Tröôùc khi ñoå beänh, baø coù moät cöûa hieäu baùn keïo, sau ñoù, suoát ngaøy baø nguû hay ngoài beân cöûa soå, xanh xao, yeáu ñuoái. Thænh thoaûng, baø heùt leân keâu con ñem thuoác ñeán, nhöng chuù beù Morrie ham chôi banh ngoaøi ñöôøng, laøm boä nhö khoâng nghe. Chuù töôûng neáu chuù laøm lô thì beänh cuûa meï cuõng laønh. Moät ñöùa beù coù theå ñoái dieän caùi cheát moät caùch khaùc khoâng ?

Moïi ngöôøi goïi cha Morrie laø Charlie, di daân qua Myõ ñeå troán quaân ñoäïi Nga. OÂng laøm vieäc trong ngaønh aùo loâng, nhöng hay bò thaát nghieäp. Khoâng coù hoïc, gaàn nhö khoâng bieát noùi tieáng Anh, oâng ngheøo maït reäp, gia dình thöôøng xuyeân soáng nhôø trôï caáp xaõ hoäi. Caên hoä ôû ñaøng sau cöûa hieäu laø moät nôi toái taêm, chaät heïp, buoàn chaùn. Hoï chæ coù caùi toái thieåu. Khoâng coù xe. Thænh thoaûng ñeå coù tieàn, Morrie vaø Ña-vít, chuù em nhoû cuûa Morrie, cuøng nhau röûa caùc baäc caáp tröôùc coång nhaøø, kieám ñöôïc naêm xu.

Sau khi meï cheát, ngöôøi ta gôûi hai chuù beù vaøo moät khaùch saïn nhoû trong röøng, bang Connecticut. Raát nhieàu gia ñình chia nhau moät tuùp leàu lôùn vaø moät beáp chung. Nhieàu ngöôøi trong gia ñình nghó raèng khoâng khí trong laønh seõ coù ích cho treû con. Morrie vaø Ña-vít chöa bao giôø thaáy caây nhieàu nhö theá, hai chuù beù tha hoà chaïy chôi trong caùc caùnh ñoàng. Moät ñeâm noï, sau buoåi aên toái, hai em ñi daïo, trôøi baét ñaàu ñoå möa, thay vì veà nhaø thì laïi nghòch cho buøn baén tung toùe haøng giôø.

Hoâm sau nguû daäy, Morrie nhaûy tung ra khoûi giöôøng.  Morrie noùi vôùi em :
- A-leâ, daäy, ñöùng leân !
- Em daäy khoâng ñöôïc.
- Em muoán noùi gì ?
Ña-vít hoaûng leân :
- Em khoâng theå ... nhuùc nhích.
Ña-vít bò soát baïi lieät. Ñöông nhieân laø côn möa khoâng phaûi laø lyù do. Nhöng ôû tuoåi Morrie, moät ñöùa beù khoâng theå hieåu ñieàu ñoù. Trong moät thôøi gian laâu, Morrie caûm thaáy mình coù traùch nhieäm trong vieäc em ñau, Ña-vít ñi ñi veà veà ôû moät nhaø ñaëc bieät, mang caùc duïng cuï chænh hình.

Vaø theá laø moãi buoåi saùng, Morrie ñeán hoäi ñöôøng moät mình, bôûi vì cha khoâng phaûi laø moät ngöôøi moä ñaïo. Nôi ñoù, Morrie ôû giöõa nhöõng ngöôøi ñaøn oâng maëc aùo choaøng ñen daøi, em caàu nguyeän xin Chuùa thöông baø meï ñaõ cheát vaø ngöôøi em beänh hoaïn. Buoåi chieàu, em xuoáng beán xe ñieän ngaàm, rao baùo baùn ñeå ñem tieàn veà nuoâi gia ñình. Ñeán toái, em nhìn ngöôøi cha aên trong laëng leõ, chôø, nhöng chaúng bao giôø ñöôïc, moät daáu hieäu cuûa trìu meán, quan taâm hay moät cöû chæ noàng aám.

Chín tuoåi, Morrie ñaõ coù caûm nhaän em mang caû hoøn nuùi treân vai.

Naêm sau, Morrie ñöôïc moät nhaân vaät nhieät thaønh oâm vaøo loøng, EÂ-va, baø meï keá môùi tinh cuûa Morrie. Ñoù laø moät baø di daân ngöôøi Loã-ma-ni, voùc daùng nhoû beù, göông maët khaù bình thöôøng, toùc cuoán loïn maøu naâu, vaø coù naêng löïc baèng hai ngöôøi thöôøng. Quaû thaät, loøng nhieät thaønh cuûa baø ñaõ söôûi aám baàu khí u toái do cha Morrie taïo ra. Baø noùi trong khi oâng im laëng, buoåi toái baø haùt cho treû con nghe. Gioïng noùi nheï nhaøng, nhaân caùch maïnh meõ, caùc baøi hoïc baø daïy, taát caû ñaõ söôûi aám loøng Morrie.

Khi Ña-vít ñi töø nhaø söùc khoûe veà, luoân luoân mang caùc duïng cuï chænh hình ôû chaân, hai anh em nguû chung caùi giöôøng xeáp trong beáp, EÂ-va ñeán oâm hoân vaø chuùc hai con nguû ngon. Ñoù laø nhöõng nuï hoân maø Morrie mong chôø nhö chuù meøo con mong lieãn söûa. Trong thaâm taâm, Morrie caûm nhaän em ñaõ tìm laïi ñöôïc ngöôøi meï. Tuy nhieân hoï cuõng khoâng thoaùt khoûi ñöôïc caûnh ngheøo. Baây giôø hoï soáng trong caên hoä chæ coù moät phoøng, caên nhaø gaïch ñoû ñöôøng Tremont, vuøng Bronx, gaàn moät quaùn röôïu YÙù, nôi moãi toái muøa heø, caùc oâng giaø ñeán chôi bun, moät loaïi banh troøn. Trong thôøi Kinh Teá Suy Thoaùi, cha cuûa Morrie gaàn nhö khoâng kieám ñöôïc vieäc trong ngaønh aùo loâng. Thæng thoaûng khi moïi ngöôøi vaøo baøn aên, EÂ-va chæ doïn ñöôïc coù baùnh mì treân baøn. Ña-vít hoûi :
- Coù gì aên theâm khoâng ?
- Khoâng coù gì heát, EÂ-va traû lôøi.

Khi baø ñöa hai em vaøo giöôøng, baø haùt cho caùc em nghe caùc baøi haùt Do-Thaùi Ñoâng AÂu. Caùc baøi haùt naøy buoàn vaø ñôn ñieäu. Moät trong caùc baøi haùt noùi veà moät coâ beù coá gaéng ñeå baùn hoäp queït :
OÂng baø ôi, mua giuøm toâi hoäp queït
Dieâm khoâ vaø khoâng thaám nöôùc möa
Toäi nghieäp toâi oâng baø ôi, toäi nghieäp toâi oâng baø ôi.

Duø ñôøi soáng khoù khaên, EÂ-va noùi cho Morrie bieát veà yeâu thöông vaø veà saên soùc ngöôøi khaùc, nhöng cuõng daïy cho Morrie bieát yeâu thöông vaø saên soùc ngöôøi khaùc. Baø ñoøi hoûi hoïc baï phaûi toát, bôûi vì baø thaáy chæ coù hoïc môùi laø con ñöôøng thoaùt ra khoûi caûnh ngheøo ñoùi, baûn thaân baø cuõng ñi hoïc theâm Anh vaên moãi buoåi toái. Chính trong voøng tay cuûa ngöôøi ñaøn baø naøy ñaõ laøm naûy sinh trong Morrie tính hieáu hoïc.

Morrie hoïc ban ñeâm, döôùi aùnh ñeøn trong baøn beáp. Buoåi saùng, Morrie ñeán hoäi ñöôøng ñoïc kinh - Yizkor – kinh caàu hoàn cho meï, Morrie laøm vaäy laø ñeå meï vaãn soáng maõi trong loøng caäu. Moät ñieàu khoâng theå töôûng töôïng ñöôïc laø cha cuûa Morrie caám oâng khoâng ñöôïc nhaéc ñeán meï. Charlie muoán chuù beù Ña-vít nghó raèng EÂ-va laø meï ruoät cuûa mình. Ñoù laø gaùnh naëng khuûng khieáp ñoái vôùi Morrie. Trong nhieàu naêm, böùc ñieän tín baùo tin meï cheát laø vaät duy nhaát cuûa meï maø Morrie coøn giöõ laïi. Ngaøy böùc ñieän tín gôûi ñeán, Morrie ñaõ caát giaáu vaø giöõ noù suoát ñôøi.

Lôùn leân, cha ñöa Morrie ñeán xöôûng aùo loâng ñeå laøm vieäc vôùi oâng. Nöôùc Myõ ñang ôû trong thôøi kyø Kinh Teá Khuûng Hoaûng, vaø oâng mong tìm ñöôïc moät vieäc laøm cho Morrie. Ngay khi vaøo xöôûng, Morrie coù caûm töôûng nhö caùc böùc töôøng kheùp kín caäu laïi. Caên phoøng toái vaø noùng, cöûa soå caùu baån, maùy moùc keâ san saùt nhau nhö baùnh xe löûa. Buïi loâng thuù bay daøy ñaëc khoâng khí. Thôï goø löng may, trong khi ngöôøi chuû ñi tôùi ñi lui la heùt phaûi laøm nhanh hôn. Morrie khoù nhoïc môùi thôû ñöôïc. Morrie ñöùng sau löng cha, kinh sôï vôùi yù töôûng ngöôøi chuû seõ coù theå la mình luoân. Ñeán giôø nghæ giaûi lao buoåi saùng. Ngöôøi cha ñem Morrie ñeán giôùi thieäu vôùi chuû. Ñaåy Morrie ñeán tröôùc maët chuû, oâng xin cho Morrie ñöôïc laøm vieäc. Nhöng coâng vieäc coøn khoâng ñuû cho ngöôøi lôùn, khoâng ai saún saøng nhöôøng vieäc cho Morrie.

Thaät laø may phöôùc ! Morrie gheùt cay ñaéng choã naøy. OÂng töï höùa vaø lôøi höùa naøy oâng giöõ suoát ñôøi : khoâng bao giôø chaáp nhaän laøm moät vieäc gì maø phaûi ñi khai thaùc söùc ngöôøi khaùc, khoâng bao giôø kieám tieàn treân moà hoâi ngöôøi khaùc. EÂ-va hoûi :
- Con seõ laøm gì ?
- Con khoâng bieát. Con khoâng hoïc luaät vì con khoâng thích caùc luaät sö, khoâng thích hoïc y, vì khoâng daùm nhìn maùu.

Con seõ laøm gì ?
Chæ vì khoâng coù gì ñeå hoïc maø vò giaùo sö gioûi nhaát toâi chöa bao giôø gaëp trôû thaønh nhaø giaùo.
Ai giaûng daïy laø chaïm ñeán vónh cöõu,
vì hoï khoâng bao giôø bieát cho ñeán luùc naøo aûnh höôûng cuûa hoï môùi chaám döùt.
Henry Adams

<noäi dung>

Ngaøy thöù ba laàn thö tö

Chuùng toâi noùi veà caùi cheát

Morrie noùi : «Chuùng ta baét ñaàu baèng yù töôûng naøy, taát caû moïi ngöôøi ñeàu bieát mình seõ cheát, nhöng khoâng ai tin vaøo ñoù»

Saùng nay oâng coù veû nghieâm. Ñeà taøi cuûa chuùng toâi hoâm nay laø caùi cheát. Ñoù laø chöõ ñaàu tieân toâi vieát treân danh saùch. Tröôùc khi toâi ñeán, Morrie ñaõ ngueäch ngoaïc vaøi chöõ treân giaáy ñeå khoûi queân. Chöõ vieát cuûa oâng run raåy, khoâng coøn ai ñoïc ñöôïc ngoaøi oâng. Qua caùnh cöûa soå cuûa vaên phoøng, toâi coù theå thaáy haøng daäu maøu xanh vöôøn nhaø ñaøng sau, toâi nghe tieáng treû con vui ñuøa ngoaøi ñöôøng, taän höôûng tuaàn leã cuoái cuøng töï do tröôùc khi chuùng töïu tröôøng.

ÔÛ Detroit, caùc nhaân vieân ñình coâng chuaån bò bieåu tình lôùn. Hoï muoán chöùng toû nghieäp ñoaøn ñoàng loøng choáng chuû nhaân. Treân phi cô, toâi ñoïc tin moät baø ñaõ gieát choàng vaø hai con trong luùc nhöõng ngöôøi naøy nguû, khai laø ñeå baûo veä hoï choáng laïi « maõnh löïc cuûa ma quyû » ÔÛ California, caùc luaät sö trong vuï aùn O. J. Simpson ñang trôû thaønh caùc ngoâi sao. Coøn ôû ñaây, trong vaên phoøng Morrie, ñôøi soáng vaãn tieáp tuïc, thôøi gian quyù baùu töøng ngaøy. Chuùng toâi ngoài beân caïnh nhau, caùch vaøi phaân taây laø moät nhaân vaät môùi ñeán trong nhaø, toâi muoán noùi ñeán bình döôõng khí, loaïi bình nhoû caàm tay, chæ cao ñeán ñaàu goái.

Ban ñeâm, khi thieáu döôõng khí, Morrie seõ aán caùi oáng nhöïa coät moät beân muõi nhö caùi raõnh vaøo muõi. Toâi khoâng thích nhìn hình aûnh Morrie bò coät vaøo baát cöù moät caùi maùy naøo. Khi oâng noùi, toâi coá gaéng khoâng nhìn veà phía naøy. OÂng laëp laïi : "Taát caû moïi ngöôøi bieát mình seõ cheát, nhöng khoâng ai tin ñieàu ñoù. Neáu khoâng, chuùng ta seõ nhìn moät caùch khaùc"
Toâi noùi :
- Nhö vaäy mình noùi chuyeän veà caùi cheát.
- Ñuùng, nhöng coù moät tieáp caän hay nhaát veà caùi cheát. Bieát mình seõ cheát vaø chuaån bò nhö thöû noù seõ ñeán baát cöù luùc naøo. Ñoù laø moät caùch toát nhaát cho pheùp mình soáng heát mình luùc mình coøn khoûe
- Laøm sao mình coù theå chuaån bò cheát cho ñöôïc ?
- Laøm nhö caùc phaät töû. Ngaøy naøo hoï cuõng töôûng töôïng nhö coù moät chim ñang ñaäu treân vai vaø noùi cho hoï nghe : Coù phaûi ngaøy hoâm nay ? Toâi saün saøng chöa ? Coù phaûi toâi ñaõ laøm taát caû ñeå toâi trôû thaønh con ngöôøi toâi muoán trôû thaønh ?
Trong giaây phuùt naøy, Morrie nghieâng ñaàu xuoáng vai nhö thöû nghieâng veà con chim ñang ôû ñoù.
- Toâi seõ cheát hoâm nay? oâng töï hoûi.

Morrie töï nguyeän ñi theo taát caû toân giaùo. Sinh ra laø Do Thaùi, tuoåi vò thaønh nieân trôû thaønh baát khaû tri, khoâng tin mình coù theå hieåu ñöôïc Thieân Chuùa vì nhöõng gì ñaõ xaûy ra trong tuoåi thô aáu cuûa oâng. Moät vaøi khía caïnh cuûa ñaïo Phaät, ñaïo Thieân Chuùa laøm oâng thích, vaø oâng caûm thaáy gaàn vôùi Do Thaùi giaùo. Nhö moät loaïi toân giaùo khoâng thuaàn chuûng ñaõ laøm cho oâng côûi môû hôn vôùi sinh vieân trong nhöõng naêm thaùng daïy ñaïi hoïc. Nhöõng gì oâng noùi trong nhöõng thaùng cuoái cuøng naøy nhö vöôït leân treân taát caû khaùc bieät cuûa caùc toân giaùo. Caùi cheát coù theå laøm ñöôïc pheùp laï naøy.
- Misô aï, söï thaät chæ luùc mình hoïc ñeå cheát thì mình môùi hoïc ñeå soáng
Toâi gaät ñaàu ñoàng yù.
- Thaày noùi laïi, chæ luùc mình hoïc ñeå cheát thì mình môùi hoïc ñeå soáng

OÂng cöôøi vaø toâi hieåu oâng ñang laøm gì. OÂng kieåm xem toâi coù ghi ñuùng caâu naøy, vaø khoâng ngaïi laøm phieàn toâi, oâng hoûi tröïc tieáp toâi. Ñoù cuõng laø moät caùch goùp phaàn laøm cho oâng laø moät vò giaùo sö gioûi. Toâi hoûi oâng :
- Thaày coù nghó nhieàu ñeán caùi cheát tröôùc khi beänh khoâng ?
- Khoâng, Morrie vöøa cöôøi vöøa noùi. Thaày cuõng nhö moïi ngöôøi, trong moät luùc boàng boät, thaày noùi vôùi moät ngöôøi baïn raèng thaày seõ laø moät oâng giaø maïnh khoûe nhaát theá giôùi !
- Luùc ñoù thaày bao nhieâu tuoåi ?
- Ngoaøi saùu möôi.
- Thaày laïc quan.
- Taïi sao khoâng? Thaày noùi roài, khoâng ai tin raèng mình seõ cheát
- Nhöng ai cuõng coù ngöôøi thaân ñaõ cheát. Vì sao quaù khoù khaên khi nghó ñeán caùi cheát ?
- Ña soá chuùng ta ñeán vaø ñi nhö ngöôøi moäng du, Morrie tieáp tuïc noùi. Chuùng ta khoâng hoaøn toaøn nhaän thöùc ñöôïc ñôøi soáng, bôûi vì chuùng ta ñang mô nguû. Chuùng ta phaûn öùng nhö buø nhìn.
- Vaø nhìn caùi cheát tröôùc maét thay ñoåi ñöôïc taát caû nhöõng ñieàu naøy sao ?
- Chaéc roài ! Mình loaïi ñöôïc caùc môù boøng bong vaø chæ chuù taâm ñeán ñieàu thieát yeáu. Khi yù thöùc mình saép cheát, mình seõ thaáy moïi söï moät caùch khaùc !
OÂng thôû daøi.
- Hoïc ñeå cheát laø con hoïc ñeå soáng

Toâi ñeå yù baây giôø oâng run khi cöû ñoäng hai tay. Caëp maét kính ñeo ôû coå, khi naâng kính leân maét hai goïng kính tröôït hai beân traùn, nhö oâng ñang thöû mang cho moät ngöôøi naøo khaùc trong boùng toái. Toâi giuùp oâng ñeå goïng kính laïi leân tai. OÂng thì thaàm caùm ôn. OÂng cöôøi khi thaáy tay toâi chaïm vaøo ñaàu oâng. Moät chuùt tieáp xuùc giöõa hai con ngöôøi cho oâng nieàm vui ngay laäp töùc.
- Misô, thaày coù theå noùi vôùi con moät chuyeän ?
- Chaéc roài.
- Coù theå con khoâng thích chuyeän naøy.
- Taïi sao ?
- Con aø, söï thaät neáu con laéng nghe con chim ñang ñaäu treân vai con, neáu con chaáp nhaän yù töôûng laø con coù theå cheát baát cöù luùc naøo, thì luùc ñoù coù theå con seõ bôùt tham voïng hôn
Toâi coá gaéng ñeå cöôøi.
- Taát caû coâng vieäc maø con boû heát thì giôø ñeå laøm ñoái vôùi con seõ ít quan troïng hôn. Thay vaøo ñoù, con phaûi laøm nhöõng gì coù tính caùch thieâng lieâng hôn
- Nhöõng vieäc coù tính caùch thieâng lieâng ?
- Con gheùt chöõ naøy phaûi khoâng ? Thieâng lieâng. Con vaãn coøn nghó ñoù laø nhöõng chuyeän maøu meø!
- Ñuùng vaäy.
OÂng thöû nhaùy maét, nhöng chæ laøm ñöôïc nöõa chöøng vaø oâng phaù leân cöôøi.
- Misô, oâng vöøa noùi vöøa cöôøi, ngay caû thaày, thaày cuõng khoâng hieåu yù nghóa thaät söï cuûa vieäc phaùt trieån ñôøi soáng thieâng lieâng laø gì. Nhöng moät caùch naøo ñoù thaày bieát, chuùng ta thieáu moät caùi gì. Chuùng ta quan taâm quaù nhieàu ñeán ñôøi soáng vaät chaát maø noù laïi khoâng laøm cho chuùng ta thoûa maõn. Chuùng ta xem nhö ñaõ chinh phuïc ñöôïc tình yeâu, vuõ truï.
OÂng duøng ñaàu ra daáu cho toâi nhìn veà höôùng cöûa soå, nôi maët trôøi ñang oøa vaøo.
- Con coù thaáy khoâng ? Con coù theå ñi ra ngoaøi neáu con muoán. Con coù theå chaïy chung quanh nhaø cho ñeán kieät söùc. Thaày khoâng theå ñi ra khoûi nhaø. Thaày khoâng theå chaïy. Thaày khoâng theå ñi ra ngoaøi maø khoâng sôï ñau. Nhöng, con bieát ñieàu gì khoâng ? Thaày taän höôûng khung cöûa soå voâ taän naøy hôn caû con
- Thaày taän höôûng no ù?
- Ñuùng, thaày nhìn qua khung cöûa soå moãi ngaøy. Thaày xem caây coái ñang thay ñoåi, söùc maïnh cuûa gioù thoåi ñeán. Gioáng nhö cuï theå thaày coù theå xem thôøi gian ñi qua cöûa kính. Thaày bieát thì giôø cuûa thaày ñaõ heát, neân thaày ñeå thieân nhieân cuoán huùt thaày nhö thöû ñaây laø laàn ñaàu tieân thaày ñöôïc nhìn

OÂng ngöøng, vaø trong moät luùc, chuùng toâi cuøng nhìn ra cöûa soå. Toâi thöû nhìn nhöõng gì oâng nhìn. Toâi thöû nhìn thôøi gian vaø boán muøa, cuoäc ñôøi cuûa toâi quay chaàm chaäm. Morrie nghieâng nheï vaø ngaõ ñaàu xuoáng vai. OÂng nhö hoûi :  «Con chim nhoû beù ôi, coù phaûi hoâm nay khoâng ? - Coù phaûi hoâm nay khoâng?» 

Nhôø vieäc xuaát hieän treân voâ tuyeán hình, Morrie tieáp tuïc nhaän thö töø khaép nôi treân theá giôùi. Khi coù ñuû söùc, oâng ngoài vaø ñoïc thö traû lôøi cho baïn beø hay nhöõng ngöôøi trong gia ñình vieát laïi.

Moät Chuùa nhaät noï, hai ngöôøi con trai cuûa oâng laø Rob vaø Jon ôû nhaø, moïi ngöôøi hoïp maët trong phoøng khaùch. Morrie ngoài trong gheá baønh, chieác meàn nheï phuû leân ñoâi chaân maûnh khaûnh. Khi oâng laïnh, moät trong caùc ngöôøi giuùp vieäc seõ khoaùc leân vai oâng moät chieác aùo ny-loâng.
- Caùi thö ñaàu tieân laø caùi naøo? Morrie hoûi.
Nancy, moät ngöôøi ñaøn baø coù meï cheát vì beänh SLA, baø vieát ñeå noùi laø baø ñau khoå ñeán nhö theá naøo khi maát meï, vaø baø caûm thaáy gaàn guõi noãi ñau khoå cuûa Morrie nhö theá naøo.

Ñoïc xong böùc thö, Morrie noùi :
- Ñöôïc.
OÂng nhaém maét.
- Chuùng ta baét ñaàu baèng «Nancy thaân meán, coâ ñaõ laøm cho toâi raát xuùc ñoäng khi keå caâu chuyeän cuûa meï coâ. Vaø toâi thoâng caûm nhöõng gì coâ caûm nhaän. Thaät laø buoàn, thaät laø ñau khoå cho caû hai ! Rieâng toâi, nöôùc maét laøm cho toâi vôi nheï taám loøng, vaø toâi hy voïng coâ cuõng ñöôïc nhö vaäy»
- Ba coù muoán thay ñoåi caâu choùt khoâng ? Rob noùi.
Morrie suy nghó moät giaây vaø noùi :
- Con coù lyù. Con nghó sao neáu ba vieát : "Toâi hy voïng coâ seõ caûm nhaän ñöôïc khaû naêng thoa dòu taâm hoàn cuûa nöôùc maét" Nhö vaäy hay hôn khoâng ?
Rob ñoàng yù.
- Theâm vaøo chöõ "caùm ôn" roài kyù Morrie

Theâm moät thö khaùc cuûa moät baø teân Jane, baø caùm ôn Morrie ñaõ khôûi höùng cho baø khi baø xem chöông trình « Nightline ». Baø noùi veà oâng nhö moät tieân tri.
- Thieät laø moät lôøi khen quaù cao ! moät ngöôøi baïn ñoàng nghieäp keâu leân. Moät tieân tri !
Morrie nhaên maët. Thöïc ra, khen nhö theá naøy oâng khoâng ñoàng yù maáy.
- Chuùng ta caùm ôn coâ vì lôøi khen quaù ñeïp naøy. Vaø noùi vôùi coâ laø toâi raát vui vì caùc lôøi noùi cuûa toâi ñaõ laøm coâ xuùc ñoäng. Ñöøng queân kyù : "Caùm ôn. Morrie"

Coù moät thö cuûa moät oâng ôû Anh, oâng maát meï vaø nhôø Morrie giuùp oâng laøm sao tieáp xuùc ñöôïc vôùi meï oâng qua theá giôùi voâ hình. Roài thö cuûa moät caëp vôï choàng ôû Boston muoán ñeán thaêm oâng. Cuoái cuøng laø böùc thö daøi cuûa moät trong caùc cöïu nöõ sinh cuûa oâng keå caâu chuyeän ñôøi cuûa coâ sau khi rôøi tröôøng ñaïi hoïc. Moät laàn töï töû, ba laàn sinh maø con cheát luùc sinh ra, coù meï cheát vì beänh SLA. Coâ sôï maéc beänh gioáng nhö meï. Böùc thö vieát daøi ba, boán trang. Morrie laéng nghe caâu chuyeän ñau buoàn naøy. Khi ñoïc xong thö, oâng dòu daøng noùi :
- Baây giôø chuùng ta traû lôøi nhö theá naøo ñaây ?
Caû nhoùm inm laëng. Cuoái cuøng Rob noùi :
- Ba nghó sao neáu mình vieát "Caùm ôn böùc thö daøi cuûa coâ"?
Moïi ngöôøi cöôøi. Morrie nhìn ñöùa con trai, göông maët raïng rôõ.

Tôø baùo ôû beân caïnh gheá baønh cuûa oâng coù hình caàu thuû base-ball cuûa Boston, anh ñang cöôøi sau khi ñaõ loaïi taát caû ñoái thuû cuûa ñoäi baïn. Toâi töï nhuû Morrie bò nhieãm caên beänh cuûa ngöôøi löïc só.
- Thaày coøn nhôù Lou Gehrig khoâng?
- Thaày coøn nhôù khi anh ta chaøo giaõ töø trong saân vaän ñoäng
- Nhö vaäy thaày nhôù caâu noùi danh tieáng cuûa oâng.
- Caâu naøo? Lou Gehrig? «Nieàm töï haøo cuûa nhöõng ngöôøi Myõ»? Baøi dieãn vaên ñaõ laøm rung ñoäng caû saân vaän ñoäng?
- Nhaéc laïi cho thaày, Morrie noùi, ñoïc baøi dieãn vaên cho thaày nghe.
Qua khung cöûa soå môû, toâi nghe tieáng xe ñoå raùc. Duø trôøi noùng, Morrie maëc aùo len tay daøi, vôùi chieác meàn nheï phuû treân chaân. OÂng xanh thaät xanh. Caên beänh ñaõ ñi xa. Toâi caát cao gioïng vaø baét chöôùc Gehrig, khi lôøi noùi cuûa oâng doäi laïi treân caùc böùc töôøng cuûa saân vaän ñoäng :
- Hoâoâoânaaayyy... toâi caûm thaáy ... toâi laø ngöööôôøôøiii haaïanh phuuùuc ... nhaát theâeáâeâ giôôùôi ...
Morrie nhaém maét vaø dòu daøng chaáp thuaän.
- Maø, thaày khoâng noùi nhö vaäy.

<noäi dung>

Ngaøy thöù ba laàn thöù naêm

Chuùng toâi noùi veà gia ñình

Baây giôø laø ñaàu thaùng chín, muøa töïu tröôøng, ñaây laø laàn ñaàu tieân sau ba möôi laêm naêm vò giaùo sö giaø cuûa toâi khoâng ñeán lôùp. Thaønh phoá Boston luùc nhuùc caû sinh vieân, xe ñaäu haøng hai treân caùc ñöôøng keá beân ñeå ñem va-li xuoáng. Nhöng Morrie vaãn ôû nhaø, trong vaên phoøng cuûa oâng. Coù moät caùi gì khoâng ñuùng, gioáng nhö caùc caàu thuû football Myõ cuoái cuøng phaûi veà höu, ngaøy Chuùa nhaät ñaàu tieân phaûi ôû nhaø, ngoài tröôùc ñaøi truyeàn hình, töï nhuû mình coù theå coøn chôi nhö vaäy ! Khi ôû gaàn caùc caàu thuû naøy, toâi hoïc ñöôïc caùch toát nhaát laø ñeå hoï moät mình trong nhöõng giaây phuùt nhö theá. Khoâng noùi gì. Nhöng laàn naøy, toâi khoâng caàn phaûi nhaéc cho Morrie bieát thì giôø khoâng coøn.

Ñeå ghi aâm caùc buoåi noùi chuyeän cuûa chuùng toâi, chuùng toâi khoâng duøng maùy vi-aâm caàm tay – trôû thaønh quaù khoù baây giôø cho Morrie khi phaûi caàm moät caùi gì laâu – maø duøng vi-aâm caø-vaït, loaïi duøng cho truyeàn hình, coù theå ñeo vaøo coå aùo hay ñeå beân trong aùo veùt. Vì Morrie chæ coøn maëc caùc aùo roäng thuøng thình baèng vaûi nheï, chieác aùo nhö treo toøng teng treân thaân theå ngaøy caøng khoâ queo, neân khoâng giöõ ñöôïc vi-aâm, toâi phaûi thöôøng xuyeân söûa laïi cho dính. Morrie hình nhö thích vieäc naøy, vì cöû chæ naøy laøm toâi gaàn oâng, toâi ôû trong moät khoaûng khoâng gian thaân maät vôùi oâng, nhu caàu tieáp xuùc trìu meán cuûa oâng maïnh hôn bao giôø heát. Khi toâi cuùi xuoáng ñaøng tröôùc, toâi nghe tieáng thôû vaø tieáng ho yeáu ôùt cuûa oâng, toâi thaáy oâng thaám moâi tröôùc khi nuoát.
- Naøo, anh baïn cuûa toâi, chuùng mình noùi gì hoâm nay naøo?
- Noùi veà gia ñình, thaày nghó sao ?
- Gia ñình ? OÂng suy nghó moät laùt. Ñöôïc, con coù theå thaáy gia ñình cuûa thaày, chung quanh thaày

OÂng duøng ñaàu chæ cho toâi caùc hình treân keä : Morrie coøn nhoû vôùi baø ngoaïi, Morrie coøn treû vôùi ngöôøi em, Ña-vít. Morrie vôùi vôï laø Charlotte, Morrie vôùi hai con trai, Rob laøm kyù giaû ôû Tokyo vaø Jon, laøm trong ngaønh ñieän töû ôû Boston. OÂng baét ñaàu :
- Ñuùng laø vôùi taát caû nhöõng gì chuùng ta ñaõ noùi trong caùc tuaàn vöøa qua, thaày nghó vaán ñeà gia ñình laø vaán ñeà quan troïng, chuùng ta caàn noùi ñeán baây giôø. Thaät söï, ngaøy hoâm nay, ngöôøi ta coøn coù theå nöông töïa vaøo caùi gì, neáu khoâng phaûi laø gia ñình ? Ñieàu naøy quaù roõ raøng vôùi thaày qua caên beänh, khoâng coù naâng ñôõ, tình yeâu, saên soùc, quan taâm cuûa gia ñình, chuùng ta chaúng coøn gì lôùn chuyeän. Tình yeâu thaät laø quan troïng ! Gioáng nhö nhaø thô lôùn Auden vieát : "Haõy thöông yeâu nhau, neáu khoâng laø cheát." Haõy thöông yeâu nhau, neáu khoâng laø cheát - toâi ghi caâu naøy vaøo soå
- Auden noùi nhö vaäy sao?
- Haõy thöông yeâu nhau, neáu khoâng laø cheát»

Morrie laëp laïi
- Ñuùng chöù ? Ñuùng thaät. Khoâng coù tình yeâu, mình laø nhöõng con chim gaõy caùnh.
- Giaû thöû thaày ly dò, thaày ñoäc thaân hay khoâng coù con. Vôùi caên beänh naøy, vaø vôùi taát caû nhöõng gì noù laøm thaày chòu ñöïng, thì thaät laø khoù khaên. Thaày khoâng chaéc thaày chòu ñöïng ñöôïc. Duø seõ coù baïn beø, ñoàng nghieäp ñeán thaêm, nhöng khoâng theå naøo thay theá ngöôøi khoâng rôøi mình nöõa böôùc, thöôøng xuyeân ñeå yù vaø saên soùc mình. Moät phaàn chöùc naêng gia ñình laø ñoù, khoâng phaûi chæ yeâu thöông, nhöng mình bieát raèng gia ñình coù ôû ñoù vaø chaêm soùc mình. Ñieàu laøm cho thaày caûm thaáy thieáu raát nhieàu khi meï cheát – maø thaày goïi laø ñieåm an toaøn thieâng lieâng -, laø bieát gia ñình ôû ñoù ñeå saên soùc mình. Khoâng moät ai khaùc coù theå cho mình ñieåm an toaøn naøy. Chaéc chaén khoâng phaûi laø tieàn baïc vaø danh voïng
OÂng ñöa maét nhìn toâi.
- Cuõng khoâng phaûi laø vieäc laøm » oâng noùi theâm.

Xaây döïng moät gia ñình laø moät trong caùc caâu hoûi ôû treân danh saùch nhoû beù caùc chuyeän maø toâi muoán bieát, tröôùc khi quaù treã. Do ñoù toâi noùi vôùi Morrie caùi khoù khaên laøm cho theá heä chuùng toâi ray röùt khi quyeát ñònh coù con. Chuùng toâi sôï maát töï do, sôï con caùi laøm chuùng toâi bieán thaønh « cha meï roâ boâ », ñieàu chuùng toâi khoâng muoán. Toâi thuù nhaän chính toâi cuõng coù caùc noãi sôï naøy. Duø vaäy, khi nhìn Morrie, toâi töï hoûi: neáu toâi ôû ñòa vò saép cheát cuûa oâng, neáu toâi khoâng coù gia ñình, khoâng coù con caùi, laøm sao toâi chòu ñöïng noãi coâ ñôn troáng traûi naøy ? Morrie daïy cho hai con loøng dòu daøng vaø loøng quan taâm, vaø cuõng nhö oâng, caùc con oâng khoâng ngaïi khi dieãn taû loøng trìu meán cuûa hoï. Neáu oâng muoán, caùc con seõ ngöøng taát caû coâng vieäc ñeå ôû gaàn beân caïnh oâng moãi giaây phuùt trong maáy thaùng cuoái ñôøi, nhöng oâng khoâng muoán ñieàu naøy.
- Caùc con ñöøng thay ñoåi gì ñôøi soáng cuûa caùc con, oâng noùi vôùi chuùng, neáu khoâng caên beänh naøy seõ huûy hoaïi ba ñôøi soáng chöù khoâng phaûi moät

Nhö theá, duø saép cheát, oâng toû ra toân troïng thôøi gian cuûa caùc con. Khoâng ngaïc nhieân khi thaáy caùc con ngoài xaø beân caïnh oâng, loøng thöông meán tuoân traøo, ngoài saùt giöôøng, caùc con caàm tay oâng hoân khoâng ngöøng vaø hoï vui ñuøa vôùi nhau.
- Khi moïi ngöôøi hoûi thaày coù neân coù con hay khoâng, thaày khoâng bao giôø noùi hoï phaûi laøm gì. OÂng vöøa noùi vöøa nhìn hình ngöôøi con trai caû. Thaày chæ ñôn giaûn noùi : « Khoâng coù gì baèng coù con caùi » Theá thoâi. Khoâng coù gì thay theá ñöôïc kinh nghieäm naøy. Khoâng moät ngöôøi baïn, khoâng moät ngöôøi tình. Neáu muoán coù kinh nghieäm coù traùch nhieäm hoaøn toaøn ñoái vôùi moät con ngöôøi, neáu muoán hoïc theá naøo laø yeâu thöông vaø taïo moät lieân heä thaät söï saâu xa, thì phaûi coù con
- Vaäy, neáu thaày laøm laïi cuoäc ñôøi ? toâi hoûi.
Toâi lieác nhìn taám hình Rob ñang hoân traùn Morrie, Morrie cöôøi hai maét nhaém tít. Morrie nhìn toâi vôùi aùnh maét ngaïc nhieân :
- Neáu thaày laøm laïi cuoäc ñôøi, Misô, thaày seõ khoâng vì lyù do gì maø ñeå huït kinh nghieäm naøy. Duø ...
OÂng neùn xuoáng vaø ñeå taám hình treân ñaàu goái.
- Duø cho caùi giaù phaûi traû raát ñau ñôùn », oâng noùi. Bôûi vì mình saép rôøi hoï. Bôûi vì thaày saép xa hoï.
OÂng mím moâi, nhaém maét vaø toâi thaáy nhöõng gioït nöôùc maét ñaàu tieân rôi treân maù.
- Vaø baây giôø, con noùi veà gia ñình con ñi.
Morrie thì thaàm.
- Con ?
- Noùi veà gia ñình con. Thaày bieát cha meï con, thaày ñaõ gaëp hoài leã ra tröôøng cuûa con. Con coù moät ngöôøi chò nöõa phaûi khoâng?
- Daï
- Lôùn tuoåi hôn con ?
- Daï, lôùn tuoåi hôn con.
- Con cuõng coù moät ngöôøi em nöõa phaûi khoâng ?
Toâi gaät ñaàu.
- Treû hôn con ?
- Daï, treû hôn con.
- Thaày cuõng vaäy, thaày cuõng coù moät ngöôøi em treû hôn thaày
- Thaày cuõng vaäy ?, toâi noùi.
- Hình nhö em con cuõng coù maët vaøo buoåi leã ra tröôøng cuûa con, ñuùng khoâng ?
Toâi kheùp maét vaø nhôù laïi möôøi saùu naêm veà tröôùc, maët trôøi noùng böùc, leù maét trong boä aùo choaøng xanh ñeå chuïp hình, beân tai coù ngöôøi luoân mieäng noùi : «moät, hai, ba ...»
- Chuyeän gì vaäy, Morrie hoûi khi thaáy toâi thình lình im laëng. Con nghó gì vaäy ?
- Khoâng coù gì, toâi vöøa noùi vöøa thay ñoåi ñeà taøi.

Söï thaät, toâi coù moät ngöôøi em nhoû hôn toâi hai tuoåi, toùc vaøng, maét haït deû. Noù ít gioáng hai chò em toâi, chò toâi toùc naâu maø chuùng toâi thöôøng cheá vaø noùi raèng ñaõ coù ngöôøi laï ñem em ñaët tröôùc cöûa nhaø chuùng toâi. « Vaø chuùng toâi noùi, coù moät ngaøy hoï seõ ñeán tìm em » Em toâi khoùc khi chuùng toâi noùi nhö vaäy, nhöng chuùng toâi vaãn tieáp tuïc noùi.

Em lôùn leân nhö taát caû caùc caäu con uùt trong nhaø, coù nghóa laø ñöôïc cöng, ñöôïc aùi moä nhöng laïi bò tra taán noäi taâm. Em mô laøm ngheä só ñoùng phim hay laøm ca só, em thöôøng leo leân baøn aên ñoùng caùc tieát muïc trong truyeàn hình, nhaïi taát caû caùc vai, toeùt mieäng ra cöôøi. Toâi laø ñöùa hoïc troø ngoan ôû nhaø, em toâi laø ñöùa hoïc doát. Toâi vaâng lôøi, em toâi phaù luaät le ä; toâi traùnh thuoác phieän vaø röôïu, em toâi thöû taát caû nhöõng gì coù theå nuoát vaøo buïng. Moät thôøi gian sau khi toát nghieäp trung hoïc, em toâi boû ñi AÂu-chaâu, thích neáp soáng thoaûi maùi beân ñoù. Duø vaäy, em toâi vaãn laø ngöôøi ñöôïc gia ñình thích nhaát. Khi em toâi trôû veà nhaø vôùi phong caùch phoùng khoaùng vaø haøi höôùc, toâi thöôøng xuyeân caûm thaáy mình cöùng ngaéc vaø quy cuû.

Chuùng toâi quaù khaùc bieät nhau ñeán ñoä toâi töôûng töôïng khi lôùn leân chuùng toâi seõ ñi nhöõng höôùng khaùc nhau treân cuoäc ñôøi. Toâi coù lyù tröø moät ñieåm. Töø khi caäu toâi cheát vì ung thö, toâi baét ñaàu nghó raèng toâi cuõng seõ cheát vì moät beänh baát ngôø nhö vaäy. Ñoù laø lyù do toâi laøm vieäc hoái haû, toâi chuaån bò beänh ung thö. Toâi caûm thaáy noù saép ñeán. Toâi bieát noù seõ ñeán. Toâi chôø nhö toäi phaïm chôø ñao thuû.

Toâi coù lyù, ung thö ñaõ ñeán. Nhöng toâi thoaùt naïn. Em toâi bò beänh. Moät loaïi ung thö hieám, gioáng nhö caäu toâi, ung thö tuïy taïng. Vaø theá laø ñöùa con uùt toùc vaøng, maét haït deû cuûa gia ñình bò chöõa trò vôùi hoùa hoïc trò lieäu vaø phoùng xaï trò lieäu. Toùc ruïng, maët hoùp nhö boä xöông. Toâi nghó, roài seõ ñeán phieân toâi. Nhöng em toâi khoâng phaûi laø toâi, cuõng khoâng phaûi laø caäu toâi. Ñoù laø moät ñöùa ba-gai, ñaõ coù nhöõng laàn chuùng toâi ñaùnh nhau, em caén chaân toâi qua ñoâi giaøy cho ñeán khi toâi ñau quaù heùt leân, em môùi chòu nhaû. Ñoù laø caùch em phaûn öùng. Em ñaõ chieán ñaáu vôùi beänh ung thö ôû Taây-ban-nha vôùi moät loaïi thuoác thöû nghieäm chöa baùn – vaø seõ khoâng bao giôø baùn – ôû Myõ. Em ñi cuøng khaép AÂu Chaâu ñeå ñöôïc chöõa trò. Sau naêm naêm chaïy chöõa, hình nhö thuoác naøy coù hieäu quaû cho caên beänh, vaø em ñöôïc thuyeân giaûm. Ñoù laø tin vui.

Tin buoàn laø em toâi töø choái gaëp baát cöù ai trong gia ñình, keå caû toâi. Chuùng toâi caøng thöû goïi thaêm hay ñi thaêm thì em caøng traùnh xa, vieän côù em caàn ôû moät mình ñeå chieán ñaáu vôùi beänh. Nhieàu thaùng traûi qua khoâng coù tin töùc em. Em cuõng khoâng goïi laïi ñeå traû lôøi caùc lôøi nhaén ghi vaøo maùy. Toâi bò daøy voø vì hoái haän, bôûi vì toâi coù caûm nhaän toâi phaûi laøm moät caùi gì cho em, vaø toâi quaù söùc giaän döõ ñoái vôùi vieäc em töø choái khoâng cho chuùng toâi quyeàn thaêm vieáng. Theâm moät laàn nöõa, toâi laïi chìm ñaém trong coâng vieäc. Toâi laøm vieäc, vì ñoù laø ñieàu maø toâi coù theå kieåm soaùt, toâi tìm ñöôïc ñaûm baûo vaø coù yù nghóa. Vaø moãi laàn toâi goïi cho em toâi ôû Taây ban nha laø moãi laàn toâi gaëp maùy traû lôøi – theâm moät daáu hieäu em muoán xa caùch chuùng toâi, em noùi baèng tieáng Taây ban nha trong maùy-, toâi gaùc ñieän thoaïi, vaø toâi laïi lao ñaàu vaøo coâng vieäc. Coù theå ñoù laø moät trong nhöõng lyù do toâi ñeán vôùi Morrie. OÂng cho pheùp toâi ôû beân oâng, ñieàu maø em toâi khoâng cho pheùp toâi. Khi toâi nghó laïi ñieàu naøy, toâi töï nhuû laø Morrie ñaõ bieát ñieàu naøy ngay töø ñaàu.

Thuôû thô aáu, em toâi vaø toâi hay duøng xe nhoû tröôït tuyeát ñeå tröôït tuyeát ôû moät caùnh ñoài ngaäp tuyeát khu vöïc ngoaïi oâ toâi ôû. Em naèm treân ngöôøi toâi. Caèm cuûa em toâi ñeø treân vai toâi vaø hai chaân cuûa em ôû treân ñaàu goái toâi. Caùi xe tröôït aàm aàm qua caùc taûng ñaù baêng, chuùng toâi chaïy heát toác löïc xuoáng söôøn ñoài.
«Caån thaän, COÙ XE !» coù ngöôøi heùt leân.
Chuùng toâi thaáy xe chaïy döôùi ñöôøng, phía beân traùi. Chuùng toâi vöøa heùt vöøa thöû ñeå thay ñoåi höôùng, nhöng baùnh xe khoâng chòu chuyeån höôùng. Ngöôøi laùi xe boïp coøi, thaéng caáp toác, vaø chuùng toâi laøm nhö taát caû treû con laøm luùc ñoù laø : nhaûy. Trong lôùp aùo laïnh muøa ñoâng, chuùng toâi laên troøn nhö khuùc goã trong tuyeát laïnh vaø aåm öôùt, tin raèng mình seõ naèm döôùi löôøn xe. Vöøa la heùt, vöøa run sôï, chuùng toâi quay töù phía, khoâng theå naøo ngöøng ñöôïc.

Vaø roài, chaúng coù gì xaûy ra. Chuùng toâi ngöøng quay, hoaøn hoàn vaø chuøi tuyeát treân maët. Ngöôøi laùi xe quay ñaàu laïi laáy tay ra daáu haêm doïa chuùng toâi. Chuùng toâi bình yeân voâ söï, caùi xe tröôït tuyeát bình thaûn ñuïng vaøo ñoáng tuyeát, caùc baïn vöøa voã tay vöøa heùt : «Hoan hoâ! Töôûng ñaõ cheát roài» Toâi cöôøi vôùi em toâi vaø chuùng toâi ñoaøn keát vôùi nhau vì loøng kieâu haõnh cuûa treû con. Chuùng toâi nghó, khoâng quaù khoù khaên cho laém, vaø chuùng toâi saün saøng cheát laïi.

<noäi dung>

Ngaøy thöù ba laàn thöù saùu

Chuùng toâi noùi veà caûm xuùc

Ñi qua caùc caây truùc ñaøo vaø caây phong nhaät baûn, toâi böôùc leân maáy baäc theàm ñaù ñeå vaøo nhaø Morrie. Maùng xoái traéng, maùng treân cöûa ra vaøo nhö caùi naép noài. Toâi baám chuoâng, khoâng phaûi Connie ra môû cöûa maø laø Charlotte, vôï cuûa Morrie, moät ngöôøi ñaøn baø ñeïp coù maùi toùc xaùm, noùi vôùi gioïng noùi thanh tao vaø nhieàu aâm ñieäu. Thöôøng thöôøng baø khoâng ôû nhaø khi toâi ñeán, vì Morrie muoán baø vaãn tieáp tuïc ñi laøm vieäc, vaø vaäy laø toâi ngaïc nhieân khi thaáy baø saùng nay.
- Morrie khoâng khoûe hoâm nay », baø vöøa noùi vöøa nhìn moät luùc qua vai toâi. Roài baø ñi vaøo beáp.
- Toâi raát tieác.
- Khoâng, khoâng, Morrie seõ raát vui khi thaáy con, baø noùi nhanh. Toâi chaéc ...
Baø ngöøng ôû giöõa caâu, thaän troïng quay nheï ñaàu. Roài baø tieáp tuïc.
- Toâi chaéc ... Morrie seõ caûm thaáy khoûe hôn khi con ôû ñoù
Toâi ñöa cho baø caùc xaéc toâi mua ôû sieâu thò – caùc ñoà aên nhö thöôøng leä, toâi vöøa noùi vöøa ñuøa. Maëc cho nuï cöôøi cuûa toâi, toâi caûm thaáy vieäc naøy laøm cho baø aùy naùy.
- Coøn quaù nhieàu ñoà aên. Töø hoâm noï ñeán nay oâng khoâng aên gì.
Ñieàu naøy laøm toâi ngaïc nhieân.
- OÂng khoâng aên gì heát sao ?

Baø môû tuû laïnh. Caùc hoäp thöùc aên coøn nguyeân, gaø troän xaø laùch, buùn, rau ... taát caû nhöõng gì toâi ñaõ mang ñeán cho Morrie ! Baø môû taàng ñaù, laïi coøn nhieàu hôn theá nöõa.
- Morrie khoâng coøn aên ñöôïc nhöõng loaïi thöùc aên naøy. OÂng khoâng coøn nuoát ñöôïc. Baây giôø oâng phaûi aên thöc aên meàm vaø loûng
- Nhöng oâng khoâng bao giôø noùi vôùi toâi chuyeän ñoù.
Charlotte cöôøi.
- OÂng khoâng muoán laøm con buoàn.
Ñieàu naøy khoâng laøm toâi buoàn. Toâi chæ muoán coù theå giuùp oâng ñöôïc, khoâng caùch naøy thì caùch khaùc. Toâi chæ muoán mang ñeán cho oâng moät caùi gì...
- Nhöng con mang ñeán quaù nhieàu, oâng soát ruoät chôø caùc cuoäc thaêm vieáng cuûa con. OÂng noùi laøm sao laøm xong chöông trình naøy vôùi con, moät coâng vieäc caàn thieát ñeå cho oâng taäp trung, vaø qua thì giôø. Toâi nghó ñieàu naøy laøm cho oâng caûm nhaän oâng coù moät muïc ñích ...

Hôn nöõa, aùnh nhìn cuûa baø xa vaéng, nhö baø naém baét ñöôïc moät caùi gì ôû choã khaùc. Toâi bieát Morrie khoù nguû. Charlotte cuõng vaäy. Thænh thoaûng Morrie thöùc haøng giôø, oâng ho ñeå coá gaéng khaïc ra caùc chaát nhaày trong coå hoïng. Vaø baây giôø coù caùc ngöôøi saên soùc ôû laïi ñeâm, ban ngaøy thì coù cöïu sinh vieân, cöïu giaùo sö, caùc thaày daïy thieàn ñi vaøo, ñi ra trong nhaø. Coù ngaøy coù caû chuïc ngöôøi ñeán thaêm, thöôøng hoï coøn ôû ñoù khi Charlotte ñi laøm veà. Baø kieân nhaãn ñaûm traùch caùc vieäc naøy, vì ai cuõng thaáy quyù nhöõng giaây phuùt coøn laïi vôùi Morrie.
- ... Caûm nhaän thaáy mình coù moät muïc ñích, baø tieáp. Ñuùng, ñieàu ñoù raát toát, con bieát
- Con hy voïng vaäy, toâi noùi.

Toâi giuùp baø ñeå ñoà aên môùi ñem tôùi vaøo tuû laïnh. Treân quaày beáp coù ñuû loaïi ghi chuù, lôøi nhaén, tin töùc, chæ daãn y khoa – töø Ceùlesteøne trò suyeån, Ativan choáng maát nguû, Naproxen choáng ñau nhöùc -, söûa boät, ñeán thuoác nhuaän tröôøng. ÔÛ döôùi nhaø, toâi nghe coù tieáng cöûa môû.
- Coù theå oâng muoán tieáp con baây giôø ... Toâi seõ ñi xem.
Charlotte lieác maét nhìn laïi ñoà aên toâi ñem tôùi, boãng nhieân toâi caûm thaáy xaáu hoå, toâi vöøa nhaän ra Morrie seõ khoâng bao giôø neám ñöôïc caùc thöùc aên ngon nöõa.

Vaø vaäy laø caên beänh, vôùi nhöõng chuyeän khuûng khieáp nho nhoû chæ coù theå naëng theâm. Cuoái cuøng, khi ngoài beân caïnh Morrie, toâi thaáy oâng ho nhieàu hôn thöôøng leä, ho khan vaø baén buïi ra laøm ñau ngöïc, ñaàu oâng gaäp xuoáng tröôùc vaø co giaät töøng côn. Sau moät côn ho ruõ röôïi, oâng ngöøng laïi, nhaém maét vaø laáy laïi söùc. Toâi im laëng vì toâi bieát oâng caàn laáy söùc.
- Con gaén maùy vi-aâm chöa ?, boãng nhieân oâng hoûi, hai maét vaãn coøn nhaém.
- Daï, da, toâi voäi baám nuùt.
OÂng tieáp, maét vaãn nhaém :
- Nhöõng gì thaày laøm baây giôø laø taäp khoâng baùm dính
- Khoâng baùm dính ?
- Ñuùng. Thaày khoâng baùm dính. Ñieàu quan troïng – khoâng nhöõng chæ nhöõng ngöôøi gaàn cheát nhö thaày, nhöng caû vôùi nhöõng ngöôøi nhö con, hoaøn toaøn maïnh khoûe, cuõng taäp khoâng baùm dính.
OÂng môû maét, vaø qua hôi thôû, oâng theâm :
- Con bieát phaät töû noùi gì khoâng ? Baïn ñöøng baùm vaøo moät caùi gì heát, vì taát caû laø voâ thöôøng.
Toâi noùi :
- Nhöng khi naøo thaày cuõng noùi phaûi soáng heát mình, phaûi caûm nhaän taát caû chuyeän toát cuõng nhö chuyeän xaáu, phaûi khoâng ?
- Ñuùng
- Nhö vaäy laøm sao laøm ñöôïc neáu khoâng baùm dính ?
- Ah ! Misô, con suy nghó nhö vaäy ! Khoâng baùm dính khoâng coù nghóa laø con khoâng ñöôïc ñeå ñôøi soáng thaám nhaäp vaøo con. Ngöôïc laïi, con ñeå ñôøi soáng thaám nhaäp vaøo con heát mình. Ñoù laø ñieàu cho pheùp con khoâng baùm dính.
Toâi khoâng hieåu.
- Con haõy duøng baát cöù caûm xuùc naøo, tình yeâu cho moät ngöôøi ñaøn baø, saàu phieàn vì moät ngöôøi mình yeâu hay nhöõng gì thaày caûm nhaän baây giôø, sôï haõi, ñau ñôùn vì caên beänh cheát ngöôøi. Neáu con keàm haûm laïi caûm xuùc, con ngaên khoâng cho con soáng ñeán cuøng, thì luùc ñoù con seõ bò baùm dính vaøo ñoù, vì con quaù quan taâm ñeán caùi sôï cuûa con. Con sôï ñau ñôùn, sôï saàu phieàn, sôï tình yeâu moûng gioøn. Nhöng, khi buoâng mình theo caûm xuùc ñeå chìm ñaém trong ñoù cho ñeán taän ñaùy, coù khi coøn vöôït qua bôø beân kia ñaùy, thì luùc ñoù con caûm nhaän noù moät caùch toaøn dieän, heát mình. Luùc ñoù con bieát theá naøo laø ñau ñôùn, theá naøo laø tình yeâu, theá naøo laø saàu phieàn. Vaø chæ luùc ñoù, con môùi coù theå noùi : « Ñöôïc, toâi ñaõ caûm nhaän caûm xuùc naøy. Toâi ñaõ nhaän bieát noù. Baây giôø, toâi caàn taùch noù ra moät chuùt.
Morrie ngöøng vaø quan saùt toâi, chaéc chaén laø ñeå xem toâi coù hieåu ñöôïc khoâng.
- Thaày bieát con nghó ñieàu naøy chæ hôïp cho nhöõng ngöôøi gaàn cheát, nhöng nhö thaày khoâng ngöøng noùi vôùi con, chæ khi mình hoïc ñeå cheát thì mình môùi hoïc ñeå soáng.

Morrie noùi ñeán nhöõng giaây phuùt khuûng khieáp nhaát, khi oâng caûm thaáy loàng ngöïc cuûa oâng bò keït trong caùc co thaét saâu xa vaø naëng neà, hay khi oâng khoâng chaéc oâng coù theå thôû laïi ñöôïc. Ñoù laø nhöõng giaây phuùt gheâ sôï, oâng noùi, ñaày haõi huøng, lo laéng. Nhöng ngay khi mình nhaän bieát caùc caûm xuùc naøy, keát caáu cuûa noù, tình traïng toaùt moà hoâi xaâm xaáp, caûm giaùc laïnh xöông soáng, ñeán luoàng hôi noùng xeït nhanh qua ñaàu, luùc ñoù mình coù theå noùi : «Ñöôïc. Ñoù laø sôï. Mình phaûi xa laùnh noãi sôï naøy. Xa ñi»
Toâi nghó ñeán khoâng bieát bao nhieâu laàn, trong cuoäc soáng haøng ngaøy, toâi phaûi xa noãi sôï naøy. Khi toâi caûm thaáy coâ ñôn ñeán muoán khoùc, nhöng keàm haûm laïi khoâng ñeå nöôùc maét chaûy vì ñieàu naøy khoâng ñaùng ñeå khoùc, hay khi mình caûm nhaän muoán thöông ai, nhöng khoâng noùi gì, sôï coùng ngöôøi khi nghó ñeán caùc haäu quaû do söï thuù nhaän naøy.
Morrie nhìn söï vieäc moät caùch khaùc haún. Con môû maùy nöôùc. Röûa saïch caùc caûm xuùc. Ñieàu naøy seõ khoâng laøm mình ñau. Ngöôïc laïi, noù laïi giuùp mình. Neáu mình ñeå cho caùi sôï böôùc vaøo nhaø, neáu mình maëc noù vaøo ngöôøi mình nhö maëc chieác aùo quen thuoäc, thì luùc ñoù con coù theå noùi : « Ñöôïc, ñoù chæ laø caùi sôï. Toâi khoâng baét buoäc phaûi ñeå noù cheá ngöï toâi. Toâi nhìn roõ thöïc traïng cuûa noù »

Cuõng gioáng vaäy ñoái vôùi coâ ñôn : buoâng boû, hoaøn toaøn caûm nhaän noù, nhöng sau ñoù mình coù khaû naêng noùi : «Toát, toâi vöøa traûi qua moät giaây phuùt vôùi noãi coâ ñôn cuûa toâi. Toâi khoâng sôï caûm thaáy coâ ñôn, nhöng baây giôø toâi seõ ñeå coâ ñôn qua moät beân, bôûi vì coù nhöõng chuyeän khaùc treân cuoäc ñôøi, vaø baây giôø ñeán löôït chuùng, toâi phaûi caûm nhaän chuùng»
- Ñöøng baùm dính, Morrie laëp laïi.
OÂng nhaém maét vaø baét ñaàu ho. OÂng coøn ho. OÂng coøn ho maïnh hôn.
Thình lình, oâng ngheït thôû nöõa chöøng. Hai laù phoåi bò co neùn laøm oâng khoâng thôû laïi ñöôïc. OÂng muoán oùi, roài oâng ho ruõ röôïi, run raåy hai tay, maét nhaém laïi laøm cho oâng coù veû nhö bò lieät. Toâi nhö chaûy moà hoâi traùn. Theo baûn naêng, toâi nghieâng oâng tôùi ñaøng tröôùc vaø voã vaøo löng oâng, cuoái cuøng oâng caàm khaên leân mieäng vaø khaïc moät ñoáng chaát nhaày.
Côn ho ngöøng, Morrie ngaõ löng vaøo caùc goái oâm. OÂng thôû laïi ñöôïc.
- Sao thaày ? Thaày khoûe laïi chöa ? Toâi noùi ñeå giaáu noãi sôï cuûa toâi.
- Ñöôïc ... ñöôïc, Morrie vöøa thì thaàm vöøa ñöa moät ngoùn tay run raåy leân noùi, chôø ... moät chuùt

Chuùng toâi im laëng ngoài chôø cho ñeán khi oâng thôû laïi bình thöôøng. Toâi toaùt moà hoâi. OÂng nhôø toâi ñoùng cöûa soå vì luoàng gioù ngöôïc laøm oâng laïnh. Toâi khoâng noùi cho oâng bieát trôøi beân ngoaøi ba möôi ñoä. Cuoái cuøng, oâng thaáp gioïng noùi :
- Thaày bieát thaày seõ cheát nhö theá naøo
Toâi im laëng chôø.
- Thaày muoán bình thaûn cheát. Moät caùch eâm aùi, chöù khoâng nhö vöøa roài. Vaø ñoù laø luùc khoâng baùm dính can döï vaøo. Neáu thaày cheát giöõa côn ho nhö vöøa qua, thì thaày phaûi coù ñuû söùc taùch rôøi khoûi söï khuûng khieáp vaø thaày töï nhuû «giôø ñaõ ñeán». Thaày khoâng muoán töø giaõ coõi ñôøi naøy trong tình traïng haõi sôï. Thaày muoán saùng suoát bieát nhöõng gì ñang xaûy ñeán cho thaày, chaáp nhaän noù, tìm moät goùc yeân tónh trong taâm hoàn vaø ra ñi. Con hieåu khoâng ?
Toâi gaät ñaàu hieåu, vaø voäi vaõ theâm vaøo :
- Nhöng thaày khoan ñi.
Morrie coá gaéng cöôøi.
- Chöa, chöa. Chuùng mình coøn coâng vieäc phaûi laøm
- Thaày coù tin vaøo luaân hoài ?
- Coù theå
- Thaày thích trôû laïi döôùi hình thöùc naøo ?
- Moät con sôn döông ?
- Ñuùng, con sôn döông, vöøa duyeân daùng vöøa nhanh nheïn
- Con sôn döông ?
Morrie cöôøi.
- Con thaáy kyø sao ?

Toâi quan saùt oâng trong cô theå teo toùp, aùo quaàn quaù roäng, chaân mang bít-taát keâ cöùng ñô treân goái keâ, khoâng theå cöû ñoäng nhö tuø nhaân trong nguïc. Toâi töôûng töôïng con sôn döông ñang baêng röøng.
- Khoâng, toâi noùi. Con nghó ñieàu naøy khoâng coù gì laø kyø cuïc heát.

<noäi dung>

phaàn ba

Vò giaùo sö

Morrie, con ngöôøi maø toâi bieát, cuõng nhö nhieàu ngöôøi khaùc bieát, khoâng phaûi laø con ngöôøi hoâm nay neáu oâng khoâng laøm vieäc maáy naêm trong moät beänh vieän taâm thaàn.

Beänh vieän ôû beân caïnh Washington, trong khu vöïc coù moät caùi teân eâm aùi, nôi truù nguï cuûa caây haït deû. Sau nhieàu naêm cöïc nhoïc ñeå laøm luaän aùn tieán só ôû ñaïi hoïc Chicago, Morrie vöøa coù ñöôïc moät vieäc laøm ñaàu tieân. Sau khi ñaõ loaïi caùc moân oâng khoâng thích hoïc, y, luaät vaø thöông maõi, oâng quyeát ñònh cho raèng laõnh vöïc nghieân cöùu laø laõnh vöïc oâng coù theå laøm vieäc maø khoâng khai thaùc söùc lao ñoäng ngöôøi khaùc.

OÂng coù hoïc boãng ñeå ñi quan saùt caùc ngöôøi beänh taâm thaàn vaø ghi chuù caùch trò lieäu, neáu ngaøy nay ñoù laø moät chuyeän töï nhieân, thì vaøo ñaàu naêm naêm möôi ñoù laø moät vieäc caùch maïng. Nhö vaäy laø Morrie nhìn beänh nhaân la heùt ban ngaøy, khoùc ban ñeâm, ñaùi öôùt quaàn loùt. Caùc beänh nhaân töø choái khoâng aên, phaûi coät hoï laïi, phaûi duøng dòch truyeàn ñeå aên uoáng vaø uoáng thuoác.

Moät trong caùc baø beänh nhaân hôi lôùn tuoåi, ngaøy naøo cuõng ra naèm saáp ôû saøn nhaø, baø naèm haøng giôø ôû ñoù, baùc só, beänh nhaân ñi qua ñeàu phaûi laùch traùnh. Morrie kinh hoaøng. OÂng ghi chuù, oâng ôû ñaây ñeå laøm gì ? Moãi ngaøy baø ñeàu laøm cuøng moät chuyeän, ñi ra khoûi phoøng, naèm xuoáng ñaát cho ñeán chieàu, khoâng noùi chuyeän vôùi ai, khoâng caàn bieát gì heát. Buoàn baõ, Morrie baét ñaàu ngoài xuoáng beân caïnh baø, thöû ñeå doã baø ra khoûi côn tuyeät voïng. Cuoái cuøng baø chòu ngoài daäy vaø ñi veà phoøng. Qua cô hoäi naøy, oâng hieåu, cuõng nhö taát caû moïi ngöôøi, baø chæ tìm moät ai chuù yù ñeán mình.

Morrie laøm vieäc naêm naêm ôû ñoù. Duø khoâng ñöôïc khuyeán khích, Morrie keát baïn vôùi moät vaøi beänh nhaân, coù moät ngöôøi ñaøn baø ñuøa raèng baø may maén ñöôïc ôû ñaây ! « Choàng toâi khaù giaøu ñeå cho toâi ôû ñaây. Töôûng töôïng xem neáu toâi phaûi vaøo beänh vieän taâm thaàn mieãn phí ! »

Moät ngöôøi ñaøn baø khaùc – khaïc nhoå vaøo taát caû ngöôøi khaùc – laïi coù caûm tình vôùi Morrie, vaø goïi oâng laø baïn cuûa mình. Hoï noùi chuyeän vôùi nhau moãi ngaøy, söï kieän coù moät ngöôøi noùi chuyeän ñöôïc vôùi baø ñaõ naâng ñôõ nhoùm trò lieäu raát nhieàu. Nhöng coù moät ngaøy, baø boû troán, ngöôøi ta yeâu caàu Morrie giuùp ñi ñem baø veà, hoï tìm ñöôïc baø trong moät cöûa haøng beân caïnh, khi Morrie ñi vaøo, baø nhìn Morrie vôùi caëp maét giaän döõ :
- Nhö vaäy oâng, oâng cuõng ôû trong boïn hoï, baø heùt leân gioïng töùc toái.
- Boïn naøo ?
- Maáy ngöôøi giöõ nguïc ñoù.

Morrie quan saùt ña soá beänh nhaân thöôøng bò ruoàng boû hay khoâng ñöôïc bieát ñeán trong cuoäc ñôøi. Ngöôøi ta cho hoï caûm töôûng hoï khoâng coù maët treân cuoäc ñôøi. Hoï cuõng ñau khoå vì thieáu tình thöông xoùt, moät caùi gì maø söï saên soùc ôû beänh vieän thieáu. Raát nhieàu beänh nhaân ôû trong caùc gia ñình giaøu coù, soáng dö daõ, nhöng cuûa caûi khoâng mang laïi haïnh phuùc, khoâng mang laïi caûm nhaän mình haøi loøng chính mình. Ñoù laø baøi hoïc maø oâng khoâng bao giôø ñöôïc queân.

Toâi thöôøng coù thoùi quen choïc oâng laø oâng vaãn coøn soáng ôû thôøi cuûa nhöõng naêm saùu möôùi. OÂng traû lôøi thôøi ñoù khoâng ñeán noãi teä hôn baây giôø.

Cuoái nhöõng naêm naêm möôi, oâng rôøi nôi truù nguï cuûa caây haït deû ñeå veà Boston giaûng daïy. Trong voøng vaøi naêm, khuoân vieân ñaïi hoïc trôû thaønh trung taâm caùch maïng vaên hoùa. Ngöôøi ta thaûo luaän veà thuoác phieän, giôùi tính, chuûng toäc, ngöôøi ta bieåu tình choáng chieán tranh Vieät Nam. Abbie Hoffman, Jerry Rubin vaø Angela Davis, caùc chieán só cöïc taû phaùt sinh töø ñoù. Morrie coù raát nhieàu sinh vieân « chieán só » nhö vaäy trong lôùp.

Thay vì baèng loøng ôû cöông vò giaûng daïy, caùc giaùo sö phaân khoa xaõ hoäi daán thaân vaøo cuoäc, chaúng haïn, hoï tham döï vaøo phong traøo choáng chieán tranh. Khi caùc giaùo sö bieát caùc sinh vieân khoâng coù ñieåm trung bình ñuû ñeå hoaõn dòch vaø seõ bò ñoäng vieân, hoï quyeát ñònh khoâng cho ñieåm taát caû sinh vieân. Khi ban quaûn trò cho hoï hay « Neáu caùc oâng khoâng cho ñieåm, thì taát caû ñeàu rôùt » Morrie ñeà nghò moät giaûi phaùp : « Cho taát caû ñieåm toái ña » Ñoù laø nhöõng gì hoï laøm.

Neáu nhöõng naêm saùu möôi khai trí cho sinh vieân, thì noù cuõng khai trí cho caùc giaùo sö giaûng daïy cuûa phaân khoa Morrie, neáu xeùt ñeán phong caùch caùc giaùo sö, töø caùch hoï aên maëc nhö maëc jean, mang deùp, ñeán caùch hoï taïo lôùp hoïc soáng ñoäng, moïi ngöôøi thoaûi maùi soáng. Hoï thích caùc buoåi thaûo luaän hôn laø caùc baøi hoïc phuï, thích kinh nghieäm hôn laø lyù thuyeát. Hoï gôûi sinh vieân veà taän mieàn nam nöôùc Myõ ñeå thöïc hieän caùc chöông trình veà luaät daân söï, veà caùc khu vöïc ngheøo naøn ñeå ñi thöïc teá. Hoï veà Washington ñeå bieåu tình, vaø Morrie thöôøng ôû trong xe buyùt vôùi sinh vieân. Trong moät cuoäc du ngoaïn, oâng thích thuù nhìn caùc baø maëc vaùy daøi, mang voøng híp-pi quanh coå, ñeán quaøng hoa vaøo hoïng suùng cuûa caùc anh lính, roài tay trong tay, hoï ngoài xuoáng coû, thöû coá gaéng ñeå laøm maát thaêng baèng Nguõ Giaùc Ñaøi. Nhöng « hoï khoâng laøm Nguõ Giaùc Ñaøi nhuùc nhích moät phaân, sau naøy oâng keå laïi, nhöng ñoù laø moät caùch deã thöông ñeå laøm »

Moät laàn khaùc, coù moät nhoùm sinh vieân da ñen chieám moät cô sôû cuûa khuoân vieân ñaïi hoïc, tröông leân bieåu ngöõ ÑAÏI HOÏC MALCOM X. Vì ôû ñoù coù moät vaøi phoøng thí nghieäm hoùa hoïc, neân ban quaûn trò sôï caùc sinh vieân thieân taû cheá bom ôû taàng haàm. Morrie bieát roõ. OÂng nhìn thaúng vaøo vaán ñeà : laø nhöõng con ngöôøi, ai cuõng caàn ñöôïc toân troïng.

Cuoäc chaïm traùn keùo daøi nhieàu tuaàn, cuõng coù theå keùo daøi laâu hôn neáu Morrie khoâng ñi gaàn toøa nhaø luùc maø moät trong caùc ngöôøi bieåu tình nhaän ra oâng laø vò giaùo sö anh meán chuoäng, anh ta heùt leân vaø môøi oâng leo cöûa soå vaøo .

Moät giôø sau, Morrie leo cöûa soå ñi ra vôùi moät baûng lieät keâ caùc yeâu saùch ñem leân vieän tröôûng vieän ñaïi hoïc, côn khuûng hoaûng ñöôïc chaän laïi. Morrie luoân luoân thaønh coâng trong vieäc laøm hoøa.

Caùc moân hoïc cuûa oâng noùi veà taâm lyù xaõ hoäi, beänh taâm thaàn vaø söùc khoûe, tieán trình taêng tröôûng nhoùm. Caùc baøi hoïc ít nhaán maïnh ñeán caùi maø baây giôø ngöôøi ta goïi laø « chuyeân ngheà nghieäp vuï », nhöng giaûi quyeát taän cuøng « tieán trình phaùt trieån caù nhaân ».

Ngaøy nay, caùc sinh vieân luaät hay quaûn trò chaéc chaén seõ cho söï ñoùng goùp cuûa Morrie vöøa ngu xuaån vöøa ngaây thô : caùc ñoùng goùp naøy coù laøm cho ngöôøi sinh vieân kieám ñöôïc nhieàu tieàn hay saùng choùi trong caùc vuï kieän danh tieáng hay khoâng ?

Coù theå neân hoûi xem coù bao nhieâu sinh vieân luaät hay quaûn trò coøn ñeán thaêm thaày cuõ moät khi hoï rôøi tröôøng ñaïi hoïc ? Trong khi caùc sinh vieân cuûa Morrie veà thaêm thaày thöôøng xuyeân, caùc thaùng cuoái cuøng, coù haøng traêm sinh vieân töø Boston, Nöõu Öôùc, Ca-li, Luaân Ñoân hay caû Thuïy só veà thaêm. Coù ngöôøi laø giaùm ñoác haõng xöôûng, coù ngöôøi laø caùn söï xaõ hoäi laøm vieäc trong nhöõng khu vöïc ngheøo naøn. Hoï goïi nhau, hoï vieát thö cho nhau, hoï ñi haøng traêm caây soá ñeå chæ noùi moät lôøi, nôû moät nuï cöôøi. Vaø taát caû ñeàu noùi : « Toâi chöa bao giôø coù moät vò thaày nhö oâng »

Trong thôøi gian ñi thaêm Morrie, toâi baét ñaàu ñoïc caùc saùch noùi veà caùi cheát vaø caùc caùch cuûa caùc vaên hoùa khaùc nhau khi ñi qua giai ñoaïn cuoái naøy.

Chaúng haïn, moät boä laïc vuøng Cöïc Baéc Myõ tin raèng taát caû moïi söï ôû quaû ñaát naøy ñeàu coù moät taâm hoàn. Taâm hoàn naøy ôû döôùi hình thöùc cuûa moät löu vaät nho nhoû cuûa theå xaùc chöùa noù, moät con nai coù moät con nai nhoû beân trong, moät con ngöôøi coù moät con ngöôøi nhoû beân trong. Khi sinh vaät lôùn cheát, hình thöùc sinh vaät nhoû naøy vaãn coøn soáng. Noù coù theå löôùt vaøo beân trong moät vaät gì vöøa môùi sinh ôû gaàn ñoù hay ñeán moät nôi an nghæ taïm thôøi treân trôøi, trong buïng cuûa moät tinh thaàn to lôùn thuoäc phaùi nöõ, nôi ñoù noù chôø maët traêng ñem xuoáng traàn gian.

Hoï noùi, thænh thoaûng, maët traêng quaù baän lo cho caùc taâm hoàn môùi naøy neân noù bieán maát treân baàu trôøi. Ñoù laø lyù do vì sao chuùng ta thaáy coù nhöõng ñeâm khoâng coù maët traêng. Nhöng cuoái cuøng luùc naøo maët traêng cuõng trôû laïi, cuõng nhö chuùng ta vaäy. Ñoù laø nhöõng gì hoï tin.

<noäi dung>

Ngaøy thöù ba laàn thöù baûy

Chuùng toâi noùi ñeán vieäc sôï giaø

Morrie thua cuoäc. Baây giôø oâng phaûi nhôø ngöôøi chuøi ñít. OÂng can ñaûm chaáp nhaän ñieàu ñoù, ñoù laø ñaëc tính cuûa oâng. OÂng nhaän ra oâng khoâng coøn coù theå ñöa tay ra ñaøng sau khi ñi caàu. OÂng baùo cho Connie bieát tin naøy.
- Ñieàu naøy coù laøm cho coâ khoù chòu khi giuùp toâi ?
- Khoâng, coâ traû lôøi.
Ñoù laø caùch cuûa oâng, khi naøo oâng cuõng hoûi yù tröôùc.

Phaûi caàn moät thôøi gian ñeå Morrie chaáp nhaän vieäc naøy. Moät caùch naøo ñoù, oâng ñaàu haøng hoaøn toaøn côn beänh. Caùc vieäc rieâng tö vaø caên baûn nhaát oâng khoâng coøn laøm ñöôïc : ñi caàu, chuøi muõi, röûa caùc boä phaän kín. OÂng hoaøn toaøn tuøy thuoäc vaøo ngöôøi khaùc, tröø thôû vaø nuoát.

Laøm sao giöõ moät thaùi ñoä tích cöïc tröôùc thöû thaùch naøy ?
- Misô, thieät laø vui, thaày laø moät ngöôøi ñoäc laäp, baûn naêng töï nhieân cuûa thaày laø choáng moïi leä thuoäc, nhôø ngöôøi maëc aùo, nhôø ngöôøi ñöa vaøo xe. Thaày caûm thaáy xaáu hoå, vì trong vaên hoùa cuûa chuùng ta, nhôø ai chuøi ñít laø moät chuyeän hoå ngöôi. Nhöng thaày töï nhuû : «Queân ñi vaên hoùa. Toâi coù queân ñöôïc moät phaàn ñôøi cuûa toâi khoâng ? Toâi khoâng xaáu hoå. Nhö vaäy thì coù gì maø phaûi laøm thaønh chuyeän». Vaø con bieát sao khoâng ? Thaät khoâng theå tin ñöôïc
- Sao ?
- Thaày baét ñaàu yeâu thöông caùi leä thuoäc cuûa thaày ! Baây giôø thaày thích ngöôøi ta xoay mình cho thaày, xoa kem sau ñít ñeå traùnh lôû loeùt. Thaày thích ñöôïc chuøi traùn, ñöôïc thoa xoùp chaân. Thaày thöôûng thöùc moät caùch sung söôùng. Thaày nhaém maét laïi vaø thaày taän höôûng töøng giaây phuùt. Thaày quen ñieàu naøy roài. Gioáng nhö quay veà tuoåi thô aáu. Coù ngöôøi taém cho mình, coù ngöôøi boàng mình, coù ngöôøi lau cho mình. Chuùng ta taát caû ñeàu bieát laøm treû con nhö theá naøo, noù ñaõ ghi taïc vaøo beân trong con ngöôøi chuùng ta. Veà phaàn thaày, ñôn giaûn laø thaày tìm laïi thuù vui khi mình coøn nhoû. Khi baø meï boàng mình trong loøng, ru mình, vuoát ve ñaàu mình, thaät söï laø chuùng ta khoâng bao giôø thaáy ñuû. Moät caùch naøo ñoù, luùc naøo chuùng ta cuõng nhôù nhung thôøi gian mình ñöôïc hoaøn toaøn saên soùc bôûi tình yeâu, bôûi söï quan taâm khoâng ñieàu kieän. Ña soá chuùng ta khoâng nhaän cho ñuû. Thaày bieát ñoù laø tröôøng hôïp cuûa thaày

Toâi nhìn Morrie vaø boãng nhieân toâi hieåu vì sao oâng thích toâi nghieâng mình xuoáng ngöôøi oâng ñeå ñieàu chænh vi-aâm, mang laïi maét kieáng hay lau maét cho oâng. Tieáp caän nhaân baûn ! ÔÛ baûy möôi taùm tuoåi, oâng trao taëng nhö moät ngöôøi lôùn vaø nhaän laïi nhö moät em beù.

Sau ñoù, chuùng toâi noùi veà tuoåi giaø, ñuùng hôn laø sôï giaø, ñoù laø moät trong nhöõng ñeà taøi maø theá heä cuûa toâi quan taâm. Treân con ñöôøng ra phi tröôøng, toâi ñeám khoâng bieát bao nhieâu baûng quaûng caùo ca tuïng tuoåi treû vaø saéc ñeïp. Moät thanh nieân treû ñoäi muû cao boài phì pheøo ñieáu thuoác, hai coâ gaùi treû töôi cöôøi beân caïnh chai thuoác goäi ñaàu, moät coâ beù tuoåi vò thaønh nieân kheâu gôïi trong chieác quaàn jean khoâng caøi nuùt, moät baø hôû hang trong chieác aùo nhung ñen, trong tay ngöôøi ñaøn oâng maëc leã phuïc ñen, tay caàm ly röôïu maïnh.

Khoâng moät ai quaù ba möôi laêm tuoåi. Coøn toâi, toâi caûm thaáy nhö treân ñaø ñi xuoáng, toâi coá gaéng moät caùch tuyeät voïng ñeå luoân luoân duy trì ôû cao ñieåm. Toâi chuù yù ñeán nhöõng gì toâi aên, toâi canh ñaàu hoùi trong göông. Hoài ñoù toâi töï haøo noùi soá tuoåi cuûa mình – vì duø sao troâng toâi raát treû ! -, baây giôø toâi khoâng noùi nöõa, vì toâi ôû gaàn tuoåi boán möôi, tuoåi maø ngheà nghieäp seõ queân mình.

Morrie, oâng laïi coù moät caùch nhìn raát ñeïp veà tuoåi giaø.
- Taát caû ñeàu toân thôø tuoåi treû ! Thaày khoâng coøn ôû trong theá giôùi ñoù, oâng noùi. Nghe ñaây, thaày bieát khi mình treû mình khoå nhö theá naøo, nhö vaäy thì ñöøng döïng chuyeän ! Khi thaày nghó ñeán nhöõng ñöùa treû ñeán keå cho thaày nghe caùc maâu thuaãn, caùc khoù khaên, caùc caûm nhaän veà mình khoâng ñuùng nhö mình muoán ! Chuùng quaù baát haïnh, vaø ñôøi soáng ñoái vôùi chuùng quaù khoå ñeán ñoä chuùng muoán töï töû ... Roài, coäng theâm vaøo baát haïnh naøy, nhöõng ngöôøi treû khoâng phaûi laøø nhöõng ngöôøi khoân ngoan. Hoï coù moät hieåu bieát haïn cheá veà ñôøi soáng. Ai muoán soáng soá phaän haøng ngaøy khi mình khoâng bieát moät yù nghóa gì ? Khi ngöôøi khaùc leøo laùi mình baèng nhöõng caâu : mua loaïi nöôùc hoa naøy ñi, baïn seõ ñeïp, maëc quaàn jean naøy ñi, baïn seõ kheâu gôïi, vaø baïn tin ôû ñieàu ñoù ! Thieät laø voâ nghóa !
Toâi hoûi :
- Thaày khoâng bao giôø sôï giaø sao ?
- Misô, thaày chaáp nhaän tuoåi giaø
- Chaáp nhaän ?
- Thieät quaù ñôn giaûn. Caøng giaø caøng hoïc ñöôïc nhieàu. Neáu con vaãn ôû tuoåi hai möôi hai, con seõ luoân luoân khoâng bieát gì nhö khi con hai möôi hai tuoåi. Giaø, khoâng phaûi laø suy thoaùi, con bieát roài ! Giaø laø taêng tröôûng, khoâng phaûi tieâu cöïc khi ñi veà caùi cheát, maø coøn laø tích cöïc khi hieåu mình saép cheát, nhö theá seõ laøm cho mình soáng toát hôn. Ñuùng, nhöng neáu giaø laø chuyeän toát, taïi sao luùc naøo ngöôøi ta cuõng noùi : OÀ, neáu toâi trôû laïi tuoåi thanh xuaân ! Mình khoâng bao giôø nghe noùi : «Öôùc gì toâi saùu möôi laêm tuoåi !»
OÂng cöôøi.
- Con bieát ñieàu ñoù coù nghóa gì khoâng ? Ñoù laø caùc ñôøi soáng chöa toaïi nguyeän. Caùc ñôøi soáng chöa ñöôïc laáp ñaày. Caùc ñôøi soáng chöa tìm ñöôïc yù nghóa. Khi ngöôøi ta tìm ñöôïc yù nghóa cho ñôøi soáng. Ngöôøi ta khoâng coøn muoán ñi trôû lui. Ngöôøi ta muoán ñi ñeán ñaøng tröôùc. Ngöôøi ta muoán thaáy theâm, laøm theâm. Ngöôøi ta mong ñeán saùu möôi laêm tuoåi. Con nghe roõ ñaây. Con caàn phaûi bieát theâm vaøi chuyeän. Caùc ngöôøi treû caàn phaûi bieát ñieàu naøy. Khi mình ñeå taát caû thì giôø ñeå choáng laïi tuoåi giaø, thì cuoái cuøng mình seõ khoå, vì duø muoán duø khoâng, noù cuõng seõ ñeán. Vaø con bieát sao khoâng, Misô ?
OÂng haï thaáp gioïng.
- Söï kieän laø, con cuõng vaäy, sôùm hay muoän con cuõng seõ cheát
Toâi gaät ñaàu ñoàng yù.
- Con noùi gì ñi nöõa cuõng chaúng thay ñoåi gì
Toâi bieát.
- Nhöng hy voïng, khoâng quaù laâu », oâng noùi
OÂng nhaém maét, veû thanh thaûn vaø nhôø toâi saép laïi maáy caùi goái ñaøng sau ñaàu, phaûi thöôøng xuyeân saép laïi caùc goái traéng, goái vaøng, khaên xanh ñeå giöõ thaân theå oâng trong gheá baønh cho thoaûi maùi. Môùi thoaït nhìn, Morrie nhö ñöôïc goùi trong moät kieän haøng chôø ñem ñi.
- Caùm ôn, oâng thì thaàm khi toâi di chuyeån maáy caùi goái.
- Khoâng coù gì, toâi noùi.
- Misô, con ñang nghó gì vaäy ?
Toâi khoâng traû lôøi ngay. Toâi töï hoûi vì sao oâng khoâng theøm muoán ñòa vò cuûa nhöõng ngöôøi treû, traøn ñaày söùc khoûe.
- OÀ, tin ñi, thaày cuõng muoán chöù. OÂng nhaém maét, thaày muoán ñöôïc nhö hoï, ñöôïc ñi bôi, ñi taäp theå duïc, ñi nhaûy. Nhaát laø ñi nhaûy! Nhöng khi côn theøm muoán ñeán, thaày caûm nhaän noù, roài thaày ñeå noù ra ñi. Con nhôù thaày noùi nhöõng gì veà vaán ñeà khoâng baùm dính ? Buoâng boû. Phaûi bieát noùi : "Ñoù laø öôùc muoán. Toâi seõ taùch noù ra baây giôø vaø laùnh xa noù"
OÂng ho, moät côn ho daøi khoù chòu, oâng ñeå caùi khaên ôû mieäng vaø khaïc nheï vaøo ñoù. Ngoài ôû ñaây, toâi caûm thaáy toâi maïnh hôn oâng, maïnh moät caùch kyø cuïc, toâi coù theå naâng boãng oâng vaø ñaët treân vai toâi nhö bao boät. Caûm giaùc maïnh naøy laøm toâi khoù chòu, vì ôû moät khía caïnh khaùc, toâi khoâng caûm thaáy maïnh hôn oâng !
- Laøm sao ñeå thaày khoâng ...
- Sao ?
- Ham muoán ?
OÂng cöôøi.
- Misô, khoâng ngöôøi giaø naøo maø khoâng thích treû laïi. Vaán ñeà laø phaûi chaáp nhaän tình traïng cuûa mình vaø vui höôûng noù. Baây giôø ñeán phieân con höôûng tuoåi ba möôi. Thaày ñaõ höôûng tuoåi naøy töø laâu, vaø baây giôø tuoåi cuûa thaày laø baûy möôi taùm tuoåi. Phaûi khaùm phaù nhöõng gì toát, ñích thaät vaø ñeïp ôû tuoåi naøy. Nhìn laïi ñaøng sau baét mình phaûi so saùnh. Vaø tuoåi giaø khoâng phaûi laø tuoåi cuûa caïnh tranh

OÂng thôû daøi vaø maét cuùi xuoáng, nhö ñeå quan saùt hôi thôû cuûa mình ñang tan vaøo khoâng khí.
- Thaät ra, moät phaàn trong con ngöôøi thaày khoâng coù tuoåi. Thaày ba tuoåi, naêm tuoåi, ba möôi baûy tuoåi, naêm möôi baûy tuoåi, thaày ñaõ qua taát caû tuoåi treân vaø bieát ñoù laø gì. Thaày haïnh phuùc laø moät ñöùa beù khi thaày coøn nhoû. Thaày haïnh phuùc laø moät ngöôøi giaø minh trieát khi thaày ôû tuoåi giaø minh trieát. Haõy nghó ñeán taát caû nhöõng gì thaày coù theå ! Töøng tuoåi cho ñeán baây giôø. Con hieåu khoâng ?
Toâi gaät ñaàu.
- Laøm sao mình coù theå ham muoán theâm khi mình ñaõ laø mình ?

Khaù nhieàu loaøi ngaõ guïc vì soá phaän : Chæ coù moät loaøi laø töïï chuoác laáy tai hoïa.
W.H Auden, Nhaø thô Morrie yeâu thích

<noäi dung>

Ngaøy thöù ba laàn thöù taùm

Chuùng toâi noùi veà tieàn baïc

Toâi ñang ñeå tôø baùo ngang taàm Morrie ñeå oâng coù theå ñoïc : «TOÂI KHOÂNG MUOÁN NGÖÔØI TA VIEÁT TREÂN MOÄ TOÂI : NGÖÔØI KHOÂNG BAO GIÔØ COÙ MOÄT BAÊNG TAÀN TRUYEÀN HÌNH»
Morrie baät cöôøi vaø laéc ñaàu. Sau löng oâng, maët trôøi buoåi saùng luøa vaøo cöûa soå vaø chieáu xuoáng caùc caùnh hoa daâm buït maøu hoàng. Ñoù laø caâu tuyeân boá cuûa Ted Turner, nhaø tyû phuù saùng laäp baêng taàn CNN. OÂng than phieàn ñaõ khoâng mua ñöôïc ñaøi CBS vaø ñaõ huït khoâng coù ñöôïc hôïp ñoàng cuûa theá kyû.

Saùng nay toâi mang baøi baùo ñoù ñeán cho Morrie. Neáu moät ngaøy naøo ñoù Turner ôû trong tình traïng cuûa thaày toâi baây giôø, vôùi hôi thôû taøn luïi daàn, thaân hình queo quaét, ngaøy naøy qua ngaøy kia moøn daàn, gioáng nhö quyeån lòch ñaõ ñöôïc ñeám, thì thaät söï oâng coù coøn khoùc cho moät baêng taàn truyeàn hình khoâng ?
- Misô, luùc naøo cuõng chöøng ñoù chuyeän. Neáu ngöôøi ta ñaàu tö vaøo nhöõng chuyeän khoâng ñaùng ñeå ñaàu tö, thì roài ngöôøi ta seõ coù nhöõng traïng huoáng chaùn naûn. Thaày nghó laø mình phaûi noùi veà nhöõng chuyeän naøy

Morrie ñaëc bieät chuù taâm, oâng coù nhöõng ngaøy khoûe, nhöõng ngaøy khoâng khoûe, hoâm nay oâng khoûe. Toái hoâm tröôùc coù moät nhoùm ca só a capella ñeán haùt cho oâng nghe. OÂng haêng say keå cho toâi nghe gioáng nhö oâng ñöôïc chính ban nhaïc Ink Spots, moät ban nhaïc goàm caùc ca só da ñen thôøi ba möôi - boán möôi, ñeán haùt cho oâng nghe. Morrie luoân luoân yeâu aâm nhaïc, töø tröôùc khi beänh, nhöng baây giôø loøng yeâu nhaïc caøng saâu ñaäm ñeán ñoä oâng hay baät khoùc khi nghe nhaïc. Buoåi toái, thænh thoaûng oâng nghe opeùra, hai maét nhaém laïi, thaû taâm hoàn theo gioïng haùt ñieâu luyeän, khi thì saâu saéc khi thì nheï nhö boâng.
- Thaày mong con ñöôïc nghe ban nhaïc hoâm qua, Misô aï, gioïng haùt cuûa hoï thieät hay !

Morrie luoân luoân yeâu thích caùc thuù vui ñôn giaûn, haùt, cöôøi, nhaûy. Baây giôø, hôn bao giôø heát, döôùi maét oâng caùc chuyeän vaät chaát khoâng coøn chuùt gì quan troïng. Khi coù ngöôøi cheát, ngöôøi ta luoân luoân nghe caâu noùi : « Baïn seõ khoâng ñem theo ñöôïc gì heát » Hình nhö Morrie bieát ñieàu naøy töø laâu. Morrie thôû daøi :
- Coù moät hình thöùc taåy naõo ôû xöù naøy. Con bieát ngöôøi ta laøm sao ñeå taåy naõo daân khoâng ? Ngöôøi ta laëp ñi laëp laïi moät chuyeän khoâng ngöøng. Ñoù laø nhöõng gì ngöôøi ta laøm ôû xöù naøy. Thaät toát ñeå coù moïi chuyeän cho mình. Luoân luoân kieám nhieàu tieàn hôn, baùn nhieàu hôn, mua nhieàu hôn, theá môùi toát. Luoân luoân hôn nöõa, luoân luoân hôn nöõa ! Ñoù laø nhöõng gì chuùng ta laëp laïi, chuùng ta laëp laïi khoâng ngöøng cho ñeán khi naøo khoâng coøn ai nghó khaùc hôn. Ngöôøi Myõ trung bình coù moät tinh thaàn bò che môø bôûi taát caû nhöõng chuyeän ñoù, hoï khoâng coøn suy nghó xem caùi gì môùi ñaùng cho laø quan troïng.
- Ñaâu ñaâu chung quanh thaày, thaày cuõng gaëp nhöõng ngöôøi khaùt ñoà môùi. Khaùt xe môùi, nhaø môùi hay ñoà chôi kieåu môùi nhaát. Sau ñoù, moät caùch trieät ñeå, hoï muoán mình phaûi bieát : « Ñoaùn xem toâi mua caùi gì roài ? Ñoaùn xem toâi mua caùi gì roài ?
- Con bieát thaày nghó gì veà nhöõng chuyeän naøy khoâng ? Con ngöôøi thaät söï ñoùi coàn caøo tình yeâu ñeán ñoä hoï chaáp nhaän baát cöù ñoà vaät naøo theá vaøo tình yeâu cuõng ñöôïc. Hoï oâm caùc cuûa caûi vaät chaát trong tay vôùi hy voïng chuùng oâm hoï laïi. Nhöng ñieàu naøy khoâng bao giôø coù ñöôïc. Khoâng moät cuûa caûi vaät chaát naøo coù theå thay theá ñöôïc tình yeâu, dòu daøng, trìu meán hay yù nghóa cuûa moät tình baïn.
- Tieàn baïc khoâng thay theá ñöôïc trìu meán, quyeàn löïc cuõng khoâng thay theá ñöôïc trìu meán. Thaày ñang ôû tröôùc theàm caùi cheát, thaày noùi cho con nghe laø caû tieàn baïc hay quyeàn löïc, duø cho con coù nhieàu maáy ñi nöõa, cuõng khoâng mang laïi cho con haïnh phuùc con mong chôø

Toâi lieác maét nhìn baøn vieát cuûa Morrie, chaúng coù gì thay ñoåi keå töø ngaøy toâi ñeán ñaây laàn ñaàu tieân. Caùc quyeån saùch vaãn ôû cuøng choã treân keä, cuõng caùi baøn cuõ phuû ñaày giaáy tôø, chaúng thay ñoåi gì cuõng chaúng coù gì môùi trong caùc phoøng khaùc. Thaät ra, ngoaïi tröø caùc duïng cuï y khoa, Morrie chaúng mua gì môùi töø raát laâu, keå caû haøng nhieàu naêm. Ngaøy oâng bieát mình ñang ôû giai ñoaïn cuoái, oâng maát taát caû thuù vui cuûa khaû naêng mua baùn. Cuõng caùi maùy truyeàn hình cuõ, cuõng caùi xe cuõ cuûa Charlotte, cuõng cheùn baùt, khaên taém cuõ. Duø vaäy caên nhaø thay ñoåi taát caû. Ñaày tình thöông, ñaày trao ñoåi, ñaày daïy baûo. Ñaày baïn beø, thaân quyeán, chaân tình vaø nöôùc maét. Ñaày caùc ñoàng nghieäp, sinh vieân, caùc thaày daïy thieàn, caùc trò lieäu gia, y taù vaø caùc ca só a capella. Theo ñuùng nghóa, ñaây laø moät caên nhaø phong phuù, duø tieàn trong nhaø baêng cuûa Morrie vôi ñi nhanh choùng. Morrie noùi :
- ÔÛ nöôùc Myõ, coù moät laãn loän gheâ gôùm giöõa nhöõng gì mình muoán vaø nhöõng gì mình caàn. Mình caàn aên, nhöng mình muoán kem soâcoâla. Caàn phaûi trung thöïc vôùi chính mình, mình khoâng caàn phaûi coù chieác xe theå thao ñôøi môùi nhaát, cuõng khoâng caàn coù moät caên nhaø lôùn hôn.
- Söï thaät laø nhöõng chuyeän naøy khoâng laøm cho mình maõn nguyeän. Con coù bieát caùi gì thaät söï laøm cho mình maõn nguyeän khoâng ?
- Caùi gì ?
- Cho ngöôøi khaùc nhöõng gì con coù ñeå cho
- Thaày noùi nhö moät ngöôøi höôùng ñaïo.
- Misô, thaày khoâng noùi ñeán tieàn. Thaày noùi ñeán thì giôø, ñeán nhöõng gì con thích, nhöõng chuyeän con keå, khoâng coù chi laø khoù. Coù moät trung taâm ngöôøi giaø gaàn ñaây, moãi ngaøy coù haøng chuïc ngöôøi giaø ñeán ñoù. Neáu mình treû, ñaøn oâng hay ñaøn baø, mình bieát laøm moät caùi gì, chaúng haïn bieát maùy vi tính, mình seõ ñeán ñoù, daïy cho hoï vi tính. Hoï môû roäng cöûa ñoùn mình vôùi loøng ñaày bieát ôn. Khi trao taëng nhöõng gì mình coù, ñoù laø mình baét ñaàu toân troïng chính mình. Coù raát nhieàu nôi cho mình laøm vieäc, khoâng caàn thieát phaûi coù nhieàu taøi. Caùc beänh vieän, caùc nhaø höu trí ñaày caû nhöõng ngöôøi soáng moät mình, hoï chæ muoán coù ngöôøi ôû beân caïnh. Mình chôi baøi vôùi moät ngöôøi giaø vaø ñoùn nhaän moät tình caûm môùi laø mình coù ñöôïc söï toân troïng chính mình, bôûi vì ngöôøi ta caàn ñeán mình. Con nhôù nhöõng gì thaày noùi veà yù nghóa cuoäc ñôøi ? Thaày coù ghi xuoáng, nhöng baây giôø thaày coù theå noùi thuoäc loøng. Haõy coáng hieán con ngöôøi mình cho tình yeâu ngöôøi khaùc, haõy coáng hieán mình cho taäp theå ôû chung quanh mình, haõy coáng hieán mình ñeå saùng taïo moät caùi gì mang laïi cho mình moät muïc ñích vaø moät yù nghóa. Con ñeå yù, Morrie theâm vaøo vôùi moät nuï cöôøi roäng môû, khoâng coù caùi gì ôû ñaây coù tính caùch löông höôùng

Toâi ghi cheùp moät vaøi caâu cuûa Morrie treân quyeån soå. Nhaát laø toâi khoâng muoán oâng thaáy caëp maét toâi, oâng seõ bieát toâi nghó gì. Coù phaûi, töø khi rôøi tröôøng ñaïi hoïc, toâi ñaõ boû heát thì giôø ñeå chaïy theo nhöõng gì oâng ñang ñaû kích ? Caùc ñoà chôi caøng ngaøy caøng lôùn hôn, caùc caên nhaø caøng ngaøy caøng ñeïp hôn. Vì toâi laøm vieäc trong moâi tröôøng caùc löïc só giaøu coù vaø noåi tieáng neân toâi nghó nhöõng nhu caàu cuûa toâi laø chính ñaùng vaø caùc sôû thích cuûa toâi thì chaúng ñaùng laø gì so vôùi hoï. Ñoù nhö moät maøn söông che, nhöng Morrie khoâng laàm.
- Misô, ñöøng coá gaéng giöõ beà ngoaøi vôùi nhöõng ngöôøi thaønh coâng hôn con, duø sao thì hoï cuõng ñöùng töø treân cao ñeå nhìn xuoáng con. Cuõng ñöøng coá gaéng giöõ beà ngoaøi vôùi nhöõng ngöôøi khoâng thaønh coâng baèng con, hoï seõ ham muoán ñòa vò con, ñôn giaûn laø nhö vaäy. Noù seõ chaúng daãn con ñi ñeán ñaâu. Chæ coù quaû tim troäng môû môùi cho pheùp con thoaûi maùi vôùi taát caû moïi ngöôøi
OÂng ngöøng noùi vaø nhìn toâi.
- Thaày saép cheát, ñuùng khoâng ?
- Daï.
- Taïi sao con nghó raèng thaày cho nhöõng vaán ñeà cuûa ngöôøi khaùc laø quan troïng ? Thaày chöa ñuû ñau khoå vaø ñau ñôùn sao ? Dó nhieân laø ñaõ ñuû. Nhöng neáu thaày caûm thaáy thaày soáng ñoäng laø vì thaày coøn moät caùi gì ñeå cho ngöôøi khaùc, khoâng phaûi laø xe, laø nhaø cuûa thaày, cuõng khoâng phaûi laø vì thaày nhìn nhöõng gì trong göông. Khi thaày cho thì giôø, khi thaáy taïo ñöôïc nuï cöôøi cuûa moät ngöôøi ñang buoàn, thaày chöa bao giôø caûm thaáy sung söôùng nhö theá. Haõy laøm nhöõng gì ñeán töø taâm hoàn mình. Con seõ khoâng bò baát maõn, seõ khoâng coøn ham muoán, seõ khoâng tìm caùch coù nhöõng gì ngöôøi khaùc coù. Ngöôïc laïi, con seõ baèng loøng nhöõng gì con coù ñöôïc
OÂng ho vaø coá gaéng vôùi tôùi caùi chuoâng ñeå treân gheá, sau nhieàu laàn vôùi khoâng ñöôïc, cuoái cuøng toâi laáy vaø ñeå vaøo tay oâng.
- Caùm ôn, oâng thì thaàm. OÂng laéc chuoâng nheø nheï ñeå Connie nghe.
Morrie noùi :
- OÂng Ted Turner, oâng khoâng tìm caùi gì toát hôn ñeå ñeå treân moä oâng sao ?

Moãi buoåi chieàu, khi toâi nguû laø toâi cheát. Vaø saùng hoâm sau, khi thöùc daäy, laø toâi trôû laïi vôùi ñôøi soáng.
Mahatma Gandhi

<noäi dung>

Ngaøy thöù ba laàn thöù chín

Chuùng toâi noùi nhöõng chuyeän veà tình yeâu

Laù caây baét ñaàu ñoåi maøu, con ñöôøng ñeán West Newton nhö moät baûn hoøa taáu cuûa maøu vaøng oái vaø vaøng naâu. ÔÛ Detroit, maâu thuaãn xaõ hoäi vaãn coøn trì treä, beân naøy keát aùn beân kia khoâng chòu ngoài laïi thaûo luaän. Caùc tin töùc treân truyeàn hình cuõng chaùn naûn khoâng keùm. ÔÛ bang Kentucky, ba ngöôøi ñaøn oâng ñöùng töø treân cao neùm ñaù xuoáng caàu, laøm vôõ kieáng moät chieác xe ñang ñi qua, gieát moät coâ beù tuoåi vò thaønh nieân ñang ñi haønh höông vôùi gia ñình. ÔÛ Cali, vuï aùn O. J. Simpson saép keát thuùc, thu huùt söï chuù yù toaøn caàu. Ngay caû nhöõng nôi coâng coäng nhö phi tröôøng, caùc maùy voâ tuyeán phaùt hình ñaøi CNN ñeå du khaùch theo doõi tin töùc «soáng» taïi choã.

Toâi thöû goïi em toâi nhieàu laàn ôû Taây ban nha, toâi ñeå laïi lôøi nhaén noùi toâi thaät söï muoán noùi chuyeän vôùi em, noùi laø toâi suy nghó raát nhieàu veà quan heä cuûa hai anh em. Vaøi tuaàn sau, toâi nhaän lôøi nhaén tin ngaén nguõi noùi moïi söï ñeàu toát. Em raát tieác, nhöng khoâng muoán noùi ñeán caên beänh cuûa em. Coøn veà phaàn vò giaùo sö cuûa toâi, oâng khoâng coøn noùi veà beänh maø chính caên beänh ñang ñem oâng ñi. Töø buoåi vieáng thaêm cuoái cuøng cuûa toâi, moät coâ y taù ñaõ ñaët oáng doø vaøo ñöôøng tieåu cuûa oâng. Nöôùc tieåu chaûy daøi theo oáng cho ñeán tuùi nhöïa ñeå ôû chaân gheá baønh. Chaân cuûa oâng caàn saên soùc thöôøng xuyeân, noù laøm cho oâng ñau duø oâng khoâng coøn cöû ñoäng ñöôïc nöõa, theâm moät trong nhöõng oaùi oaêm cuûa beänh SLA ! Vaø chæ caàn dòch chaân oâng ra khoûi goái keâ vaøi phaân laø oâng coù caûm töôûng nhö bò kim ñaâm. Coù laàn giöõa cuoäc noùi chuyeän, Morrie nhôø khaùch thaêm naâng vaø ñaët nheø nheï chaân oâng leân hay naâng ñaàu oâng ñeå noù naèm vaøo loã huûng giöõa hai caùi goái. Nhö theá mình coù theå töôûng töôïng theá naøo laø khoâng theå töï mình nhuùc nhích caùi ñaàu khoâng ?

Moãi laàn thaêm, laø moãi laàn toâi thaáy Morrie luùn saâu hôn vaøo trong caùi gheá, coät soáng cuûa oâng mang hình daùng cuûa caùi gheá baønh. Duø vaäy, moãi buoåi saùng, oâng xin mang oâng ra khoûi giöôøng, ñaåy chieác gheá cuûa oâng ñeán baøn vieát, ñeå oâng ôû giöõa saùch vôû, giaáy tôø vaø ôû gaàn caây daâm buït keâ treân bôø cöûa soå. Coù moät caùi gì mang tính chaát trieát lyù trong thaùi ñoä naøy, vaø ngöôøi ta nhaän bieát ñieàu naøy.
- Thaày toùm goïn maáy chuyeän naøy trong moät caâu chaâm ngoân », oâng noùi vôùi toâi.
- Thaày noùi ñi.
- Caùi giöôøng, ñoù laø caùi cheát
OÂng cöôøi, chæ coù moät mình Morrie laø coù theå cöôøi vôùi nhöõng chuyeän nhö vaäy.

Caùc nhaø saûn xuaát chöông trình «Nightline» vaø chính Ted Koppel ñieän thoaïi cho oâng. OÂng noùi :
- Hoï muoán ñeán thaâu theâm moät chöông trình vôùi thaày, nhöng hoï noùi hoï muoán chôø
- Chôø ? Chôø caùi gì ? Chôø thaày saép cheát ?
- Coù theå, duø sao thì thaày cuõng khoâng xa caùi cheát
- Ñöøng noùi vaäy.
- Thaày xin loãi
Ñieàu naøy laøm toâi böïc mình vì hoï muoán chôø giaây phuùt Morrie cheát.
- Con böïc mình vì con lo cho thaày
OÂng cöôøi.
- Misô, chaéc chaén hoï duøng thaày ñeå laøm muûi loøng thieân haï. Nhöng ñieàu naøy khoâng laøm cho thaày phieàn ! Coù theå thaày cuõng duøng laïi hoï nhö vaäy. Hoï giuùp thaày nhaén söù ñieäp cuûa thaày cho haøng trieäu ngöôøi. Thaày khoâng theå laøm maø khoâng nhôø hoï, ñuùng khoâng ? Nhö vaäy, ñaây laø moät thoûa thuaän
OÂng baét ñaàu ho, côn ho bieán thaønh vieäc suùc mieäng laâu daøi ñeå cuoái cuøng laø oâng khaïc nhoå vaøo khaên tay. Morrie noùi :
- Duø sao thaày cuõng ñaõ noùi vôùi hoï toát hôn laø ñöøng chôø quaù laâu, vì coù theå laø thaày seõ khoâng coøn gioïng noùi. Khi côn beänh ñi vaøo phoåi, thì coù theå thaày seõ khoâng noùi ñöôïc. Baây giôø, thaày khoâng theå noùi laâu maø khoâng caàn nghæ ngôi. Thaày cuõng ñaõ caét bôùt khoâng bieát bao nhieâu caùi heïn vôùi nhöõng ngöôøi muoán thaêm thaày. Misô, coù raát nhieàu ngöôøi ! Nhöng thaày quaù meät. Neáu thaày khoâng quan taâm ñeán hoï ñuû thì luùc ñoù thaày khoâng theå giuùp hoï ñöôïc
Toâi nhìn maùy vi aâm, vaø toâi coù maëc caûm toäi loãi, vì toâi laáy maát thì giôø quaù quyù baùu coøn noùi ñöôïc cuûa oâng. Toâi hoûi :
- Mình ngöøng ôû ñaây ? Thaày ñaõ meät chöa ?
Morrie nhaém maét vaø gaät ñaàu. Morrie chôø côn ñau im laëng ñi qua. Cuoái cuøng oâng noùi :
- Con vôùi thaày, mình phaûi tieáp tuïc. Con bieát khoâng, ñaây laø baøi luaän aùn chung vaø cuoái cuøng cuûa mình
Baøi luaän aùn cuoái cuøng cuûa chuùng toâi.
- Chuùng mình cuøng muoán noù ñöôïc keát thuùc toát ñeïp

Toâi nghó ñeán baøi luaän aùn chung ñaàu tieân cuûa chuùng toâi ôû tröôøng ñaïi hoïc. Ñoù laø saùng kieán cuûa Morrie, chaéc roài. OÂng noùi toâi coù khaû naêng vieát luaän aùn – ñieàu maø toâi chöa bao giôø nghó ñeán. Vaø baây giôø, ôû ñaây, toâi ñang laøm laïi cuøng moät vieäc. Chuùng toâi khôûi söï ñi töø moät tö töôûng. Moät ngöôøi ñang cheát noùi vôùi moät ngöôøi coøn soáng nhöõng gì anh ta phaûi bieát. Laàn naøy, toâi khoâng voäi laøm cho xong baøi. Morrie tieáp tuïc :
- Hoâm qua, coù ngöôøi ñaët cho thaày moät caâu hoûi thuù vò : qua vai thaày, hoï nhìn böùc tröôùng ñaøng sau löng do caùc baïn may taëng nhaân dòp kyû nieäm sinh nhaät baûy möôi cuûa thaày. Moãi oâ vuoâng vaûi laø moät caâu khaùc nhau : ÑÖÙNG VÖÕNG NGHE MORRIE, ÑIEÀU TOÁT NHAÁT SAÉP ÑEÁN – LUOÂN LUOÂN LAØ NHAØ VOÂ ÑÒCH VEÀ SÖÙC KHOÛE TINH THAÀN
- Caâu hoûi naøo ?
- Thaày coù sôï ngöôøi ta queân thaày sau khi thaày cheát khoâng ?
- Vaäy aø ! Thaày nghó sao ?
- Thaày nghó ngöôøi ta seõ khoâng queân thaày. Coù quaù nhieàu ngöôøi thaân thieát vaø gaàn thaày. Ñoù laø tình yeâu laøm cho chuùng ta soáng khi mình ñaõ ra ñi 
- Gioáng nhö lôøi cuûa moät baøi haùt – « chính tình yeâu laøm cho chuùng ta soáng ».
Morrie cöôøi nho nhoû.
- Coù theå. Misô aï, vôùi taát caû nhöõng gì chuùng ta noùi, coù bao giôø con nghe laïi gioïng cuûa thaày khi con veà nhaø ? Khi con ôû moät mình? Coù theå treân maùy bay? Trong xe hôi ?
Toâi xaùc nhaän coù.
- Nhö vaäy con seõ khoâng queân thaày khi thaày ra ñi. Con seõ nghó ñeán gioïng noùi cuûa thaày, vaø luùc ñoù thaày seõ ôû beân caïnh con
Toâi nghó ñeán gioïng cuûa Morrie.
- Con ñöøng ngaàn ngaïi neáu con muoán khoùc moät chuùt

Morrie thöông yeâu ! Ngay töø naêm ñaàu tieân ôû ñaïi hoïc oâng luoân luoân muoán laøm toâi khoùc. Hoài ñoù, oâng ñaõ noùi «Seõ coù moät ngaøy con khoùc!» - Daï, daï, toâi ñaõ traû lôøi nhö vaäy. Morrie noùi :
- Thaày ñaõ tìm ñöôïc caâu naøo thaày muoán ngöôøi ta vieát treân moä thaày roài
- Con khoâng muoán noùi ñeán moä.
- Taïi sao ? Con sôï sao ?
Toâi nhuùn vai.
- Vaäy thì mình ñöøng noùi nöõa !
- Khoâng, khoâng, thaày cöù tieáp tuïc. Thaày quyeát ñònh vieát gì ?
Morrie ñaùnh moâi.
- Thaày nghó ñeán caâu sau : "Ngöôøi ñaõ daïy hoïc cho ñeán hôi thôû cuoái cuøng"

OÂng ñeå cho toâi moät giaây phuùt suy nghó. Ngöôøi ñaõ daïy hoïc cho ñeán hôi thôû cuoái cuøng...
- Ñöôïc khoâng ? oâng noùi.
- Daï, ñöôïc. Daï raát hay !

Toâi baét ñaàu yeâu thöông göông maët cuûa Morrie saùng leân khi toâi vaøo caên phoøng. Toâi bieát göông maët oâng saùng leân nhö vaäy vôùi nhieàu ngöôøi khaùc, nhöng oâng coù bieät taøi laøm cho moãi ngöôøi khaùch coù caûm töôûng nuï cöôøi cuûa oâng laø duy nhaát ñoái vôùi hoï.
- Aahh, anh baïn cuûa toâi ! oâng noùi khi nhìn toâi vôùi gioïng noùi khaøn khaøn vaø hôi cao. Ñieàu naøy khoâng giôùi haïn ôû caùch oâng ñoùn tieáp, khi Morrie gaëp baïn, oâng thaät söï ôû beân caïnh baïn. OÂng nhìn thaúng vaøo maét baïn vaø laéng nghe baïn nhö chæ coù baïn vaø oâng ôû treân coõi ñôøi naøy. Mình seõ caûm thaáy deã chòu neáu buoåi gaëp gôõ ñaàu tieân trong ngaøy gioáng nhö vaäy, thay vì caâu noùi laøu baøu cuûa coâ baùn haøng, taøi xeá xe buyùt hay cuûa oâng chuû !
Morrie noùi :
- Thaày tin ôû giaù trò cuûa söï coù maët, coù nghóa laø phaûi thaät söï ôû ñoù vôùi ngöôøi ñoái dieän. Misô, khi thaày noùi vôùi con trong giaây phuùt naøy, thaày taäp trung duy nhaát vaøo nhöõng gì ñang xaûy ra giöõa chuùng ta. Thaày khoâng nghó ñeán nhöõng gì chuùng ta noùi vôùi nhau tuaàn vöøa roài, hay saép noùi tuaàn sau, cuõng khoâng nghó ñeán chöông trình truyeàn hình saép tôùi vôùi Kopell hay thuoác saép uoáng. Thaày noùi vôùi con, thaày nghó veà con

Toâi nhôù ñeán ngaøy xöa oâng truyeàn daïy cho chuùng toâi tö töôûng naøy trong caùc baøi hoïc veà tieán trình phaùt trieån cuûa nhoùm. Vaøo thôøi buoåi ñoù, toâi cöôøi cho raèng tö töôûng naøy khoâng xöùng ñaùng ñem ra giaûng daïy ôû trình ñoä ñaïi hoïc. Hoïc ñeå quan taâm ? Ñieàu naøy ñem ñeán taàm quan troïng naøo ? Baây giôø toâi bieát ñoù laø nhöõng gì quan troïng nhaát toâi ñaõ hoïc ôû ñaïi hoïc. Morrie caàm tay toâi, toâi ñöa tay ra, vaø boãng nhieân toâi caûm thaáy toäi loãi. Ñaây laø moät ngöôøi maø neáu oâng muoán, oâng coù theå ñeå heát caû thì giôø ñeå than thaân, xem chöøng caùc daáu hieäu suy thoaùi cuûa mình, ñeå theo doõi hôi thôû cuûa mình. Bieát bao nhieâu ngöôøi ít beänh hôn oâng maø coøn quan taâm ñeán hoï nhieàu hôn theá ! Caùi nhìn cuûa hoï trôû thaønh ñôø ñaãn khi baïn noùi chuyeän vôùi hoï quaù ba möôi giaây. Hoï ñaõ coù chuyeän khaùc trong ñaàu – ñieän thoaïi, gôûi fax, hay moät tình yeâu mô moäng naøo ñoù. Hoï chæ trôû laïi caâu chuyeän khi baïn noùi xong, luùc ñoù hoï noùi «Haû !» hay «Vaäy aø !» Vaø laøm nhö thöû hoï coøn nghe baïn noùi. Morrie noùi :
- Misô aï, ñieàu naøy moät phaàn do tính voäi vaõ cuûa con ngöôøi, hoï khoâng tìm cho cuoäc ñôøi moät yù nghóa, vì theá hoï boû heát thì giôø ñeå ñi tìm. Hoï nghó ñeán chieác xe trong töông lai, caùi nhaø trong töông lai, vieäc laøm trong töông lai. Vaø roài hoï thaáy neùt phuø du cuûa nhöõng vieäc naøy vaø hoï tieáp tuïc chaïy
Toâi noùi :
- Moät khi ngöôøi ta baét ñaàu chaïy thì khoù maø ngöøng.
Morrie vöøa noùi vöøa laéc nheï ñaàu :
- Khoâng ñuùng haún ñaâu, con bieát thaày laøm gì khoâng ? Khi coù ngöôøi muoán qua maët thaày – toái thieåu khi thaày ñang laùi xe - , thaày giô tay leân ...

Morrie thöû ñeå laøm moät cöû chæ, nhöng oâng chæ coù theå giô moät caùch yeáu ñuoái baøn tay leân ñöôïc moät tí.
- ... thaày giô tay leân nhö mình saép laøm moät cöû chæ chaùn naûn nhöng sau ñoù, thaày ra daáu toû veû thieän caûm vaø cöôøi. Thay vì ñöa ngoùn tay leân, mình ñeå hoï vöôït qua vaø cöôøi. Con bieát sao khoâng? Thöôøng thöôøng, hoï cöôøi trôû laïi vôùi mình. Noùi ñuùng ra, thaày cuõng chaúng voäi vaøng gì khi laùi xe. Thaày muoán daønh naêng löïc cuûa mình cho ngöôøi khaùc

Ñuùng thaät, ñoù laø nhöõng gì oâng laøm toát hôn ai heát. Ai ôû gaàn oâng seõ thaáy maét oâng môø ñi khi hoï noùi nhöõng gì khuûng khieáp hay töôi saùng leân khi hoï keå cho oâng nghe moät caâu chuyeän ñuøa. OÂng saün saøng côûi môû baøy toû caûm xuùc naøy, caûm xuùc maø theá heä baby-boom cuûa chuùng ta thieáu soùt. Chuùng ta thöôøng coù nhöõng caâu hoûi voâ vò : «Baïn laøm gì ?» «Baïn ôû ñaâu ?» Coù bao nhieâu laàn chuùng ta coù khaû naêng laéng nghe ai moät caùch ñích thöïc, maø khoâng thöû ñeå ban cho hoï moät caùi gì, löu yù hoï moät chuyeän gì, yeâu caàu hay muoán hoï bieát ôn mình ? Toâi tin trong nhöõng thaùng cuoái cuøng cuûa Morrie, coù nhieàu ngöôøi khaùch ñeán khoâng phaûi ñeå toû loøng quan taâm cuûa mình ñoái vôùi Morrie maø ñeå Morrie quan taâm ñeán hoï. Ngoaøi caùi ñau ñôùn vaø suy thoaùi cô theå, cuï giaø nhoû beù naøy laéng nghe hoï nhö hoï luoân luoân mong coù moät ai laéng nghe hoï. Toâi noùi Morrie laø ngöôøi cha maø ai cuõng thích coù.
- Ñuùng, oâng vöøa noùi vöøa nhaém maét, toâi coù moät chuùt kinh nghieäm naøo ñoù trong laõnh vöïc naøy.

Laàn cuoái cuøng Morrie gaëp cha laø ôû nhaø xaùc. Charlie Schwarz laø moät ngöôøi traàm laëng, thích ngoài ñoïc baùo moät mình döôùi aùnh ñeøn ñöôøng phaûn chieáu ôû ñaïi loä Tremont, ñöôøng Bronx. Moãi buoåi chieàu, khi Morrie coøn nhoû, Charlie thöôøng hay ñi daïo sau böõa aên toái. Ñoù laø moät ngöôøi Nga nhoû nhaén, da ngaêm ñoû, toùc xaùm, Morrie vaø em laø Ña-vít thích nhìn cha ngoài döïa beân coät ñeøn. Khi oâng veà nhaø, Morrie thích cha noùi chuyeän vôùi con, nhöng raát hieám khi oâng noùi, cuõng raát hieám khi oâng ñaép chaên hay oâm hoân con tröôùc khi nguû. Morrie theà seõ laøm taát caû chuyeän naøy cho con khi oâng coù con. Sau naøy khi oâng coù con, ñoù laø nhöõng gì oâng ñaõ laøm cho chuùng.

Khi Morrie laäp gia ñình vaø nuoâi naáng con, Charlie vaãn ôû Bronx. OÂng vaãn ñi daïo, vaãn ñoïc baùo moãi buoåi chieàu. Sau buoåi aên toái noï, oâng ñi daïo maáy böôùc chung quanh nhaø, thì coù hai teân aên cöôùp ñeán gaàn.
- Ñöa tieàn ñaây, moät trong hai teân noùi vaø ñöa suùng ra uy hieáp, sôï haõi, Charlie vöùt caùi boùp, vaø baét ñaàu chaïy. OÂng tieáp tuïc chaïy ñöôøng naøy qua ñöôøng khaùc cho ñeán khi tôùi tröôùc maët nhaø cuûa moät ngöôøi baø con. OÂng ngaõ guïc tröôùc maët nhaø.
OÂng leân côn tim.
OÂng cheát toái hoâm ñoù.

Ngöôøi ta goïi Morrie ñeán ñeå nhaän dieän xaùc cha. OÂng ñi maùy bay ñeán Nöõu-Öôùc vaø ñeán nhaø xaùc. Ngöôøi ta ñöa oâng ñeán phoøng laïnh döôùi taàng haàm, nôi caát caùc xaùc cheát.
- Ñaây laø cha cuûa oâng ?, moät nhaân vieân hoûi oâng.

Qua khung cöûa kính, Morrie nhìn xaùc ngöôøi ñaøn oâng ñaõ la maéng mình, ñaõ sinh ra mình, ñaõ daïy cho mình laøm vieäc, ñaõ im laëng khi mình muoán nghe oâng noùi, ngöôøi noùi oâng phaûi choân kín kyû nieäm vôùi meï, trong khi oâng muoán chia seû cho moïi ngöôøi cuøng bieát. OÂng gaät ñaàu ra daáu vaø ñi ra. Sau naøy oâng noùi, caùi caûnh khuûng khieáp naøy ñaõ ngaên khoâng cho oâng laøm baát cöù chuyeän gì. Moät thôøi gian raát laâu sau oâng môùi khoùc ñöôïc.

Tuy nhieân chính caùi cheát cuûa ngöôøi cha ñaõ laøm cho Morrie chuaån bò caùi cheát cuûa mình. Coù moät chuyeän maø oâng chaéc laø chung quanh oâng ngöôøi ta seõ oâm nhau, hoân nhau, noùi vaø cöôøi thoaûi maùi, nhöng seõ khoâng coù nhöõng lôøi giaõ töø trong ñau khoå, oâng quaù thieáu nhöõng ñieàu naøy khi cha meï oâng cheát. Khi ñeán giaây phuùt cuoái cuøng, Morrie muoán nhöõng ngöôøi oâng yeâu thöông ôû beân caïnh oâng vaø bieát nhöõng gì ñang xaûy ra. Seõ khoâng coù ai nhaän ñieän tín hay ñieän thoaïi baùo tin caùi cheát hay phaûi nhìn qua khung kính cuûa nhaø xaùc laïnh leõo, xa laï. 

Moät boä laïc ngöôøi Amazoân teân goïi laø Desana tin raèng coù moät soá naêng löôïng coá ñònh löu thoâng giöõa caùc taïo vaät trong theá giôùi naøy. Nhö vaäy moät caùi sinh daãn tôùi moät caùi töû, vaø taát caû caùi töû ñi theo moät caùi sinh môùi. Baèng caùch naøy, naêng löôïng cuûa theá giôùi vaãn coøn nguyeân.

Khi hoï ñi saên, caùc ngöôøi Desana bieát raèng caùc con vaät hoï gieát seõ ñeå laïi moät khoaûng troáng trong caùi gieáng naêng löïc thieâng lieâng. Nhöng hoï cuõng tin raèng khoaûng troáng naøy seõ ñöôïc laáp ñaày bôûi taâm hoàn cuûa nhöõng ngöôøi ñi saên moät khi nhöõng ngöôøi naøy cheát. Nhö vaäy neáu con ngöôøi khoâng cheát thì khoâng moät con chim hay moät con caù naøo ñöôïc sinh ra.

Ñoù laø moät tö töôûng maø toâi thích. Vaø Morrie cuõng thích. Caøng ñeán gaàn giôø oâng ra ñi, oâng caøng caûm nhaän chuùng ta taát caû laø nhöõng taïo vaät cuûa cuøng moät caùnh röøng. Nhöõng gì chuùng ta laáy, chuùng ta phaûi traû laïi.
- Ñoù laø coâng bình, oâng noùi.

<noäi dung>

Ngaøy thöù ba laàn thöù möôøi

Chuùng toâi noùi ñeán hoân nhaân

Moät nhaân vaät khaùc ñi theo toâi ñeå thaêm Morrie : vôï toâi. OÂng yeâu caàu toâi töø ngaøy ñaàu :
- Khi naøo thaày môùi gaëp Janine ? Khi naøo con ñi vôùi naøng ñeán ñaây ?

Toâi luoân luoân tìm lyù do ñeå khoûi laøm chuyeän naøy cho ñeán moät ngaøy gaàn ñaây khi toâi goïi ñieän thoaïi cho oâng ñeå bieát tin töùc. OÂng phaûi maát moät thôøi gian môùi ñeán laáy ñieän thoaïi. Vaø khi oâng ñeán, toâi nghe moät tieáng ñoäng nhoû khi oâng caàm ñieän thoaïi, oâng khoâng coøn söùc caàm ñieän thoaïi.
- Alloâoâ», oâng noùi khoù nhoïc.
- Coach cuûa con coù khoûe khoâng ?
Toâi nghe oâng thôû meät nhoïc.
- Misô ... hoâm nay huaán luyeän vieân cuûa con khoâng ñöôïc khoûe

Morrie caøng ngaøy caøng khoù nguû. Baây giôø moãi ñeâm oâng ñeàu caàn döôõng khí, vaø caùc côn ho cuûa oâng caøng döõ doäi. Moät côn ho coù theå keùo daøi caû giôø, vaø oâng khoâng bieát khi naøo noù môùi döøng. OÂng luoân luoân noùi oâng seõ cheát ngaøy maø côn beänh lan tôùi phoåi. Toâi laïnh ngöôøi khi nghó caùi cheát cuûa oâng ñeán gaàn keà.
- Mình gaêp nhau laïi thöù ba, thaày seõ khoûe hôn.
- Misô
- Da ï!
- Vôï con coù ôû ñoù khoâng ?
- Naøng ngoài beân caïnh con.
- Cho thaày noùi chuyeän vôùi naøng, thaày muoán nghe gioïng noùi cuûa naøng

Toâi laáy moät ngöôøi ñaøn baø coù moät baûn chaát toát ñeïp hôn toâi raát nhieàu. Duø Janine chöa bao giôø gaëp Morrie, naøng vaãn caàm ñieän thoaïi leân. Neáu laø toâi, toâi seõ laéc ñaàu vaø noùi nhoû : «Anh khoâng coù ôû ñaây, anh khoâng coù ôû ñaây». Trong voøng moät giaây, naøng ñaõ taïo moät moái lieân heä vôùi thaày cuûa toâi nhö thöû hai ngöôøi ñaõ quen nhau töø thôøi ñaïi hoïc. Toâi caûm nhaän ñieàu ñoù, duø nhöõng caâu trao ñoåi toâi nghe ñöôïc laø «Daï! Daï! Misô coù noùi vôùi con ... Daï, con caùm ôn...» Naøng gaùc maùy.
- Laàn sau em ñi vôùi anh
Vaäy laø quyeát ñònh ñaõ laáy.

Baây giôø chuùng toâi ñang ngoài trong vaên phoøng, moãi ngöôøi ngoài moät beân chieác gheá baønh cuûa oâng. Morrie thuù nhaän oâng laø ngöôøi thích ñi taùn tænh nhöng voâ haïi. Duø oâng hay ngöøng laïi ñeå ho hay duøng gheá thuûng, hình nhö söï hieän dieän cuûa Janine ñem ñeán cho oâng theâm sinh löïc. OÂng ñang nhìn caùc hình ñaùm cöôùi cuûa chuùng toâi maø Janine ñem laïi.
- Con ôû Detroit ? Morrie hoûi.
- Daï, Janine traû lôøi.
- Thaày coù daïy moät naêm ôû Detroit, vaøo cuoái nhöõng naêm boán möôi. Thaày coøn nhôù moät caâu chuyeän vui hoài ñoù.
OÂng ngöøng laïi ñeå hæ muõi. Vì oâng luùng tuùng vôùi caùi khaên, toâi phaûi caàm caùi khaên vaø oâng khoù nhoïc hæ vaøo ñoù. Toâi keïp muõi laïi vaø thaû ra ñeå oâng hæ, nhö ngöôøi meï laøm cho con khi baø laùi xe.
- Misô, caùm ôn con. OÂng nhìn Janine, Thaày giôùi thieäu vôùi con ñaây laø moät trong nhöõng ngöôøi giuùp maø thaày thích !
Janine cöôøi.
- Trôû laïi vôùi caâu chuyeän. Thaày ôû trong moät nhoùm caùc nhaø xaõ hoäi hoïc ôû ñaïi hoïc, tuïi thaày chôi poker vôùi caùc ñoàng nghieäp khaùc, trong ñoù coù moät ngöôøi laø baùc só giaûi phaãu. Moät buoåi chieàu noï, sau khi chôi baøi, anh ñeán noùi vôùi thaày : «Morrie, toâi muoán thaáy anh laøm vieäc» Thaày ñoàng yù, vaø theá laø anh ta ñeán döï moät trong caùc lôùp hoïc cuûa thaày, anh nhìn thaày daïy hoïc. Khi lôùp hoïc chaám döùt, anh noùi : «Ñöôïc, baây giôø baïn ñeán xem toâi laøm vieäc khoâng ? Chieàu nay toâi moå» Thaày ñoàng yù vì lòch söï. Anh ñem thaày ñeán beänh vieän vaø noùi : «Röûa tay chaân saïch seõ, mang khaåu trang vaø maëc aùo choaøng vaøo» Thaày ôû beân caïnh anh beân baøn moå. Coù moät baø beänh nhaân treân baøn moå, traàn truoàng töø hoâng ñeán chaân. Anh duøng dao vaø moå ... nhö vaäy neø ! Toát ...
Morrie dô moät ngoùn tay leân vaø veõ moät voøng xoaén.
- ... ñaàu cuûa thaày baét ñaàu quay. Thaày saép xóu. Maùu ôi laø maùu ! Coâ y taù ôû beân caïnh thaày noùi : «Chuyeän gì xaûy ra vaäy baùc só ? Toâi khoâng phaûi baùc só ! Ñem toâi ra khoûi choã naøy»

Chuùng toâi baät cöôøi vaø Morrie cuõng cöôøi maïnh vôùi hôi thôû yeáu ôùt cuûa oâng. Ñaây laø laàn ñaàu tieân töø nhieàu tuaàn nay toâi nghe keå caâu chuyeän naøy. Thieät laø laï ky ø! OÂng xeùm xæu tröôùc caên beänh cuûa ngöôøi khaùc, coøn trong khi beänh cuûa oâng thì oâng chòu ñöïng moät caùch can ñaûm.

Connie goõ cöûa vaø cho bieát böõa aên cuûa oâng ñaõ saün saøng. Nhöng ñaây khoâng coøn laø chaùo ca-roát, xaø-laùch hay baùnh hy-laïp maø toâi mang ñeán saùng nay. Duø toâi ñaõ mua nhöõng thöù deã nuoát, baây giôø oâng khoâng coù ñuû söùc nhai vaø nuoát. OÂng chæ coøn aên nhöõng thöùc aên loûng, laáy baùnh chaám vaøo ñoù cho ñeán khi meàm haún ñeå deã tieâu hoùa. Charlotte xay nhuyeãn taát caû, vaø oâng duøng oáng huùt ñeå huùt thöùc aên, nhöng toâi vaãn mua thöùc aên vaø ñöa cho oâng xem khi toâi mang ñeán. Toâi chæ muoán thaáy caûm xuùc treân maët oâng hôn laø chuyeän aên uoáng, vì trong tuû laïnh coøn ñaày caùc hoäp ñoà aên. Trong thaâm taâm, toâi hy voïng coù moät ngaøy oâng laïi aên ñöôïc moät böõa aên ngon laønh, oâng seõ aên uoáng nhoàm nhoaøm, seõ vöøa noùi vöøa nhai, baén tung toùe thöùc aên ra ngoaøi mieäng. Thieät laø ngoác khi coù moät hy voïng nhö vaäy !
- Vaäy ... Janine, Morrie baét ñaàu noùi.
Naøng cöôøi.
- Con raát ñeïp, con ñöa tay cho thaày caàm
Janine ñöa tay ra.
- Misô noùi con laø moät ca só chuyeân nghieäp
- Daï.
- Anh noùi con laø moät ca só ngoaïi haïng
Naøng cöôøi.
- Khoâng ! Ñoù laø anh noùi !
Morrie nhöôùng loâng maøy leân.
- Con coù muoán haùt moät caùi gì cho thaày nghe khoâng?

Töø khi toâi quen Janine, toâi thöôøng nghe moïi ngöôøi yeâu caàu nhö theá. Khi hoï bieát ngheà cuûa naøng laø ca só, hoï luoân luoân ñoøi : «Haùt ñi !» Nhöng Janine khieâm toán vaø khoâng chaáp nhaän haùt baát cöù ñaâu, vaø naøng cuõng chaúng bao giôø haùt. Naøng leã pheùp töø choái. Toâi cuõng töôûng naøng seõ laøm nhö vaäy. Thì luùc ñoù naøng baét ñaàu haùt :
Chæ caàn em nghó ñeán anh
Laø em queân laøm taát caû nhöõng chuyeän nhoû beù
Maø taát caû moïi ngöôøi phaûi laøm.

Ñoù laø moät baøi haùt cuûa nhöõng naêm ba möôi do Ray Noble vieát, Janine dòu daøng haùt, maét trong maét Morrie. Theâm moät laàn nöõa, toâi söõng sôø thaáy khaû naêng gôïi xuùc caûm cuûa Morrie nôi nhöõng ngöôøi, maø trong nhöõng hoaøn caûnh khaùc, seõ kieàm giöõ laïi caûm xuùc cuûa hoï. Maét nhaém laïi, Morrie uoáng töøng noát nhaïc, vaø trong khi gioïng traàm aám cuûa vôï toâi vang doäi caû caên phoøng, moät nuï cöôøi roäng môû chieáu saùng göông maët oâng. Thaân theå oâng cöùng ñô nhö bò caùt, nhöng ngöôøi ta coù theå thaáy ñieäu nhaûy beân trong cô theå oâng.
Em thaáy göông maët anh trong moãi caùnh hoa
Ñoâi maét anh trong caùc ngoâi sao treân cao,
Chæ caàn em nghó ñeán anh
Chæ caàn em nghó ñeán anh
Tình yeâu cuûa em ...

Naøng ngöng haùt. Morrie môû maét vaø hai haøng nöôùc maét chaûy daøi treân maù. Töø khi toâi nghe Janine haùt, chöa bao giôø toâi nghe nhö toâi vöøa nghe.

Hoân nhaân ! Haàu nhö taát caû nhöõng ngöôøi toâi quen ñeàu coù vaán ñeà vôùi hoân nhaân. Ngöôøi naøy khoâng laøm sao laäp ñöôïc gia ñình, ngöôøi noï khoâng laøm sao thoaùt khoûi caûnh tuø tuùng. Hình nhö theá heä cuûa toâi chieán ñaáu vôùi vieäc daán thaân vaøo ñôøi soáng hoân nhaân, nhö thöû hoân nhaân laø con quaùi vaät töø ñaàm laày chui ra. Toâi thöôøng hay döï nhöõng ñaùm cöôùi, naâng ly chuùc traêm naêm haïnh phuùc, nhöng chæ vaøi naêm sau toâi thaáy oâng choàng ngoài trong tieäm aên vôùi moät coâ treû hôn, hoï giôùi thieäu vôùi toâi ñoù laø baïn. «Baây giôø tuïi toâi xa nhau ...», hoï hay noùi nhö vaäy.

Toâi ñaët caâu hoûi ñoù vôùi Morrie.
- Taïi sao chuùng toâi khoå sôû nhö vaäy? Toâi cuõng ñaõ chôø baûy naêm tröôùc khi laáy Janine. Toâi töï hoûi khoâng bieát nhöõng ngöôøi ôû tuoåi toâi caån thaän hôn ngöôøi ñôøi xöa hay chæ laø ích kyû hôn ?
Morrie noùi :
- Ñuùng, theá heä cuûa con laøm thaày ngao ngaùn. Trong vaên hoùa cuûa chuùng ta, ñieàu quan troïng laø tìm moät ngöôøi ñeå yeâu thöông. Theá giôùi cho chuùng ta quaù ít tình thöông ! Nhöõng ñöùa con nít- ngöôøi lôùn hoâm nay quaù ích kyû ñeå daán thaân vaøo moät lieân heä yeâu thöông ñích thöïc, voäi vaøng ñaùm cöôùi vaø saùu thaùng sau ly dò ! Hoï khoâng bieát hoï tìm gì nôi ngöôøi baïn, hoï cuõng khoâng bieát hoï tìm gì nôi chính hoï. Nhö vaäy hoï laøm sao bieát gì khi hoï laáy nhau ?
OÂng thôû daøi. Morrie ñaõ töøng khuyeân baûo khoâng bieát bao nhieâu caëp baát haïnh trong cuoäc ñôøi giaûng daïy cuûa oâng.
- Thieät laø buoàn ! Coù moät ai ñeå yeâu thöông laø chuyeän quaù quan troïng ! Nhaát laø ñeán tuoåi cuûa thaày, khi mình caûm thaáy yeáu. Baïn beø, thaät laø tuyeät dieäu, nhöng baïn beø khoâng ôû ñoù ban ñeâm khi mình ho, khi mình khoâng nguû ñöôïc, mình coù moät ngöôøi ngoài beân mình caû ñeâm, ñeå traán an vaø giuùp ñôõ mình

Charlotte vaø Morrie gaëp nhau khi hoï coøn sinh vieân. Hoï laáy nhau töø boán möôi boán naêm nay, Baây giôø toâi quan saùt caû hai, baø nhaéc oâng uoáng thuoác, ñeán beân oâng vuoát ve oâng hay noùi chuyeän veà caùc con. Hoï hoøa hôïp vôùi nhau, vaø thöôøng chæ caàn moät lieác maét thinh laëng laø ngöôøi naøy bieát ngöôøi kia nghó gì. Charlotte laø moät ngöôøi raát deø daët, khaùc haún vôùi Morrie, nhöng toâi hieåu oâng toân troïng baø vì coù nhöõng luùc oâng noùi vôùi toâi « Charlotte coù theå khoâng thích thaày keå chuyeän naøy » vaø oâng ngöøng caâu chuyeän. Ñoù laø nhöõng laàn duy nhaát toâi thaáy oâng giöõ laïi moät caùi gì cho rieâng oâng. OÂng tieáp tuïc :
- Thaày hoïc ñöôïc moät chuyeän ôû hoân nhaân, laø mình bò thöû thaùch. Mình khaùm phaù mình laø ai, vaø ngöôøi khaùc laø ai, vaø laøm sao mình coù theå thuaän hoøa ñöôïc vôùi nhau hay khoâng
- Coù moät vaøi qui taéc naøo ñoù ñeå mình bieát xem hoân nhaân naøy coù thaønh coâng hay khoâng ?
Morrie cöôøi.
- Misô, cuoäc ñôøi khoâng ñôn giaûn nhö theá
- Con bieát.
- Tuy nhieân coù moät vaøi qui taéc maø thaày bieát laø toát cho tình yeâu vaø hoân nhaân : neáu con khoâng toân troïng ngöôøi kia, con seõ gaëp vaán ñeà. Neáu con khoâng bieát laøm caùc ñieàu ñaõ thoûa thuaän, con seõ gaëp vaán ñeà. Neáu con khoâng côûi môû noùi ra nhöõng gì xaûy ra giöõa con vaø hoï, cuõng seõ gaëp vaán ñeà. Vaø neáu khoâng cuøng coù nhöõng giaù trò chung, thì laïi coøn gaëp vaán ñeà hôn nöõa. Phaûi coù nhöõng giaù trò gaàn nhau. Misô, vaø giaù trò quan troïng nhaát trong caùc giaù trò naøy laø...
- Da ï!
- Ñoù laø tin vaøo söï quan troïng cuûa hoân nhaân
OÂng khoø kheø thôû roài nhaém maét moät laùt. OÂng thôû daøi maét luoân luoân nhaém :
- Caù nhaân thaày, thaày nghó quan troïng laø phaûi laäp gia ñình. Ngöôøi ta ñi beân caïnh bao nhieâu laø chuyeän maø ngöôøi ta khoâng chòu khoù thöû.
OÂng keát thuùc ñeà taøi baèng caâu thô trôû thaønh nhö lôøi caàu nguyeän : «Haõy thöông yeâu nhau, neáu khoâng baïn seõ cheát»

Toâi noùi vôùi Morrie
- con coù moät caâu hoûi.
Vôùi hai baøn tay maûnh khaûnh, oâng giöõ ñoâi kính treân ngöïc caàm leân rôùt xuoáng, trong luùc oâng khoù nhoïc thôû.
- Hoûi ñi !
- Thaày coù nhôù Saùch oâng Gioùp khoâng ?
- Trong Thaùnh Kinh ?
- Daï, oâng Gioùp laø ngöôøi coâng chính nhöng Thieân Chuùa laøm cho oâng chòu khoå ñeå thöû loøng tin cuûa oâng.
- Thaày nhôù
- Thieân Chuùa laáy ñi taát caû nhöõng gì oâng coù, nhaø cöûa, tieàn baïc, gia ñình ...
- Söùc khoûe
- Thieân Chuùa gôûi beänh taät ñeán cho oâng.
- Ñeå thöû loøng tin cuûa oâng
- Daï. Ñeå thöû loøng tin cuûa oâng. Con töï hoûi ...
- Con töï hoûi gì ?
- Thaày nghó gì veà ñieàu naøy.
Morrie ho döõ doäi. Hai baøn tay oâng run run, oâng buoâng hai tay xuoáng. Morrie vöøa noùi vöøa cöôøi :
- Thaày nghó Thieân Chuùa laøm hôi quaù moät chuùt

<noäi dung>

Ngaøy thöù ba laàn thöù möôøi moät

Chuùng toâi noùi veà vaên hoùa cuûa chuùng ta

- Voã maïnh hôn !
Toâi voã treân löng Morrie.
- Voã maïnh hôn !
Toâi baét ñaàu laïi.
- Gaàn hai vai ... thaáp xuoáng moät tí.
Morrie maëc quaàn nguû, naèm moät beân giöôøng, ñaàu luùn saâu trong goái, mieäng môû. Chuyeân vieân cöû ñoäng lieäu phaùp chæ cho toâi caùch naøo ñeå thoâng phoåi khi caùc chaát nhaày laøm ngheõn, baây giôø phaûi laøm thöôøng xuyeân ñeå ngaên chaát nhaàøy ñoïng laïi vaø ñeå laøm cho oâng thôû ñöôïc. Morrie vöøa noùi vöøa thôû hoån heån :
- Thaày ... luoân luoân bieát ... laø con ... muoán ñaùnh thaày ...
- Daï! Toâi vöøa ñuøa vöøa voã vaøo laøn da traéng nhö thaïch cuûa oâng.

Buøm ! Ñeå traû thuø vì naêm ñaàu tieân thaày cho con ñieåm xaáu! Chuùng toâi cuøng cöôøi, moät nuï cöôøi lo laéng moãi laàn quyû ma ñi daïo quanh quanh. Caûnh naøy seõ laø moät caûnh raát deã thöông, neáu chuùng toâi khoâng bieát ñaây laø caûnh taäp theå duïc cuoái cuøng tröôùc khi cheát. Caên beänh ñang dieãn tieán ñeán ñieåm nguy hieåm : hai laù phoåi. Morrie luoân luoân tieân ñoaùn mình seõ cheát vì ngoäp thôû, vaø toâi khoâng töôûng töôïng noù seõ khuûng khieáp nhö theá naøo. Thænh thoaûng oâng nhaém maét vaø thöû thôû baèng mieäng, baèng muõi, gioáng nhö oâng thöû ñeå nhoå neo.

Beân ngoaøi, trôøi maùt, baây giôø laø ñaàu thaùng möôøi, laù baét ñaàu ruïng treân thaûm coû. Chuyeân vieân cöû ñoäng lieäu phaùp ñeán sôùm hôn, thöôøng thì toâi ra khoûi phoøng khi y taù vaø caùc chuyeân vieân ñeán saên soùc oâng. Nhöng qua nhieàu tuaàn, yù thöùc chaúng coøn bao nhieâu thì giôø ôû beân caïnh oâng, neân toâi khoâng coøn caûm thaáy phieàn, toâi muoán ôû ñoù, toâi muoán quan saùt heát. Ñoù khoâng phaûi laø tính cuûa toâi, nhöng nhöõng gì ñang xaûy ra vaøo nhöõng thaùng cuoái cuøng ôû nhaø Morrie khoâng coøn gì laø cuûa rieâng toâi.

Nhö vaäy toâi quan saùt coâ chuyeân vieân cöû ñoäng ñaám lieân tieáp vaøo hai beân söôøn, toâi hoûi Morrie xem oâng coù nghe thaáy keát quaû töø beân trong. Khi nghæ tay, coâ hoûi toâi coù muoán thöû, toâi ñoàng yù. Göông maët keâ treân goái, Morrie nôû moät nuï cöôøi nheï. OÂng noùi :
- Ñöøng ñaùnh maïnh, thaày laø moät oâng giaø ñoù nghe

Toâi ñaám treân löng vaø hai beân söôøn theo lôøi chæ daãn, toâi khoâng thích nhìn Morrie naèm nhö ñoùng ñinh vaøo giöôøng. Trong tai toâi vang leân caâu chaâm ngoân cuoái cuøng cuûa oâng, « caùi giöôøng, ñoù laø caùi cheát », naèm co quaép moät beân, oâng quaù nhoû, oâng teo laïi nhö thaân theå cuûa moät em beù chöù khoâng phaûi cuûa moät ngöôøi ñaøn oâng. Da oâng xanh xao, toùc baïc lô thô, hai tay buoâng thoõng vaø khoâng coøn söùc. Toâi nghó luùc naøo mình cuõng nhö taäp luyeän thaân theå, naâng taï, uoán naén caùc khôùp xöông, vaø ñeå cuoái cuøng, laøm theá naøo ñi nöõa thì cuõng trôû veà vôùi thieân nhieân. Döôùi caùc ngoùn tay, toâi thaáy nhö da oâng muoán taùch ra khoûi xöông, toâi voã maïnh nhö ngöôøi ta daën. Noùi ñuùng ra, toâi ñang ñaám vaøo löng oâng trong khi toâi chæ muoán ñaám vaøo töôøng !
- Misô ! Morrie thôû hoån heån, gioïng ñöùt quaûng nhö tieáng buùa ñaäp, trong khi toâi tieáp tuïc ñaäp.
- Daï ?
- Thaày ... cho con ... ñieåm xaáu ... hoài naøo vaäy ?

Morrie tin raèng coát tuûy con ngöôøi laø toát, nhöng oâng cuõng xaùc nhaän con ngöôøi cuõng coù theå trôû thaønh toát. Sau ño oâng noùi :
- Con ngöôøi chæ döõ khi hoï bò ñe doïa, ñoù laø nhöõng gì xaûy ra trong vaên hoùa vaø kinh teá cuûa chuùng ta, ngay caû nhöõng ngöôøi coù vieäc laøm trong heä thoáng kinh teá cuûa chuùng ta, hoï cuõng bò ñe doïa, vì hoï sôï maát vieäc. Khi hoï caûm thaáy hoï bò ñe doïa, thì hoï chæ lo cho hoï. Hoï thôø tieàn. Vaø theá giôùi chuùng ta ñi trong chieàu höôùng naøy. OÂng thôû moät chuùt.
- Chính vì lyù do ñoù maø thaày khoâng muoán vaøo trong heä thoáng ñoù.

Toâi gaät ñaàu xaùc nhaän vaø naém tay oâng. Baây giôø chuùng toâi hay naém tay nhau. Laïi theâm moät thay ñoåi khaùc ñoái vôùi toâi ! Nhöõng chuyeän tröôùc ñaây laøm toâi sôï hay laøm toâi phieàn, thì baây giôø laø chuyeän thöôøng ngaøy. Tuùi nhöïa dính vôùi oáng tieåu ñaày caû dung dòch maøu xanh naèm döôùi chaân toâi, beân caïnh gheá baønh. Caùch ñaây vaøi thaùng, chaéc chaén toâi coøn gôùm chuyeän naøy, baây giôø toâi khoâng coøn chuù yù ñeán noù nöõa, cuõng nhö muøi trong caên phoøng sau khi Morrie ngoài vaøo gheá thuûng. OÂng khoâng coøn caùi xa xæ phaåm laø ñöùng daäy, kheùp cöûa phoøng taém, xòt daàu thôm tröôùc khi ra khoûi caàu tieâu. Ñôøi soáng cuûa oâng baây giôø laø ôû giöõa caùi giöôøng vaø caùi gheá baønh. Neáu toâi phaûi soáng trong moät khoaûng khoâng gian nhoû xíu nhö vaäy, toâi nghó toâi cuõng khoâng theå naøo laøm toát hôn. Morrie tieáp tuïc :
- Ñaây laø nhöõng gì thaày töï taïo cho mình moät vaên-hoùa-phuï. Thaày khoâng muoán noùi laø mình coi thöôøng luaät leä cuûa coäng ñoàng mình soáng. Thaày khoâng traàn truoàng ñi ngoaøi ñöôøng, khoâng vöôït ñeøn ñoû, thaày coù theå vaâng lôøi nhöõng chuyeän nho nhoû naøy. Nhöng nhöõng chuyeän lôùn, coù nghóa laø caùc löïa choïn caùch suy nghó vaø caùc giaù trò ! Thì thaày khoâng ñeå moät ai khaùc – hay caû xaõ hoäi – choïn löïa giuøm cho thaày. Laáy ví duï tröôøng hôïp cuûa thaày, ñaùng lyù thaày phaûi phieàn vì thaày khoâng theå naøo ñi, khoâng theå chuøi ñít, khi nguû daäy thaày chæ muoán khoùc, nhöng trong thaâm taâm thaày, thaày khoâng thaáy gì laø xaáu hoå vì ñieàu naøy ! Cuõng vaäy vôùi lyù töôûng muoán laøm oám cuûa caùc baø, muoán laøm giaøu cuûa caùc oâng. Cuoái cuøng ñoù laø nhöõng gì neàn vaên hoùa muoán chuùng ta tin vaøo ñoù. Mình khoâng baét buoäc phaûi tin vaøo ño ù!
Toâi hoûi vì sao luùc treû Morrie khoâng ñi choã khaùc soáng.
- Ñi ñaâu ?
- Con khoâng bieát. Nam Myõ, Taân-Ghi-neâ, ôû moät nôi ít ích kyû hôn nöôùc Myõ.
- Taát caû moïi xaõ hoäi ñeàu coù vaán ñeå cuûa noù », Morrie vöøa noùi vöøa nhöôùng loâng maøy, ñaây laø cöû ñoäng duy nhaát oâng coù theå laøm khi oâng muoán nhuùn vai. Chaïy troán khoâng phaûi laø giaûi phaùp. Phaûi töï taïo cho mình giaù trò rieâng cuûa mình. Duø ôû baát cöù ñaâu, sai laàm lôùn nhaát cuûa con ngöôøi laø taát caû chuùng ta ñeàu caän thò. Chuùng ta khoâng thaáy chuùng ta seõ trôû thaønh con ngöôøi naøo, trong caùc chieàu höôùng naøo chuùng ta coù theå phaùt trieån. Khi chuùng ta bò bao vaây bôûi nhöõng ngöôøi «toâi muoán taát caû, ngay laäp töùc», thì chuùng ta seõ quay veà vôùi moät nhoùm ngöôøi töï maõn coù taát caû, vaø moät ñaïo binh ngaên khoâng cho ngöôøi ngheøo ñöùng daäy vaø daønh öu theá.

Qua vai toâi, Morrie nhìn ra cöûa soå, thænh thoaûng coù tieáng xe taûi ñi ngang qua hay tieáng gioù thoåi. AÙnh nhìn cuûa oâng ngöøng laïi moät laùt ôû caùc nhaø beân caïnh, roài oâng tieáp tuïc.
- Misô, vaán ñeà laø, chuùng ta khoâng nhaän thöùc chuùng ta gioáng nhau ñeán ñoä naøo, duø chuùng ta traéng hay ñen, Coâng giaùo hay Tin laønh, ñaøn oâng hay ñaøn baø ! Neáu chuùng ta coù theå nhìn moät phaàn con ngöôøi cuûa chuùng ta nôi ngöôøi khaùc, thì luùc ñoù chuùng ta nhö ôû trong ñaïi gia ñình nhaân loaïi, chuùng ta saên soùc laãn nhau, nhö saên soùc gia ñình mình. Con tin thaày ñi, khi mình saép cheát, mình bieát ñieàu ñoù laø ñuùng. Coù phaûi chuùng ta coù cuøng moät khôûi ñaàu, sinh ra vaø coù cuøng moät keát thuùc, caùi cheát ? Nhö vaäy chuùng ta khaùc nhau ôû ñaâu ? Nhìn vaøo gia ñình nhaân loaïi, haõy saên soùc ngöôøi khaùc. Haõy xaây döïng moät coäng ñoàng nhoû vôùi nhöõng ngöôøi mình thöông vaø hoï thöông mình

OÂng naém nheï tay toâi. Toâi traû lôøi baèng caùch naém tay oâng maïnh hôn, gioáng nhö trong caùc hoäi leã, ngöôøi ta phaûi duøng buùa neän ñeå laøm taêng aâm thanh, toâi coù theå nhaän thaáy hôi noùng cuûa toâi leân ngöïc vaø coå cuûa Morrie cho ñeán maù, cho ñeán maét. OÂng cöôøi.
- Vaøo ñaàu ñôøi, khi chuùng ta coøn nhoû, chuùng ta caàn ngöôøi khaùc ñeå soáng, phaûi khoâng ? Vaøo cuoái ñôøi, khi ngöôøi ta trôû thaønh nhö toâi baây giôø, ngöôøi ta cuõng caàn ngöôøi khaùc ñeå soáng, ñuùng khoâng ?
Morrie haï thaáp gioïng ñeán chæ coøn thì thaàm :
- Thaày seõ noùi moät bí maät : giöõa hai thaày troø mình, mình cuõng caàn ngöôøi khaùc nöõa.

Moät laùt sau, Connie vaø toâi ñi vaøo phoøng beân caïnh ñeå xem baûn aùn cuûa Simpson. Coù moät khoâng khí caêng thaúng ñaëc bieät giöõa nhöõng ngöôøi trong cuoäc vaø ban boài thaåm. Simpson trong boä aùo veùt maøu xanh da trôøi, moät ñaïo binh luaät sö bao quanh oâng, caùch ñoù chæ coù vaøi böôùc, caùc coâng toá vieân chæ muoán boû tuø oâng ta. Khi quan toøa ñoïc baûn aùn «Voâ toäi», Connie thoát ra moät tieáng tieáng keâu choùi tai.
- OÀ, Chuùa ôi !

Chuùng toâi nhìn Simpson ñang oâm hoân caùc luaät sö. Chuùng toâi nghe caùc bình luaän vieân thöû giaûi thích taát caû nhöõng ñieàu naøy coù nghóa gì. Moät ñaùm ñoâng ngöôøi da ñen bieåu loä nieàm vui möøng cuûa hoï ngoaøi khuoân vieân toøa aùn, vaø moät ñaùm ñoâng ngöôøi da traéng ngoài trong tieäm aên, ñaàu oùc coøn choaùng vaùng. Ngöôøi ta noùi ñeán quyeát ñònh naøy nhö moät bieán coá chính yeáu, trong khi haøng ngaøy coù khoâng bieát bao nhieâu vuï gieát ngöôøi. Connie ñi ra, coâ ñaõ xem ñuû roài.

Toâi nghe cöûa vaên phoøng cuûa Morrie ñoùng laïi. Toâi ngoài ñoù, gaén chaët vaøo maùy truyeàn hình. Toâi töï nhuû, caû theá giôùi ñang nhìn caûnh naøy. Töø phoøng beân kia, vang laïi tieáng ñoäng ngöôøi ta naâng Morrie daäy töø gheá baønh cuûa oâng. Toâi cöôøi. Trong khi «vuï aùn theá kyû» ñeán hoài keát thuùc moät caùch theâ thaûm, vò giaùo sö giaø cuûa toâi ngoài treân chieác gheá thuûng.

Naêm 1979, ñoäi banh basket ñang ôû trong phoøng theå duïc theå thao cuûa tröôøng ñaïi hoïc. Ñoäi banh coù thaønh tích xuaát saéc, caùc sinh vieân hoâ leân : «Mình voâ ñòch ! Mình voâ ñòch !» Morrie ngoài gaàn ñoù. Lôøi hoan hoâ naøy laøm oâng böïc mình. Giöõa luùc hoï hoâ «mình voâ ñòch !» oâng ñöùng daäy vaø heùt leân «Coù gì xaáu neáu mình ñöùng haïng nhì ?»
Caùc sinh vieân nhìn oâng. Hoï ngöøng hoâ. OÂng laïi ngoài xuoáng, nuï cöôøi chieán thaéng treân moâi.

<noäi dung>

phaàn boán

Chöông trình truyeàn hình

Chöông trình «Nightline» ñeán thaâu hình laàn thöù ba vaø laàn choùt. AÂm baäc cuûa tieát muïc thay ñoåi, khoâng coøn laø buoåi phoûng vaán maø laø buoåi töø giaõ buoàn baõ. Ted Koppel goïi ñieän thoaïi nhieàu laàn tröôùc khi ñeán, lo laéng cho Morrie :
- OÂng chaéc laø coøn söùc ñeå thaâu hình ?
Morrie khoâng chaéc.
- Ted, baây giôø toâi hay meät laém, hay bò ngoäp thôû. Neáu toâi khoâng laøm ñöôïc moät chuyeän gì ñoù, anh laøm thay toâi ñöôïc khoâng ?
Koppel traán an Morrie. Roài ngöôøi giôùi thieäu chöông trình bình thöôøng raát gan daï, noùi theâm :
- Morrie, neáu oâng khoâng muoán thaâu hình cuõng khoâng sao, toâi cuõng seõ ñeán ñeå noùi lôøi töø giaõ oâng

Sau naøy, Morrie vöøa cöôøi vöøa noùi moät caùch ma-lanh :
- Thaày ñaõ thaønh coâng khi laøm cho anh ta xuùc ñoäng !
Vaø ñuùng nhö vaäy, baây giôø Koppel noùi veà Morrie nhö «moät ngöôøi baïn». Nhö theá vò thaày giaø cuûa toâi ñaõ thaønh coâng khôi daäy loøng thöông xoùt ñeán taän moâi tröôøng truyeàn hình ! Ngaøy phoûng vaán, moät buoåi chieàu thöù saùu, Morrie maëc cuøng caùi aùo ngaøy hoâm qua, ñeán giai ñoaïn naøy, cöù hai ngaøy moät laàn oâng thay aùo, vì sao laïi phaûi ñoåi thoùi quen naøy ?

Khaùc vôùi hai laàn thaâu hình tröôùc, laàn naøy hoaøn toaøn chæ thaâu ôû vaên phoøng oâng, nôi Morrie naèm goø boù trong chieác gheá baønh. Vì laàn ñaàu khi môùi gaëp vò thaày cuûa toâi, Ted ñaõ hoân oâng, neân laàn naøy baét buoäc Koppel phaûi oâm hoân laïi. OÂng phaûi ñi doïc theo tuû saùch ñeå vaøo giöõa hieän tröôøng cuûa oáng kính. Tröôùc khi baét ñaàu, Koppel noùi veà söï tieán trieån cuûa caên beänh.
- Morrie, oâng ñang ôû ñaâu ?
Morrie giô tay leân moät caùch yeáu ñuoái, löng chöøng buïng, oâng khoâng theå naøo giô cao hôn. Nhö vaäy laø Koppel ñaõ coù caâu traû lôøi.

OÁÁng kính tieáp tuïc quay, ñoù laø laàn thöù ba vaø laàn cuoái. Baây giôø gaàn ñeán caùi cheát, Morrie coù sôï hôn khoâng ? Khoâng, Morrie traû lôøi. Noùi ñuùùng ra, oâng bôùt sôï hôn. OÂng keå baèng caùch naøo oâng ñaõ khoâng baùm dính vaøo moät vaøi khía caïnh cuûa theá giôùi beân ngoaøi. OÂng ít ñoïc baùo hôn, lo laéng thö töø ít hôn. Ngöôïc laïi, oâng nghe nhaïc nhieàu hôn, ngaém laù thay ñoåi maøu qua cöûa soå.

Morrie bieát coù nhöõng ngöôøi khaùc cuõng ñau beänh SLA, moät vaøi ngöôøi danh tieáng nhö Stephen Hawking, nhaø vaät lyù danh tieáng, taùc giaû "Moät khoaûnh khaéc caâu chuyeän cuûa thôøi gian". OÂng soáng vôùi moät caùi loã trong cuoáng hoïng, vaø nhö vaäy oâng noùi qua moät maùy toång aâm ; vi tính thu caùc chuyeån ñoäng ôû con maét khi oâng ñoïc baèng caùch chôùp mi maét.

Thaät laø ñaùng phuïc, nhöng Morrie khoâng muoán soáng nhö theá. OÂng noùi vôùi Koppel, oâng bieát giôø naøo oâng seõ ra ñi.
- Ted, ñoái vôùi toâi, soáng laø vaøo trong lieân heä vôùi ngöôøi khaùc, coù nghóa laø toâi phaûi noùi leân caûm xuùc vaø caûm nhaän cuûa toâi. Noùi. Toâi caûm nhaän coù gaén lieàn vôùi ...
OÂng thoåi.
- Khi toâi khoâng coøn laøm ñöôïc nhö vaäy, toâi seõ ra ñi

Baây giôø hoï noùi chuyeän vôùi nhau nhö baïn beø. Theâm moät laàn nöõa Koppel noùi ñeán caùi giôùi haïn maø Morrie lo nhaát, phaûi nhôø ngöôøi khaùc chuøi ñít, hy voïng seõ coù moät caâu traû lôøi dí doõm, nhöng Morrie quaù meät, duø chæ laø cöôøi moät chuùt. OÂng chæ gaät ñaàu.
- Khi toâi ngoài vaøo gheá thuûng, toâi khoâng coøn ngoài thaúng, toâi rôùt hoaøi veà moät phía, neân phaûi coù ngöôøi naâng toâi. Khi xong, coù ngöôøi chuøi cho toâi. Ñoù laø tình traïng toâi baây giôø !

OÂng noùi vôùi Koppel laø oâng muoán cheát trong bình thaûn. OÂng noùi ñeán caâu chaâm ngoân cuoái cuøng cuûa oâng : «Ñöøng buoâng quaù sôùm, nhöng cuõng ñöøng dính quaù laâu»

Koppel buoàn baõ gaät ñaàu chaáp thuaän. Saùu thaùng troâi qua keå töø laàn thaâu hình ñaàu tieân vaø baây giôø Morrie Schwarz kieät söùc, chuyeän ñöông nhieân. OÂng cho khaùn giaû cuûa moät baêng taàn truyeàn hình thaáy söï suy kieät cuûa oâng, moät mini-chöông trình veà caùi cheát cuûa moät ngöôøi ! Nhöng neáu thaân xaùc cuûa oâng hö thoái, thì neùt ñeïp beân trong taâm hoàn oâng caøng chieáu raïng rôõ hôn.

Cuoái chöông trình, oáng kính thaâu caän aûnh Morrie, Koppel khoâng ôû trong taàm oáng kính, ngöôøi ta chæ nghe gioïng cuûa oâng. Vò giaùo sö giaø cuûa toâi muoán noùi gì vôùi haøng trieäu khaùn giaû ñang xuùc ñoäng vì oâng ? Toâi khoâng ngaên ñöôïc yù töôûng ngöôøi ta ñang hoûi caùc yù muoán cuoái cuøng cuûa ngöôøi töû toäi, duø lôøi ñeà nghò naøy khoâng cuøng chieàu höôùng nhö vaäy. Morrie thì thaàm :
- Haõy coù loøng thöông xoùt. Vaø haõy caûm thaáy coù traùch nhieäm vôùi nhau. Neáu chuùng ta chæ hoïc ñieàu naøy, theá giôùi seõ khaù hôn !
OÂng tieáp tuïc thoåi roài oâng noùi theâm caâu buøa chuù cuûa oâng :
- Haõy thöông yeâu nhau, neáu khoâng mình seõ cheát

Ñoù laø laàn ñaàu tieân Morrie nhaän bieát oâng noùi veà Thieân Chuùa. Buoåi phoûng vaán keát thuùc, nhöng ngöôøi ta khoâng hieåu lyù do vì sao caûnh cuoái cuøng sau ñaây laïi ñöôïc thaâu.
- OÂng raát gioûi, Koppel noùi.
Morrie cöôøi yeáu ôùt.
- Toâi trao taëng nhöõng gì toâi coù theå.
- Khi naøo oâng cuõng vaäy.
- Ted, caên beänh naøy muoán töôùc maát tinh thaàn toâi, nhöng noù khoâng theå laøm ñöôïc, noù chæ laáy ñöôïc thaân xaùc toâi. Nhöng noù seõ khoâng coù ñöôïc tinh thaàn cuûa toâi
Koppel muoán khoùc.
- OÂng thaät phi thöôøng.
- OÂng nghó vaäy sao ? Morrie nhöôùng maét veà phía traàn nhaø. Toâi thöông thuyeát vôùi Ngöôøi, ñang ôû treân cao. Toâi xin Ngöôøi : «Ngöôøi coù thaâu nhaän toâi laøm thieân thaàn cuûa Ngöôøi khoâng ?»

<noäi dung>

Ngaøy thöù ba laàn thöù möôøi hai

Chuùng toâi noùi veà tha thöù : «Phaûi tha thöù cho chính mình tröôùc khi cheát, vaø tha thöù cho ngöôøi khaùc»

Chuùng toâi gaëp nhau vaøi ngaøy sau buoåi phoûng vaán «Nightline». Trôøi möa vaø u aùm. Morrie cuoän troøn trong chieác chaên. Toâi ngoài ôû moät ñaàu gheá vaø naém chaân traàn cuûa oâng trong tay toâi. Baøn chaân coù nhieàu chai vaø co ruùm laïi, moùng chaân vaøng. Toâi nhoû vaøi gioït daàu vaøo tay ñeå thoa boùp maét caù chaân. Ñaây laø moät trong caùc vieäc maø toâi thaáy caùc ngöôøi trôï giuùp laøm töø nhieàu thaùng nay, baây giôø toâi töï nguyeän laøm, thöû ñeå níu keùo gaàn ñöôïc oâng chöøng naøo hay chöøng ñoù. Morrie khoâng coøn ñuïng ñaäy ñöôïc ngoùn chaân, duø vaäy oâng caûm thaáy ñau ñôùn, thoa boùp laøm oâng dòu ñau. Vaø chaéc chaén, Morrie thích ñöôïc oâm vaøo loøng vaø sôø vaøo oâng, ñeán ñoä, toâi seõ laøm baát cöù gì ñeå oâng ñöôïc sung söôùng.
- Misô, mình trôû veà ñeà taøi tha thöù, chaúng laøm ñöôïc tích söï gì neáu mình cöù muoán traû thuø hay cöùng ñaàu. OÂng thôû daøi, coù nhöõng chuyeän trong cuoäc ñôøi maø thaày hoái tieác thaät söï. Kieâu ngaïo : Phuø vaân. Vì lyù do naøo chuùng ta laøm nhöõng chuyeän chuùng ta ñaõ laøm ?

Toâi raát quan taâm ñeán taàm quan troïng cuûa tha thöù. Toâi xem nhieàu phim, trong ñoù coù caûnh treân giöôøng cheát, toå phuï gia ñình keâu ñöùa con baát hoøa ñeå laøm hoøa vôùi con tröôùc khi cheát. Toâi töï hoûi Morrie coù caûm nhaän nhu caàu nhö theá trong loøng oâng khoâng, moät nhu caàu noùi ngay laäp töùc «tha thöù !» tröôùc khi cheát khoâng ? Morrie chaáp nhaän.
- Con thaáy böùc töôïng taïc naøy ?

OÂng nghieâng ñaàu veà phía böùc töôïng baùn thaân keâ treân keä cao trong vaên phoøng, tröôùc ñaây, toâi chöa bao giôø quan saùt. Töôïng baèng ñoàng, khaéc göông maët cuûa moät ngöôøi vaøo tuoåi boán möôi, thaét nô böôm böôùm, maùi toùc che tröôùc traùn. Morrie noùi :
- Ñoù laø thaày. Moät trong caùc baïn ñaõ taïc töôïng caùch ñaây caû ba chuïc naêm. Anh teân laø Norman, tuïi thaày traûi qua raát nhieàu thì giôø soáng vôùi nhau, ñi bôi, ñi thaêm Nöõu-Öôùc. Anh môøi thaày ñeán nhaø anh ôû Cambridge, anh taïc töôïng naøy nôi caên phoøng döôùi taàng haàm. Phaûi laøm nhieàu tuaàn, vaø anh muoán laøm cho ñöôïc.
Toâi ñeán gaàn xem göông maët. Thaät laø kyø laï nhìn moät Morrie ôû ba chieàu kích, söùc khoûe, treû trung, ñang quan saùt chuùng toâi khi chuùng toâi noùi chuyeän. Ngay trong böùc töôïng ñoàng naøy, toâi cuõng thaáy aùnh nhìn say meâ cuûa oâng, toâi nghó ngöôøi baïn naøy ñaõ nhìn thaáy moät caùi gì trong tinh thaàn cuûa oâng.
- Chuùng ta trôû laïi phaàn buoàn baõ cuûa caâu chuyeän naøy, Morrie noùi. Norman vaø vôï ñi Chicago, moät ít thôøi gian sau, Charlotte phaûi bò moå khaù naëng, Norman vaø vôï khoâng bao giôø hoûi thaêm. Thaày bieát laø hoï bieát Charlotte ñau, vaø thaày raát buoàn vì hoï khoâng goïi ñeå cho tin töùc. Vaäy laø thaày caét ñöùt lieân laïc. Sau ñoù, thaày coù gaëp Norman vaøi laàn, oâng coá gaéng laøm hoøa vôùi thaày, nhöng thaày töø choái. Thaày khoâng baèng loøng lôøi oâng giaûi thích. Luùc ñoù thaày ñaày caû loøng kieâu ngaïo, thaày ñaåy hoï ñi.
Gioïng cuûa oâng ngheõn laïi.
- Misô ... caùch ñaây vaøi naêm ... Norman cheát vì ung thö. Thaày caûm thaáy raát buoàn, thaày ñaõ khoâng bao giôø gaëp laïi oâng. Thaày chöa tha thöù ñöôïc cho oâng, ñeán baây giôø thaày vaãn coøn buoàn vì chuyeän naøy ...
OÂng laïi khoùc, nheï nhaøng, thinh laëng. Vì caùi ñaàu oâng naèm nghieâng, neân nöôùc maét chaûy moät beân maët tröôùc khi xuoáng moâi.
- Con raát tieác, toâi noùi.
- Khoâng sao, nöôùc maét laøm cho thaày khoûe, oâng thì thaàm.
Toâi tieáp tuïc duøng daàu thoa caùc ngoùn chaân baát ñoäng cuûa oâng trong khi oâng khoùc, moät mình vôùi kyû nieäm cuûa oâng.
- Misô aï, oâng thì thaàm, khoâng phaûi chæ vì ngöôøi khaùc maø chuùng ta caàn tha thöù, maø chuùng ta cuõng caàn tha thöù cho chính mình
- Cho chính mình ?
- Ñuùng. Cho taát caû nhöõng gì chuùng ta laøm. Taát caû nhöõng gì chuùng ta ñaùng lyù phaûi laøm. Mình khoâng theå naøo cöùng ñô trong hoái tieác, noù chaúng giuùp gì, khi mình ñeán giai ñoaïn maø thaày ñang ñeán. Thaày luoân luoân muoán laøm toát hôn trong coâng vieäc cuûa thaày. Muoán vieát nhieàu saùch theâm nöõa, thaày luoân luoân töï traùch, nhöng thaày thaáy ñieàu naøy chaúng giuùp gì theâm. Phaûi laøm hoøa vôùi mình ! Ñoù laø nhöõng gì chuùng ta caàn. Laøm hoøa vôùi chính mình, laøm hoøa vôùi taát caû nhöõng ngöôøi chung quanh mình.

Toâi nghieâng mình treân ngöôøi oâng vaø lau nöôùc maét cho oâng. Morrie môû maét roài nhaém laïi. Toâi nghe hôi thôû cuûa oâng nhö tieáng ngaùy nheø nheï.
- Misô, ñöøng chôø, haõy tha thöù cho con, tha thöù cho ngöôøi khaùc. Taát caû moïi ngöôøi khoâng coù thì giôø nhö thaày coù, taát caû moïi ngöôøi khoâng coù caùi may maén naøy.

Vöùt caùi khaên vaøo thuøng raùc giaáy, toâi xoa chaân cho oâng. May maén gì ? Toâi aán ngoùn tay caùi vaøo da, nhöng oâng khoâng coøn caûm thaáy.
- Misô, caêng thaúng cuûa nhöõng goø boù, con coøn nhôù ? Caùc chuyeän daèng keùo con ñi veà caùc höôùng khaùc nhau ?
- Con nhôù roài.
- Thaày khoùc vì thì giôø khoâng coøn, nhöng thaày coù caùi may maén laø saép ñaët caùc vieäc moät caùch coù thöù töï.
Chuùng toâi im laëng moät luùc, trong khi trôøi möa nhoû gioït treân kính. Caây daâm buït ñaøng sau ñaàu oâng, nhoû nhöng raén chaéc vaø ñöùng vöõng.
- Misô, Morrie thaáp gioïng noùi.
- Daï !
Toâi vo caùc ngoùn chaân cuûa oâng trong caùc ngoùn tay toâi. Toâi maõi meâ laøm vieäc.
- Nhìn thaày ñaây naøy.
Toâi môû maét leân vaø toâi thaáy moät aùnh nhìn ñaëc bieät saâu thaúm.
- Thaày khoâng bieát vì sao con ñeán vôùi thaày. Nhöng thaày muoán noùi vôùi con ñieàu naøy ...
OÂng ngöøng vaø gioïng oâng thaét laïi.
- Neáu thaày coù theå coù moät ñöùa con khaùc, thaày thích coù moät ñöùa nhö con.
Toâi cuùi maët xuoáng, naén boùp phaàn da thòt cheát ôû chaân trong tay toâi. Khoaûng khoâng gian cuûa moät khoaûng caùch, toâi sôï, gioáng nhö chaáp nhaän nhöõng lôøi naøy, toâi phaûn boäi cha toâi. Nhöng khi môû maét leân, toâi thaáy Morrie cöôøi qua nöôùc maét, vaø toâi bieát chaúng coù moät phaûn boäi naøo trong giaây phuùt naøo nhö giaây phuùt naøy. Nhö theá taát caû nhöõng gì toâi sôï, laø noùi giaõ töø.
- Thaày ñaõ choïn nôi choân caát
- ÔÛ ñaâu ?
- Khoâng xa ñaây, treân moät ngoïn ñoài, döôùi boùng caây nhìn xuoáng bôø hoà. Moät nôi raát thanh tònh. Lyù töôûng ñeå thieàn
- Thaày coù yù ñònh thieàn ôû ñoù khoâng ?
- Thaày muoán cheát ôû ñoù
Chuùng toâi cuøng cöôøi.
- Con seõ ñeán thaêm thaày khoâng ?
- Ñeán thaêm thaày ?
- Con ñeán noùi chuyeän vôùi thaày, theá laø ñuû. Gioáng nhö caùc ngaøy thöù ba, khi naøo con cuõng ñeán vaøo ngaøy thöù ba.
- Chuùng ta laø nhöõng ngöôøi cuûa ngaøy thöù ba.
- Chaéc roài ! Nhöõng ngöôøi cuûa ngaøy thöù ba, con ñeán noùi chuyeän vôùi thaày
OÂng yeáu ñi raát nhanh trong moät thôøi gian raát ngaén.
- Con nhìn thaày, oâng noùi.
Toâi nhìn oâng.
- Con ñeán thaêm moä thaày khoâng ? Ñeå keå cho thaày nghe caùc vaán ñeà cuûa con ? Caùc vaán ñeà cuûa con?
- Daï. Vaø thaày traû lôøi cho con?
- Thaày seõ laøm nhöõng gì thaày coù theå. Coù phaûi luùc naøo thaày cuõng vaäy khoâng ?
Toâi töôûng töôïng naám moà cuûa oâng, treân ngoïn ñoài nhìn xuoáng hoà, trong moät khuoân ñaát nhoû, ngöôøi ta seõ ñaët oâng xuoáng, phuû ñaát, vaø ñaët bia leân. Coù theå trong vaøi tuaàn ? Hay trong vaøi ngaøy ? Toâi seõ ngoài ñoù moät mình, hai tay khoanh treân ñaàu goái, aùnh nhìn maát huùt veà phía xa xaêm.
- Nhöng seõ khoâng gioáng nhau, toâi noùi, con seõ khoâng coøn nghe thaày noùi.
- A ! Noùi ...
OÂng nhaém maét vaø cöôøi.
- Con bieát sao khoâng ? Sau khi thaày cheát, con laø ngöôøi noùi, vaø thaày laø ngöôøi nghe

<noäi dung>

Ngaøy thöù ba laàn thöù möôøi ba

Chuùng toâi noùi veà moät ngaøy troïn veïn 

Morrie muoán thieâu xaùc. OÂng baøn vôùi Charlotte vaø hoï quyeát ñònh ñaây laø giaûi phaùp toát nhaát. Al Axelrad, vò giaùo só cuûa tröôøng ñaïi hoïc, moät ngöôøi baïn coá tri maø gia ñình choïn ñeå cöû haønh leã hoûa thieâu, ñeán thaêm Morrie. Vaø Morrie nhôø oâng laøm leã.
- Al ?
- Ñuùng, toâi ñaây.
- Canh ñöøng ñeå toâi chín quaù nheù.

Vò giaùo só laëng ngöôøi. Laøm sao Morrie coøn tìm caùch cöôøi ñuøa treân caùi xaùc cuûa mình luùc naøy ñöôïc ? Caøng gaàn ñeán ngaøy cheát oâng caøng xem caùi xaùc cuûa mình nhö caùi voû boïc taâm hoàn oâng. Duø sao thì cuõng chæ coøn da dính xöông, chaúng laøm ñöôïc vieäc gì, laïi caøng laøm cho vieäc buoâng boû ñöôïc deã daøng.
- Nhìn kìa, caùi cheát laøm cho chuùng ta sôï ñeán chöøng naøo !, Morrie noùi vôùi toâi khi toâi ngoài xuoáng.
Toâi gaén vi-aâm vaøo coå aùo oâng, nhöng noù rôùt xuoáng hoaøi. Morrie ho, baây giôø oâng ho lieân tuïc.
- Thaày ñoïc moät quyeån saùch, trong ñoù hoï noùi khi coù moät ngöôøi cheát trong beänh vieän, ngöôøi ta laáy khaên traéng che maët ngöôøi cheát, vaø ñaåy xaùc cheát ñeán moät duïng cuï kieåu nhö caùi xe tröôït. Hoï muoán thanh toaùn nhanh xaùc cheát. Hoï laøm gioáng nhö caùi cheát laø moät beänh laây lan
Toâi thöû ñeå vi-aâm ñuùng choã. Morrie nhìn tay toâi.
- Con bieát khoâng, khoâng laây lan ñaâu. Caùi cheát cuõng laø moät chuyeän töï nhieân nhö ñôøi soáng. Caùi cheát ñaõ coù trong hôïp ñoàng ngay töø ñaàu

OÂng vaãn coøn ho, toâi chôø, saün saøng ñoái dieän vôùi moät traïng huoáng naëng hôn. OÂng chæ coøn nguû moãi laàn vaøi giôø tröôùc khi bò ñaùnh thöùc bôûi nhöõng côn ho döõ doäi. Caùc y taù vaøo phoøng, voã löng oâng ñeå coá ñaåy caùc chaát nhaày ra. Duø oâng coù theå thôû bình thöôøng trôû laïi – coù nghóa laø vôùi trôï giuùp cuûa bình döôõng khí -, cuoäc ñaáu tranh ñeå thôû naøy laøm oâng kieät söùc ñeán caû ngaøy hoâm sau. Baây giôø oâng coù caùc bình döôõng khí ôû muõi, toâi khoâng thích nhìn noù, döôùi maét toâi, ñoù laø hình aûnh töôïng tröng cho söï leä thuoäc hoaøn toaøn. Toâi chæ muoán ruùt noù ra khoûi muõi.
- Ñeâm vöøa qua ..., Morrie thì thaàm noùi.
- Daï, ñeâm vöøa qua ?
- ... Thaày leân moät côn khuûng khieáp, keùo haøng giôø. Thaày khoâng chaéc laø thaày coøn soáng, thaày khoâng coøn hôi, thaày bò ngoäp hoaøi, thaày baét ñaàu thaáy caùi ñaàu xoay xoay ... vaø thaày caûm nhaän moät bình an naøo ñoù. Thaày caûm nhaän thaày saép ñi
Maét oâng môû to ra.
- Misô, ñoù laø moät caûm giaùc thaät söï khoâng theå tin ñöôïc. Caûm giaùc chaáp nhaän trong an bình nhöõng gì ñang xaûy ra. Thaày nghó ñeán moät giaác mô tuaàn vöøa roài, thaày ñi qua moät caùi caàu ñeán moät caùi gì laï. Thaày saün saøng ñeán nôi ñoù
- Nhöng thaày chöa laøm.
Morrie chôø moät chuùt, oâng nheï gaät ñaàu.
- Khoâng, thaày chöa laøm, nhöng thaày caûm nhaän thaày coù theå laøm. Con hieåu khoâng ? Ñoù laø taát caû nhöõng gì chuùng ta tìm. Bình an vôùi tö töôûng seõ cheát. Roát cuoäc, neáu chuùng ta bieát vaøo cuoái ñôøi, chuùng ta coù ñöôïc an bình khi ñoái dieän caùi cheát, thì luùc ñoù chuùng ta môùi coù khaû naêng laøm nhöõng gì thaät söï khoù khaên
- Coù nghóa laø ?
- Bình an vôùi ñôøi soáng

OÂng muoán xem caây daâm buït ñeå ñaøng sau, toâi caàm treân loøng baøn tay vaø ñem ñeán gaàn oâng. OÂng cöôøi. OÂng laëp laïi :
- Cheát laø chuyeän töï nhieân. Neáu mình xem ñoù laø lôùn chuyeän, ñôn giaûn laø do chuùng ta khoâng caûm nhaän mình laø moät phaàn cuûa thieân nhieân. Chuùng ta nghó raèng ñöôïc laøm ngöôøi laø chuùng ta ôû treân thieân nhieân
OÂng nhìn caùi caây vaø cöôøi.
- Sai ! Coù sinh thì coù töû
OÂng nhìn toâi.
- Con ñoàng yù vaäy khoâng naøo ?
- Daï.
- Ñöôïc ! gioïng oâng thaáp xuoáng. Duø vaäy chuùng ta cuõng coù moät öu theá. Vaø ñoù laø caùi chuùng ta khaùc vôùi taát caû caây coái, suùc vaät kyø dieäu cuûa vuõ truï. Bao laâu chuùng ta coù theå yeâu thöông vaø nhôù laïi caûm nhaän cuûa tình yeâu, thì baáy laâu chuùng ta coù theå cheát maø khoâng bò caùi cheát cuoán ñi. Tình yeâu maø chuùng ta taïo ra vaãn coøn ñoù. Kyû nieäm vaãn coøn ñoù. Mình vaãn tieáp tuïc soáng trong loøng nhöõng ngöôøi mình ñaõ laøm hoï xuùc ñoäng vaø nuoâi döôõng hoï luùc mình coøn soáng
Gioïng cuûa oâng khaøn ñi, luùc ñoù oâng caàn nghæ. Toâi ñeå caây hoa vaøo choã cuõ vaø ñöùng daäy taét maùy thaâu baêng. Ñaây laø caâu noùi cuoái cuøng cuûa Morrie tröôùc khi toâi taét maùy : «Caùi cheát chaám döùt moät ñôøi soáng nhöng khoâng laøm chaám döùt moái quan heä» 

Coù moät khaùm phaù môùi trong vieäc chöõa trò SLA : moät thöù thuoác thöû nghieäm môùi khoâng giuùp chöõa laønh, nhöng laøm chaäm tieán trình beänh ñöôïc vaøi thaùng. Morrie coù nghe noùi, nhöng beänh oâng ñaõ quaù naëng. Duø sao thì thuoác cuõng chöa coù ngay, phaûi chôø vaøi thaùng.
- Thuoác naøy khoâng phaûi cho thaày, Morrie noùi.

Trong thôøi gian beänh, Morrie khoâng bao giôø hy voïng laønh beänh. OÂng thöïc teá ñeán quaù ñoä. Moät ngaøy noï, toâi hoûi neáu coù ai duøng ñuõa thaàn laøm cho oâng laønh ngay beänh, oâng coù seõ trôû laïi tình traïng nhö tröôùc khoâng ? OÂng duøng ñaàu noùi khoâng.
- Khoâng coù vaán ñeà ñi trôû laïi ñaøng sau. Baây giôø thaày laø moät con ngöôøi khaùc. Caùch xöû söï cuûa thaày baây giôø khaùc, thaày yeâu thích cô theå cuûa thaày baây giôø moät caùch khaùc maø tröôùc ñaây thaày chöa laøm cho ñuû. Thaày khaùc ñeán möùc maø khi thaày ñuïng ñeán nhöõng vaán ñeà toái haäu, thì luùc ñoù nhöõng vaán ñeà naøy khoâng rôøi thaày nöõa. Con thaáy, noù laø nhö vaäy. Moät khi mình ñuïng ñeán nhöõng vaán ñeà quan troïng, thì mình khoâng coøn caùch naøo ñeå xa noù ñöôïc
- Nhöng vaán ñeà naøo laø vaán ñeà quan troïng ?
- Ñoái vôùi thaày, ñoù laø tình yeâu, traùch nhieäm, ñôøi soáng thieâng lieâng vaø löông taâm. Vaø neáu hoâm nay thaày coøn söùc khoûe, caùc vaán ñeà naøy vaãn laø nhöõng vaán ñeà quan troïng. Ñaùng lyù noù phaûi nhö theá ngay töø ñaàu

Toâi thöû ñeå töôûng töôïng Morrie ñang coøn maïnh khoûe. Toâi thöû töôûng töôïng oâng tung taám chaên leân, ñöùng daäy ñi daïo vôùi toâi moät voøng quanh nhaø, nhö xöa chuùng toâi töøng ñi trong khuoân vieân ñaïi hoïc. Boãng nhieân toâi nhaän ra möôøi saùu naêm nay toâi khoâng thaáy oâng ñöùng. Möôøi saùu naêm !
- Vaø neáu thaày coù laïi söùc khoûe chæ trong moät ngaøy ? Thaày seõ laøm gì ?
- Hai möôi boán tieáng ?
- Hai möôi boán tieáng.
- Naøy con ... buoåi saùng thaày seõ nguû daäy, seõ taäp theå thao, seõ aên moät buoåi aên saùng ngon laønh vôùi baùnh mì vaø traø, thaày seõ ñi bôi, sau ñoù thaày môøi baïn ñeán nhaø aên tröa. Thaày chæ môøi moät hay hai ngöôøi baïn ñeán, nhö theá mình coù thì giôø noùi chuyeän vôùi hoï, veà gia ñình, veà caùc vaán ñeà, veà taát caû nhöõng gì xaûy ra giöõa ngöôøi naøy ngöôøi khaùc. Sau ñoù, thaày thích ñi daïo döôùi boùng caây ñeå nhìn laù thay maøu, nghe chim hoùt, thöôûng thöùc thieân nhieân maø töø laâu thaày khoâng ñöôïc thaáy. Buoåi chieàu, chuùng mình seõ cuøng ñi aên ôû moät tieäm aên tuyeät vôøi vôùi boät nhaøo, vaø coù theå aên thòt vòt – thaày meâ thòt vòt ! – vaø cuoái cuøng laø nhaûy suoát ñeâm. Thaày seõ nhaûy vôùi nhöõng baïn nhaûy tuyeät dieäu cho ñeán kieät söùc. Roài thaày veà nhaø nguû moät giaác say söa
- Theá thoâi ?
- Theá thoâi

Ñôn giaûn vaø bình thöôøng. Toâi hôi thaát voïng moät chuùt. Toâi töôûng töôïng oâng seõ laáy maùy bay ñi YÙ-ñaïi-lôïi, seõ aên ñieåm taâm vôùi Toång Thoáng nöôùc Myõ, seõ taém bieån, hay seõ laøm moät caùi gì raát ñaëc bieät oâng nghó luùc ñoù. Sau nhöõng ngaøy thaùng naèm baát ñoäng, chaân khoâng cöû ñoäng, laøm sao oâng coù theå soáng troïn veïn moät ngaøy soáng bình thöôøng nhö vaäy ?

Luùc baáy giôø toâi hieåu moät caùch chính xaùc oâng soáng nhö theá naøo. Hoâm ñoù tröôùc khi veà, Morrie hoûi neáu oâng coù theå ñeà caäp ñeán moät vaán ñeà.
- Em cuûa con, oâng noùi.
Toâi laïnh ngöôøi. Toâi khoâng bieát laøm sao Morrie laïi bieát toâi ñang quan taâm ñeán chuyeän naøy. Caû nhieàu tuaàn nay toâi thöû lieân laïc vôùi em toâi ôû Taây Ban Nha vaø toâi bieát tin qua moät trong caùc baïn cuûa em toâi, laø em toâi ñang bay ñi bay veà ñeå ñeán moät beänh vieän ôû Hoøa Lan.
- Misô, thaày bieát khi mình khoâng theå ôû beân caïnh ngöôøi mình yeâu thöông thì thieät laø khoå. Nhöng mình cuõng caàn coù bình an vôùi nhöõng gì ngöôøi kia muoán. Coù theå em con khoâng muoán con ngöng nhöõng gì con ñang laøm. Coù theå ñieàu ñoù quaù naëng ñoái vôùi em. Thaày noùi vôùi taát caû nhöõng ngöôøi thaày quen bieát laø ñöøng thay ñoåi ñôøi soáng cuûa hoï. Khoâng phaûi taát caû moïi söï ñoå vôõ vì thaày cheát
- Nhöng ñoù laø em con.
Morrie noùi :
- Thaày bieát, chính vì vaäy môùi laøm cho con khoå

Toâi nhôù laïi Peter khi em leân taùm, vôùi maùi toùc vaøng daøy ñaëc treân ñaàu, thaám öôùt moà hoâi. Toâi thaáy chuùng toâi ñang ñaùnh nhau ngoaøi saân, quaàn jean dính ñaày coû ôû ñaàu goái. Toâi thaáy em ñöùng haùt tröôùc kieáng, caàm caùi löôïc laøm mi-croâ vaø toâi nhôù chuùng toâi chui vaøo keït baøn ñeå xem coi cha meï coù thaät söï muoán keùo chuùng toâi ra aên khoâng. Vaø roài toâi thaáy ngaøy em lôùn, ngaøy em töø giaõ chuùng toâi, gaày yeáu, mong manh, göông maët hoác haùc vì hoùa hoïc trò lieäu.
- Morrie, vì sao em khoâng muoán gaëp laïi con ?
Vò giaùo sö giaø cuûa toâi thôû daøi.
- Caùc moái quan heä khoâng tuaân theo moät coâng thöùc naøo caû. Noù phaûi ñöôïc thöông thuyeát vôùi tình yeâu, vôùi söï tham döï cuûa caû hai beân, phaûi xeùt ñeán ñôøi soáng cuûa moãi ngöôøi, ñeán nhöõng gì moãi ngöôøi muoán vaø coù theå laøm, nhöõng gì moãi ngöôøi caàn. Trong coâng vieäc, ngöôøi ta thöông thuyeát ñeå thaéng, thöông thuyeát ñeå coù nhöõng gì mình muoán coù, coù theå con quaù quen thuoäc vôùi nhöõng chuyeän naøy. Tình yeâu, laø moät chuyeän khaùc. Tình yeâu, ñoù laø mình quan taâm ñeán ngöôøi khaùc hôn laø mình. Con ñaõ coù nhöõng giaây phuùt quyù baùu vôùi em con, vaø con ñaõ maát. Con muoán tìm laïi. Con muoán noù khoâng bao giôø ngöøng laïi. Nhöng ñoù laø moät phaàn cuûa thaân phaän laøm ngöôøi, caùc vieäc ngöøng laïi vaø laøm môùi laïi, khoâng ngöøng.
Toâi nhìn oâng. Toâi thaáy taát caû caùi cheát cuûa theá giôùi naøy. Toâi coù caûm giaùc laïc höôùng.
- Con tìm moät con ñöôøng ñeå gaëp laïi em con, Morrie noùi.
- Laøm sao thaày bieát ñöôïc ?
Morrie cöôøi.
- Con ñaõ tìm ñöôïc vôùi thaày, phaûi khoâng ? Hoâm kia, ngöôøi ta keå cho thaày nghe moät caâu chuyeän raát hay.
OÂng nhaém maét laïi moät chuùt, vaø chôø.
- Ñöôïc, ñaây laø caâu chuyeän cuûa moät ngoïn soùng nhoû voã nheï trong loøng ñaïi döông, ngoïn soùng vui ñuøa thoûa thích nhö ñieân. Sung söôùng tröôùc gioù vaø tröôùc khoâng gian bao la, cho ñeán luùc ngoïn soùng thaáy caùc ngoïn soùng khaùc vôõ khi chaïm bôø. OÀ Chuùa ôi! ngoïn soùng noùi, thieät laø khuûng khieáp, chuyeän gì seõ xaûy ra cho con ? Sau ñoù, moät ngoïn soùng khaùc tôùi. Ngoïn soùng naøy thaáy göông maët buoàn baõ cuûa ngoïn soùng ñaàu tieân vaø hoûi : "Vì sao baïn buoàn nhieàu vaäy ?" Ngoïn soùng ñaàu tieân traû lôøi : "Nhö vaäy laø baïn khoâng hieåu gì sao ? Taát caû tuïi mình seõ bò vôõ heát ! Tuïi mình saép bieán maát ! Thieät laø khuûng khieáp" Ngoïn soùng thöù nhì traû lôøi : "Khoâng, chính baïn môùi khoâng hieåu. Baïn khoâng phaûi laø ngoïn soùng, baïn laø moät phaàn cuûa ñaïi döông"
Toâi cöôøi, Morrie nhaém maét.
- Moät phaàn cuûa ñaïi döông, moät phaàn cuûa ñaïi döông.
Toâi nhìn oâng thôû, thôû vaøo, thôû ra.

<noäi dung>

Ngaøy thöù ba laàn thöù möôøi boán

Chuùng toâi noùi lôøi giaõ töø 

Trôøi laïnh vaø aåm. Toâi böôùc leân baäc caáp nhaø Morrie. Toâi nhìn nhöõng chi tieát nhoû, nhöõng chuyeän maø toâi khoâng ñeå yù trong suoát caùc buoåi vieáng thaêm cuûa toâi. Hình daùng ngoïn ñoài. Töôøng ñaù tröôùc maët tieàn nhaø. Caùc caây hoa, caây caûnh nhoû. Böôùc chaân toâi chaàm chaäm daãm leân laù öôùt muøa thu. Toái hoâm qua Charlotte goïi cho toâi hay «Morrie ñau laém roài». Ñoù laø caùch baø noùi Morrie saép cheát. Morrie huûy boû taát caû caùc heïn vaø nguû suoát ngaøy, ñoù laø ñieàu Morrie khoâng thích, oâng khoâng thích nguû khi coù ngöôøi ñeán noùi chuyeän.
- OÂng muoán gaëp con, nhöng Misô aï ...
- Da ï!
- Nhöng oâng raát yeáu

Baäc caáp, cöûa kieáng ra vaøo, toâi muoán chaàm chaäm thaám töøng chuyeän naøy, toâi quan saùt chuùng nhö thöû ñaây laø laàn ñaàu tieân toâi thaáy. Toâi caûm nhaän söùc naëng cuûa maùy thaâu aâm mang treân vai. Toâi môû ra ñeå xem toâi coù mang theo baêng nhöïa, toâi khoâng hieåu taïi sao, toâi luoân luoân coù baêng nhöïa maø. Connie ra môû cöûa, bình thöôøng coâ raát haêng haùi, hoâm nay coâ coù neùt meät moõi. Coâ chaøo toâi vôùi gioïng traàm traàm.
- Thaày nhö theá naøo roài? toâi noùi.
- Khoâng ñöôïc khoûe, coâ caén moâi. Toâi khoâng muoán nghó ñeán ñoù. OÂâng bieát, ñaây laø moät ngöôøi raát deã thöông
- Toâi bieát.
- Thaät laø phí phaïm !

Charlotte ñeán gaàn toâi vaø oâm toâi trong voøng tay. Baø noùi Morrie nguû hoaøi, duø ñaõ möôøi giôø saùng. Chuùng toâi vaøo beáp. Toâi giuùp baø saép ñaët moïi chuyeän cho coù thöù töï, toâi ñeå yù ñeán caùc loï thuoác saép daøi treân baøn, moät ñaïo binh caùc chai loï naâu naâu ñoäi naép traéng. Baây giôø vò giaùo sö giaø cuûa toâi phaûi duøng ñeán moïc-phin. Toâi ñem thöùc aên ñeå vaøo tuû laïnh – chaùo, boät nhaøo vôùi rau, xaø-laùch caù thu. Toâi xin loãi Charlotte. Caû hai chuùng toâi ñeàu bieát töø maáy thaùng nay, Morrie khoâng ñuïng ñeán thöùc aên, nhöng vieäc naøy trôû thaønh truyeàn thoáng maát roài. Khi mình saép maát moät ngöôøi naøo, ñoâi khi mình baùm vaøo moät caùi gì mình coù theå baùm.

Toâi chôø trong phoøng khaùch, nôi Morrie vaø Ted Koppel ñaõ thaâu hình buoåi phoûng vaán ñaàu tieân. Toâi ñoïc tôø nhaät baùo ñang ñeå treân baøn. ÔÛ Minnesota, hai em beù baén nhau khi caùc em chôi vôùi khaåu suùng cuûa ngöôøi cha. Trong moät con ñöôøng nhoû ôû Los Angeles, ngöôøi ta tìm thaáy moät em beù trong thuøng raùc. Toâi ñeå laïi tôø baùo choã cuõ vaø nhìn loø söôûi troáng. Cuoái cuøng, toâi nghe tieáng cöûa môû vaø kheùp, böôùc chaân Charlotte tieán gaàn toâi.
- Ñöôïc, thaày chôø con, baø noùi nho nhoû

Toâi ñöùng daäy vaø ñi veà phoøng quen thuoäc, toâi thaáy moät ngöôøi ñaøn baø laï ngoài cuoái haønh lang treân chieác gheá xeáp, ñang ñoïc moät quyeån saùch, hai chaân gaùc leân nhau, ñoù laø moät trong caùc coâ yù taù trong chöông trình saên soùc taïm thôøi ñeán saên soùc oâng hai möôi boán treân hai möôi boán giôø. Baøn vieát cuûa Morrie troáng. Toâi coù caûm giaùc laïc loõng. Toâi ngaàn ngaïi moät chuùt vaø toâi quay veà phoøng nguû, oâng naèm trong giöôøng, döôùi taám chaên. Toâi chæ nhìn oâng naèm nhö vaäy coù moät laàn, khi ngöôøi ta thoa boùp cho oâng, vaø toâi nghe vang doäi trong ñaàu toâi caâu chaâm ngoân cuûa oâng : «Caùi giöôøng, ñoù laø caùi cheát»

Toâi vaøo, coá nôû moät nuï cöôøi treân maët. OÂng maëc aùo nguû vaøng vaø ñaép moät taám chaên phuû töø ngöïc xuoáng. Ngöôøi oâng nhoâ leân trong giöôøng nhoû ñeán ñoä toâi caûm thaáy nhö thieáu caùi gì. OÂng nhö moät em beù. Morrie môû mieäng, da xanh vaø caêng treân xöông maët. Maét oâng höôùng veà phía toâi vaø oâng coá gaéng noùi vôùi toâi, nhöng toâi chæ nghe moät tieáng aàm öø raát nhoû. Vaø ñaây, toâi thöû ñeå thu heát naêng löïc haêng say cuoái cuøng cuûa toâi. OÂng thôû, nhaém maét roài cöôøi, moät chuùt coá gaéng nhö vaäy laøm oâng meät.
- Baïn ... thaân meán ... cuûa thaày, cuoái cuøng oâng noùi ñöôïc.
- Con laø baïn cuûa thaày, toâi noùi.
- Hoâm nay ... thaày yeáu quaù ...
- Ngaøy mai thaày seõ khaù hôn.
OÂng coá gaéng thôû laïi vaø ra daáu baèng ñaàu. OÂng thöû laøm moät cöû ñoäng döôùi lôùp chaên vaø toâi nhaän ra oâng muoán keùo tay ra.
- Caàm ... tay thaày

Toâi môû meàn vaø naém caùc ngoùn tay cuûa oâng. Caùc ngoùn tay cuûa oâng tan bieán trong baøn tay toâi. Toâi nghieâng saùt mình gaàn oâng, laàn ñaàu tieân toâi oâm vôùi göông maët khoâng caïo raâu, vôùi nhöõng chaám loâng traéng thoâ thaùp nhö coù ai ñaõ teá nhò thoa phaán treân maù, treân caèm oâng. Laøm sao cuoäc ñôøi coù theå ôû laïi trong boä raâu khi noù ñaõ ruùt ñi nôi khaùc roài ?
- Morrie, toâi nheï nhaøng noùi.
- Coach, oâng söûa laïi.
- Coach, toâi noùi.
Toâi laïnh ngöôøi. OÂng doác söùc noùi töøng chöõ, hít khoâng khí vaøo, thôû ra vaøi chöõ. Gioïng oâng chæ coøn laø maøn söông moûng. OÂng coù muøi daàu noùng.
- Con laø moät ngöôøi toát
- Moät ngöôøi toát ?
- Con ... ñaõ laøm ... thaày xuùc ñoäng, oâng thì thaàm. OÂng dòch tay toâi veà quaû tim oâng. ÔÛ ñaây.
Toâi coù caûm töôûng nhö coù moät vöïc thaúm ñang ôû döôùi ñaùy cuoáng hoïng.
- Coach ?
- Aah !
- Con khoâng bieát laøm sao noùi lôøi töø giaõ.
OÂng voã nheø nheï treân tay toâi, giöõ tay toâi treân ngöïc oâng.
- Ñaây ... mình noùi ... giaõ töø ... nhö vaäy ...
OÂng thôû nheø nheï, thôû vaøo, thôû ra, toâi caûm nhaän loàng ngöïc cuûa oâng nhòp leân, nhòp xuoáng. Roài oâng nhìn thaúng vaøo maét toâi.
- Thaày ... thöông con ..., gioïng oâng gaàn nhö khoâng nghe ñöôïc.
- Con cuõng thöông thaày, nhaø huaán luyeän vieân cuûa con.
- Thaày ... bieát ... vaø coøn moät ... chuyeän ... khaùc
- Chuyeän khaùc ?
- Con ... luoân luoân ... thöông thaày

Hai maét cuûa oâng trôû thaønh nhoû chuùt xíu, oâng khoùc, nhaên nhoù nhö em beù ngaïc nhieân khi thaáy nöôùc maét cuûa mình. Toâi oâm oâng laâu trong loøng, xoa nheï laøn da nhö ñaõ taùch rôøi xöông, vuoát ve toùc oâng. Toâi eùp göông maët oâng trong loøng baøn tay, vaø toâi caûm nhaän xöông cuûa oâng qua laøn da, caùc gioït nöôùc maét nhoû xíu nhö rôi töø caùc oáng huùt raát nhoû duøng trong caùc phoøng thí nghieäm. Khi hôi thôû cuûa oâng trôû laïi bình thöôøng moät chuùt, toâi khaïc ñaøm trong cuoáng hoïng. Toâi noùi toâi bieát thaày quaù meät, coù phaûi toâi chôø thaày ñôõ hôn moät chuùt ! OÂng aäm öø, ñoù laø nhöõng gì oâng laøm thay vì cöôøi, laøm cho toâi ñôõ buoàn hôn.

Toâi caàm caùi xaéc ñöïng maùy thaâu aâm maø toâi chöa môû ra. Vì sao toâi laïi ñem caùi xaéc naøy ñi ? Toâi bieát laø toâi khoâng duøng ñeán noù. Toâi cuùi xuoáng saùt ngöôøi oâng, maët keà maët, da keà da laâu hôn bình thöôøng, ñeå may ra coù theå mang ñeán cho oâng theâm moät ít giaây phuùt thích thuù.
- Ok, toâi vöøa noùi vöøa ñöùng daäy.
Toâi nhaáp nhaùy maét ñeå kìm laïi nöôùc maét. OÂng cöû ñoäng hai moâi vaø nhöôùng maøy höôùng veà maët toâi. Toâi nghó raèng ñaây laø phuùt choác ngaén nguûi thoûa nguyeän cuûa vò giaùo sö giaø cuûa toâi, cuoái cuøng ñaõ laøm cho toâi khoùc ñöôïc.
- Ok, oâng thì thaàm.

<noäi dung>

Ñoaïn keát

Morrie cheát moät saùng thöù baûy. Gia ñình ruoät thòt ôû gaàn beân oâng, trong nhaø. Töø Tokyo, Rob veà kòp ñeå oâm hoân cha laàn cuoái. Jon cuõng ôû ñoù, vaø ñöông nhieân laø Charlotte, em hoï cuûa Charlotte laø Marsha, ngöôøi vieát baøi thô ñaõ laøm cho Morrie xuùc ñoäng trong leã "an taùng soáng" cuûa oâng, baøi thô so saùnh oâng vôùi caây "seùquoia dòu daøng". Hoï thay phieân nhau nguû beân caïnh giöôøng oâng. Sau khi toâi ñeán hai ngaøy, Morrie bò hoân meâ, vaø theo lôøi baùc só, oâng coù theå cheát ngay luùc ñoù, nhöng oâng coøn naùn laïi theâm moät buoåi chieàu vaø theâm moät buoåi toái.

Cuoái cuøng, vaøo ngaøy 4 thaùng möôøi moät, khi nhöõng ngöôøi thaân yeâu cuûa oâng rôøi phoøng choác laùt ñeå ñi uoáng caø-pheâ - ñoù laø laàn ñaàu tieân khoâng coù ai ôû beân caïnh töø khi oâng bò hoân meâ -, Morrie ngöøng thôû.

OÂng ra ñi.

Toâi tin oâng ñaõ ñònh tröôùc oâng seõ cheát caùch naøy. Toâi tin oâng khoâng muoán coù nhöõng giaây phuùt ñau loøng. OÂng khoâng muoán ngöôøi thaân chöùng kieán hôi thôû cuoái cuøng cuûa oâng, laøm hoï aùm aûnh nhö oâng bò aùm aûnh bôûi ñieän tín baùo tin meï cheát hay bôûi xaùc ngöôøi cha ôû nhaø xaùc.
Toâi tin oâng bieát oâng ñang naèm treân giöôøng cuûa oâng, taïi nhaø oâng, bieát caùc saùch vôû, caùc baøi vieát vaø caây hoa daâm buït vaãn ôû gaàn beân caïnh oâng. OÂng muoán ra ñi trong thanh thaûn, ñoù laø ñieàu oâng laøm.

Ñaùm ma cöû haønh vaøo moät buoåi saùng trôøi gioù vaø aåm öôùt. Coû ñaày nöôùc vaø baàu trôøi maøu vaøng söõa, chuùng toâi ñöùng gaàn huyeät beân bôø hoà, nghe tieáng nöôùc voã vaøo bôø vaø nghe tieáng raûy loâng cuûa caùc con vòt. Haøng traêm ngöôøi muoán ñeán döï leã an taùng, nhöng Charlotte muoán tang leã cöû haønh trong voøng rieâng tö, moät vaøi ngöôøi baïn raát thaân vaø gia ñình. Giaùo só Axelrad ñoïc vaøi baøi thô. Ña-vít, ngöôøi em bò ñi khaäp kheãnh vì beänh baïi lieät hoài coøn beù xuùc ñaát vaø neùm ñaát vaøo moà theo truyeàn thoáng.

Khi ngöôøi ta ñeå tro cuûa Morrie vaøo loøng ñaát, toâi lieác maét nhìn nghóa trang. Morrie coù lyù, ñaây laø moät nôi raát ñeïp, coù boùng caây, coù coû vaø coù söôøn ñoài. OÂng ñaõ noùi :
- Baây giôø con laø ngöôøi noùi vaø thaày laø ngöôøi nghe.

Toâi thöû ñeå laøm nhö theá trong ñaàu toâi, vaø toâi quaù söùc sung söôùng khi nhaän thaáy cuoäc ñoái thoaïi töôûng töôïng nhö theá laø moät chuyeän gaàn nhö töï nhieân. Toâi cuùi xuoáng nhìn hai baøn tay, toâi nhìn ñoàng hoà vaø toâi hieåu taïi sao : Hoâm nay laø ngaøy thöù ba.

Cha toâi ñi beân caïnh chuùng toâi, nhöõng ñöùa treû con, tieáng haùt cuûa oâng laøm caây ñaâm choài, vaø moãi ñöùa chuùng toâi bieát chaéc muøa xuaân seõ ñeán khi nghe cha toâi haùt.
Baøi thô cuûa E.E. Cummings, Rob, con trai cuûa Morrie ñoïc trong buoåi leã an taùng cha.

<noäi dung>

Hoài keát cuïc

Ñaõ ñeán luùc toâi trôû veà vôùi con ngöôøi cuõ, con ngöôøi tröôùc khi tìm laïi vò giaùo sö giaø. Toâi muoán noùi vôùi con ngöôøi ñoù. Toâi muoán noùi noù phaûi quan taâm ñeán caùi gì, phaûi traùnh nhöõng loãi laàm naøo. Toâi muoán noùi noù phaûi côûi môû, phaûi cöï laïi nhöõng giaù trò ngöôøi khaùc aùp ñaët treân mình, phaûi chuù yù laéng nghe ngöôøi noù thöông noùi, nhö ñoù laø laàn cuoái cuøng noù ñöôïc nghe.

Nhaát laø toâi muoán noùi vôùi noù phaûi mua veù maùy bay ñeán thaêm oâng giaø hieàn töø ôû West Newton, Massachusetts nhanh leân, tröôùc khi oâng ñoå beänh vaø khoâng coøn nhaûy ñöôïc.

Toâi bieát laø toâi khoâng theå naøo laøm ñieàu ñoù. Khoâng moät ai trong chuùng ta coù theå phaù boû nhöõng gì oâng laøm, cuõng nhö khoâng ai soáng laïi ñôøi cuûa mình. Nhöng neáu Morrie Schwartz daïy cho toâi moät chuyeän, ñoù laø trong cuoäc ñôøi khoâng bao giôø coù caùi gì goïi laø "quaù treã". OÂng khoâng ngöøng thay ñoåi cho ñeán ngaøy cuoái cuøng.

Moät ít luùc sau khi oâng cheát, toâi baét lieân laïc ñöôïc vôùi em toâi ôû Taây ban nha. Chuùng toâi noùi chuyeän laâu daøi vôùi nhau. Toâi noùi toâi toân troïng khoaûng caùch em muoán vaø taát caû nhöõng gì toâi muoán laø em giöõ lieân laïc vôùi toâi - baây giôø chöù khoâng phaûi chæ trong quaù khöù - vaø em coù moät choã trong ñôøi soáng cuûa toâi.
- Em laø ñöùa em duy nhaát cuûa anh, anh khoâng muoán maát em, anh thöông em. Chöa bao giôø toâi noùi vôùi em moät chuyeän nhö vaäy.

Moät vaøi ngaøy sau, toâi nhaän lôøi nhaén treân maùy fax, vieát baèng chöõ hoa in, sai chaám pheát, ñoù laø caùch vieát cuûa em. Thö baét ñaàu : "CHAØO ! EM ÑANG ÔÛ NAÊM MOÄT NGAØN CHÍN TRAÊM CHÍN MÖÔI"
Sau ñoù laø moät vaøi haøng veà caùc sinh hoaït trong tuaàn, moät, hai caâu chuyeän khoâi haøi. Böùc thö keát thuùc nhö sau :
"BAÂY GIÔØ, EM BÒ ÑAU BAO TÖÛ VAØ ÆA CHAÛY, CUOÄC ÑÔØI THAÄT LAØ ÑEÅU. MÌNH NOÙI CHUYEÄN SAU NGHE ?
kyù teân ÑOÛ ÑÍT"

Toâi cöôøi ra nöôùc maét.

Quyeån saùch naøy, tröôùc heát laø do yù kieán cuûa Morrie. OÂng goïi ñoù laø "luaän aùn cuoái cuøng cuûa chuùng toâi". Nhö taát caû döï aùn khaùc, coâng vieäc naøy laøm chuùng toâi gaàn nhau vaø Morrie vui veû bieát coù nhieàu nhaø xuaát baûn muoán in, duø cho ñeán luùc cheát oâng chöa gaëp nhaø xuaát baûn naøo. Tieàn coù ñöôïc nhôø quyeån saùch giuùp cho caùc chi phí y teá khoång loà cuûa oâng, caû hai chuùng toâi raát bieát ôn ñieàu naøy.

Morrie thích ñaët teân vaøo moïi vieäc, sau khi löïa qua nhieàu töïa ñeà khaùc nhau, toâi noùi "vì sao mình khoâng ñaët töïa laø Nhöõng ngaøy thöù ba vôùi Morrie", oâng cöôøi ñoû maët vaø nhö theá toâi bieát töïa ñeà naøy laø toát. Sau caùi cheát cuûa oâng, toâi xem laïi caùc giaáy tôø töø ngaøy coøn ôû tröôøng ñaïi hoïc, vaø toâi khaùm phaù ra moät baøi khaûo luaän toâi vieát hai möôi naêm tröôùc ñaây, khi coøn hoïc vôùi oâng. Treân trang bìa, toâi ngueäch ngoaïc maáy lôøi bình phaåm baèng vieát chì veà Morrie. ÔÛ döôùi, oâng vieát maáy lôøi bình cuûa oâng.
Caùc caâu cuûa toâi baét ñaàu baèng "Nhaø huaán luyeän thaân meán cuûa toâi … Cher Coach…".
Caùc caâu cuûa oâng baét ñaàu baèng "Tay chôi thaân meán cuûa toâi … Cher Joueur …".

Baïn coù moät ngöôøi thaày thaäït söï khoâng ? Moät ngöôøi ñeå baïn ôû theå nguyeân traïng, nhöng quyù baùu, moät trang söùc maø ngöôøi ñoù laøm saùng choùi leân nhôø söùc maïnh cuûa khoân ngoan cuûa hoï ? Neáu baïn muoán tìm ñöôïc moät ngöôøi thaày nhö vaäy, thì theá naøo cuõng seõ coù ngaøy baïn tìm ñöôïc. Ñoâi khi noù seõ chæ xaûy ra trong tö töôûng. Ñoâi khi seõ ôû beân ñaàu giöôøng cuûa hoï.

Buoåi hoïc cuoái cuøng, vò giaùo sö giaø cuûa toâi daïy ôû nhaø oâng, gaàn cöûa soå cuûa vaên phoøng, nôi oâng coù theå thaáy caùnh hoa daâm buït hoàng ñang ruïng. Moãi tuaàn vaøo ngaøy thöù ba coù lôùp hoïc. Khoâng coù baøi ñoïc baét buoäc. Ñeà taøi chuù taâm ñeán yù nghóa cuoäc ñôøi. Baøi hoïc döïa treân kinh nghieäm.

Baøi hoïc vaãn tieáp tuïc...

<noäi dung>