CAÙC THÖÙ ÔN NGHÓA TRONG CUOÄC ÑÔØI
NGUYEÂN CHAÂU

Trong cuoán "VAÊN MINH VIEÄT NAM" ôû phaàn Sinh hoaït tình caûm, taùc giaû Leâ Vaên Sieâu ñaõ baên khoaên ñaët caâu hoûi:
- Caùi gì laøm cho con ngöôøi thaønh moät con ngöôøi ?
Caâu hoûi môùi nghe qua thaáy coù phaàn ngôø ngheäch, vì ñaõ goïi laø "con ngöôøi" sao laïi coøn hoûi: caùi gì laøm "con ngöôøi thaønh moät con ngöôøi ?".

Trong quaù trình tieán hoùa cuûa cuûa muoân loaøi treân traùi ñaát, coù leõ loaøi ngöôøi laø phöùc taïp nhaát. Vaø vì söï phöùc taïp naøy maø töø thôøi thöôïng coå, ngöôøi ta ñaõ ñi tìm moät ñònh nghóa cho con ngöôøi. Caâu hoûi: "Theá naøo laø ngöôøi" ñaõ ñöôïc ñaët ra . Vaø trong Lòch söû Trieát hoïc ñaõ coù khaù nhieàu chuyeän lyù thuù veà ñònh nghóa con ngöôøi.

Chuyeän thöù nhaát:" Moät hoâm, nhaø hieàn trieát Platon khi giaûng saùch cho caùc moân ñeä, ñaõ baûo raèng "ngöôøi laø moät con vaät coù hai chaân, maø khoâng coù loâng vuõ". Trieát gia Diogeøne chaâm bieám caâu noùi ñoù moät caùch taøi tình, dí doûm. Hoâm sau, oâng mang ñeán moät con gaø soáng, vaët truïi loâng, quaêng ra giöõa lôùp hoïc cuûa Platon maø baûo: "Ñaáy! Con ngöôøi cuûa Platon"! Platon bò Diogeøne cheá nhaïo laø vì ñaõ ñöa ra moät ñònh nghóa quaù ö thoâ thieån vaø thieáu soùt veà con ngöôøi.

Diogeøne laø moät nhaø hieàn trieát Hy Laïp moät thôøi ñöôïc nhieàu ngöôøi bieát ñeán, vì ngay giöõa ban ngaøy saùng suûa, oâng caàm ñeøn ñi lang thang ôû ngoaøi ñöôøng; hoûi ñi ñaâu, Diogeøne ñaùp:"Toâi ñi tìm con ngöôøi". Thaùi ñoä naøy cuûa Diogeøne ñaõ laøm cho nhieàu ngöôøi ñöông thôøi nghó raèng oâng ta laø moät keû khuøng. Vì ñoái vôùi ña soá thì chung quanh Diogeøne toaøn laø ngöôøi caû sao laïi coøn ñi tìm ngöôøi?
Diogeøne khuøng ñieân, ngôù ngaån hay Diogeøne quaù saâu saéc? Theá naøo laø moät con ngöôøi ñaày ñuû nhaân tính? Nhöõng sinh vaät goïi laø ngöôøi trong xaõ hoäi ñaày tranh chaáp, haän thuø, ngu muoäi, kieâu caêng, hung taøn, ñoäc aùc vaø ñaày duïc voïng chung baûn naêng vôùi loaøi thuù coù xöùng ñaùng vôùi danh nghóa con ngöôøi chaêng? Thì ra coâng cuoäc caàm ñeøn lang thang giöõa ban ngaøy ñi tìm "con ngöôøi" cuûa Diogeøne laø moät haønh trình tìm nhaân tính, tìm moät con ngöôøi ñaày ñuû ñaëc tính laøm ngöôøi.
Cuõng neân bieát theâm: Diogeøne laø moät hieàn trieát khoâng coù nhaø cöûa, vôï con, oâng soáng lang thang nhö moät ngöôøi tieàn söû, moïi rôï, choã ôû laø moät caùi thuøng ñöïng röôïu troáng. Trieát thuyeát cuûa Diogeøne laø thuyeát khinh thöôøng cuoäc ñôøi. OÂng khoâng coù duïng cuï, ñoà ñaïc gì ngoaøi caùi baùt ñeå aên côm vaø uoáng nöôùc. Nhöng, moät hoâm, nhaân khi ñi qua moät con suoái, oâng thaáy moät ngöôøi ñaøn baø chuïm tay laïi voác nöôùc leân uoáng, oâng ñaõ suy tö vaø nhaän thaáy caùi baùt cuûa oâng laø khoâng caàn thieát, oâng ñaäp vôõ caùi baùt vaø töø ñoù boác côm baèng tay, voác nöôùc uoáng.

Ñoâng phöông xöa, Khoång Phu töû ñaõ töøng than:" Vi nhôn nan! Vi nhôn nan!" Laøm ngöôøi khoù thay!

CAÙI GÌ LAØM CHO CON NGUOØI THAØNH NGÖÔØI

Trôû laïi vôùi noãi baên khoaên cuûa nhaø nghieân cöùu Vaên Hoùa daân toäc, Leâ Vaên Sieâu. Sau khi ñaët caâu hoûi, cuï Leâ Vaên Sieâu ñaõ ñöa ra caâu traû lôøi raèng: "Khoâng phaûi caùi maët, maø laø caùi loøng ngöôøi ta aên ôû vôùi nhau. Vaäy thì caùi gì laøm cho xaõ hoäi loaøi ngöôøi thaønh moät xaõ hoäi cuûa loaøi ngöôøi ? - Nhaát ñònh cuõng khoâng phaûi nhöõng duïng cuï chöùng toû moät trình ñoä tieán hoùa kyõ thuaät maø laø nhöõng tình ngöôøi khi söû duïng nhöõng duïng cuï aáy trong cuoäc soáng chung vôùi nhau." ( Leâ Vaên Sieâu, Vaên Minh Vieät Nam, trang 101)

Treân ñaây laø ñoaïn "Khai loái" cuûa Leâ Vaên Sieâu vaøo neáp sinh hoaït tình caûm cuûa xaõ hoäi Vieät Nam. Leâ Vaên Sieâu ñaõ baét ñaàu töø Tình Vôï choàng, thöù ñeán laø tình Cha con, thöù ba laø tình anh em, hoï haøng, thöù tö laø tình Thaày tôù, thöù naêm laø tình Thaày troø vaø beø baïn. Noäi dung cuûa naêm chöông saùch taùc giaû Leâ Vaên Sieâu ñaõ phaân tích vaø laøm noåi baät nhöõng neùt ñoäc ñaùo vaø ñaëc thuø cuûa nhöõng moái lieân heä tình caûm vaø caùch boäc loä tình caûm trong cuoäc soáng. Theo Leâ Vaên Sieâu neáp soáng teá nhò naøy cuûa ngöôøi Vieät chæ coù theå caûm nhaän baèng traùi tim trong khung caûnh teá nhò cuûa neáp soáng daân toäc khoâng theå duøng phöông phaùp duy lyù Taây phöông ñeå phaân tích moät caùch goïi laø khoa hoïc thöïc nghieäm ñöôïc... Theo Leâ Vaên Sieâu thì "caùi loøng aên ôû vôùi nhau" laø yeáu toá caàn thieát ñeå con ngöôøi thaønh ngöôøi nghóa laø bieåu loä ñaày ñuû nhaân tính. Caùi loøng aên ôû vôùi nhau ôû ñaây phaûi chaêng laø Tình, Nghóa vaø Loøng Bieát Ôn?

ÔN LAØ GÌ ?

ÔN cuõng thöôøng goïi laø AÂN (goác Haùn Vieät). ÔN laø nhöõng vieäc laøm, nhöõng haønh vi giuùp ích, ñem laïi phuùc lôïi cho ngöôøi khaùc (tha nhaân) do loøng thöông yeâu, töø aùi thuùc ñaåy, chöù khoâng baét nguoàn töø moät yù chí vuï lôïi naøo caû. ÔN laø moät bieåu loä cao quyù cuûa tình yeâu, moät tình caûm ban boá voâ ñieàu kieän... Chöõ AÂN naøy Haùn töï vieát theo loái hoäi yù goàm chöõ Nhaân (coù nghóa laø: do töø, bôûi do...) phía döôùi laø chöõ Taâm (coù nghóa laø traùi tim, laø loøng yeâu thöông) nhö vaäy "ôn" laø haønh ñoäng phaùt xuaát töø loøng. Haùn töï coøn moät chöõ AÂN coù boä Taâm nöõa voùi yù nghóa laø söï lo laéng, laø tình caûm ñaäm ñaø nhö trong töø ngöõ "aân caàn". Moät chöõ ñoàng aâm "aân" khaùc coù nghóa laø thònh vöôïng, ñaày ñuû, chaúng haïn :"aân phuù" laø giaøu coù. Chöõ "aân" naøy khoâng coù boä taâm, nghóa laø khoâng thuoäc veà tình caûm.

NHÖÕNG TIEÁNG KEÙP

Hình nhö Ôn hay AÂn töø ngaøn xöa vaø khaép ñoâng taây ñeàu ñaõ raát phoå bieán trong moïi sinh hoaït haøng ngaøy cuûa loaøi ngöôøi. Quoác gia naøo döôøng nhö cuõng coù tieáng caûm ôn vaø coù nhieàu caùch ñeå baøy toû loøng bieát ôn. Coù leõ vì theá cho neân trong ngoân ngöõ Trung Hoa vaø Vieät Nam ñaõ coù khaù nhieàu töø ngöõ ñeå chæ caùc hình khaùi khaùc nhau cuûa haønh vi goïi laø ÔN hay AÂN. Theo thöù töï töï maãu xin trình baøy laàn löôït nhö sau:

1/ AÂn aùi: theo töø ñieån Thieàu Chöûu thì "aân aùi" laø vôï choàng cuøng yeâu nhau vaø cho nhau taát caû. Coù khi noùi laø aùi aân coù nghóa laø nhöõng haïnh phuùc, vui söôùng vôï choàng ban cho nhau. Töø ñieån Ñaøo Duy Anh ghi laø "aùi tình raát thaân thieát (affection mutuelle).
2/ AÂn ba: nguoàn aân laâu beàn nhö soùng (bienfaits ineùpuisables) ÑDA/sñd.
3/ AÂn caàn: lo laéng chu ñaùo
4/ AÂn ñieån: Söï ban thöôûng cuûa Vua nhaân ngaøy khaùnh tieát (dòp vui möøng lôùn)
5/ AÂn ñöùc: Loøng hay laøm ôn, ban ôn
6/ AÂn haän: loøng thaáy hoái tieác veà haønh vi sai phaïm cuûa mình keøm theo yù höôùng muoán ñeàn buø.
7/ AÂn hueä: Vieäc toát, phuùc lôïi ñem laïi cho tha nhaân vì loøng thöông bao dung...
                Chöõ "Hueä" cuõng coù nghóa laø loøng thöông cao quyù ñoái vôùi con ngöôøi, "Hueä" laø cho ôn, theå hieän Ôn baèng haønh vi cuï theå (faveur, favor).
8/ AÂn khoa: Khoa thi ñaëc bieät daønh cho só töû thôøi quaân chuû nhaân dòp vui möøng cuûa Quoác gia.
9/ AÂn nghóa: Moái töông quan giöõa ngöôøi ra ôn vaø ngöôøi nhaän ôn (seõ baøn theâm trong phaàn AÂn Nghóa)
10/ AÂn nhaân: ngöôøi laøm ôn (cuõng goïi laø aân gia)
11/ AÂn suûng: Ôn hueä töø vua ban xuoáng (faveur impeùriale)
12/ AÂn tình: nhöõng cho nhaän, ban phaùt do tình yeâu (favors of love)
13/ AÂn traïch: Ôn vua daønh cho trieàu thaàn
14/ AÂn töù: Ôn vua
15/ AÂn xaù: tha thöù moät caùch quaûng ñaïi, voâ ñieàu kieän.

NHÖÕNG THÖÙ AÂN HAY ÔN TRONG CUOÄC ÑOØI

Ñôøi soáng tình caûm cuûa con ngöôøi ôû-ñôøi raát phong phuù vaø phöùc taïp. Söï phöùc taïp cuûa tình caûm thöôøng phaùt xuaát töø vaán ñeà tình nghóa. Tình laø loøng yeâu thöông vaø nghóa laø yù thöùc veà ñieàu hay leõ phaûi, veà nhöõng caùi neân laøm, ñaùng laøm. Tình laø nhöõng bieåu loä cuûa traùi tim, nghóa laø nhöõng haønh vi töø khoái oùc, trí tueä. Con ngöôøi coù ñuû Taâm Trí thì tình nghóa môùi ñieàu hoøa vaø cuoäc ñôøi môùi haïnh phuùc an vui.
Xöa nay, ngöôøi ñôøi sôï nhaát laø nhöõng keû voâ tình vaø baát nghóa, hoaëc nhöõng ngöôøi boäi nghóa vong aân. Vì nhaân loaïi ñaõ chòu bieát bao nhieâu noãi ñau thöông do haønh vi voâ ôn baïc nghóa gaây neân! Do ñoù vaán ñeà "ÔN NGHÓA" raát caàn tìm hieåu saâu xa. Tuy xuaát phaùt töø Taâm, nhöng moãi hoaøn caûnh bieåu loä ñeàu coù moät soá dò bieät, cho neân caàn khaûo saùt xem coù bao nhieâu thöù ÔN trong cuoäc ñôøi.

1.- ÔN CHA MEÏ.

Ca dao Vieät Nam ghi nhaän:

"Ôn cha nhö nuùi Thaùi Sôn
Nghóa meï nhö nöôùc trongnguoàn chaûy ra
Moät loøng thôø meï kính cha
Cho troøn chöõ hieáu môùi laø ñaïo con.

Ôn cha meï thöôøng ñöôïc noùi ñeán moät caùch toång quaùt nhö "ba naêm döôõng duïc, chín thaùng cöu mang" hoaëc "Cha sinh meï ñöôøng ñöùc cuø lao"... Chuùng ta coù theå taïm lieät keâ nhö sau:
-- Ôn sinh saûn: meï mang thai 9 thaùng 10 ngaøy... chòu ñuû thöù nhoïc nhaèn vaát vaû khi con naèm trong buïng. Khi con ra ñôøi meï phaûi chòu nhieàu ñau ñôùn, khoå sôû. Cha thì phaûi lo ngöôïc xuoâi ñeå nuoùi soáng vaø saém söûa vaät duïng cho ñöùa con töông lai, lo chu toaøn caáp döôõng cho ngöôøi meï, caàu mong cho "meï troøn con vuoâng".
-- Ôn nuoâi naáng: buù môùm, boàng aúm, chaêm soùc, naâng niuï.. meï cha phaûi thöôøng tröïc lo laéng cho ñöùa beù.
-- Ôn thuoác thang, canh thöùc, doã daønh khi oám ñau.
-- Ôn daïy baûo: töø sô sinh ñeán lôùn khoân cha meï ñeàu luoân luoân lo uoán naén, daïy baûo ñeå trau doài ñöùc haïnh vaø trí tueä ñeå con neân ngöôøi.

2.-ÔN THAÀY VAØ BAÏN

-- Ôn Thaày: con ngöôøi sinh ra neáu khoâng ñöôïc giaùo duïc thì ñôøi soáng seõ raát gaàn vôùi baûn naêng thuù vaät, do ñoù con ngöôøi phaûi hoïc taäp, phaûi ñöôïc giaùo huaán. Saùch xöa coù caâu "Döôõng nam baát giaùo nhö ñöôõng lö,
                                        döôõng nöõ baát giaùo nhö döôõng trö"
                                    (nuoâi con trai maø khoâng daïy thì nhö nuoâi löøa,
                                    nuoâi con gaùi maø khoâng daïy thì nhö nuoâi heo!").
Trong quaù trình giaùo huaán ñeå neân ngöôøi, thaày laø ngöôøi nhieàu coâng lao vaø hao toån taâm trí nhaát. Thaày khai saùng kieán vaên vaø ñaïo lyù.
-- Ôn Baïn: trong quaù trình thaønh nhaân, baïn cuõng laø moät thaønh phaàn raát caàn thieát. Con ngöôøi caàn coù baïn nhö "chim coù ñaøn cuøng hoùt, tieáng hoùt môùi hay, ngöïa coù baïn cuøng ñua, nöôùc ñua môùi maïnh". Baïn laø ngöôøi ñoàng trang löùa, cuøng thanh khí töùc laø cuøng moät öôùc mô, sôû thích, chí höôùng vôùi mình... thöôøng chung vui, chia buoàn, khuyeán khích, coå vuõ mình trong nhöõng luùc gaëp trôû löïc, nghòch caûnh hoaëc thaát baïi. Trong hoïc vaán, baïn coù khi giuùp ta höõu hieäu hôn thaày: "Hoïc thaày khoâng taày hoïc baïn". Tình baïn caøng thaém thieát chaân thaønh bao nhieâu thì ôn baïn caøng saâu xa baáy nhieâu. ÔÛ ñaây cuõng caàn phaân bieät roõ hai thaønh phaàn thöôøng hay bò nhaàm laø moät, ñoù laø baïn vaø beø. Ngöôøi ta thöôøng goïi chung laø baïn beø, nhöng thöïc söï thì BAÏN vaø BEØ raát khaùc nhau.
= BEØ, nghóa ñen laø nhieàu khuùc goã, nhieàu caây tre, caây nöùa keát laïi vôùi nhau trong luùc khaån caáp hoaëc caàn caáp ñeå vuôït qua soâng, ñeå chaïy nöôùc luït... Qua côn khaån caáp thì beø khoâng caàn thieát nöõa, ngöôøi ta raõ beø ra, goã tre rôøi seõ ñem veà laøm nhöõng vieäc khaùc.
Trong cuoäc soáng con ngöôøi cuõng vaäy, luùc nguy nan khaån caáp, vì vaán ñeà soáng coøn vaø töï veä, nhieàu ngöôøi khaùc nhau veà nhieàu maët vaãn coù theå keát beø vôùi nhau ñeå giaûi quyeát hoaëc ñoái phoù vôùi nhöõng vieäc xaûy ra tröôùc maét. Chaúng haïn, moïi ngöôøi trong khu vöïc bò nöôùc luõ ñe doïa keâu goïi nhau ra cuøng ñaøo ñaát ñaép bôø ngaên nöôùc; treân ñöôøng daøi nhieàu ngöoøi tuï vôùi nhau thaønh beø nhoùm ñeå cuoäc ñi ñôõ leû loi, ñeå vui, ñeå ñoái phoù vôùi nhöõng baát traéc treân haønh trình... Khi thuûy naïn ñaõ qua, cuoäc ñi ñaõ ñeán nôi, ñeán choán... nhoùm ngöôøi ñaõ ñoàng haønh naøy seõ tan raõ, ai lo phaän naáy, ai veà nhaø naáy. khoâng coù traùch nhieäm gì vôùi cuoäc soáng cuûa nhau caû. Ñoù laø tính chaát cuûa "Beø": keát hôïp vôùi nhau vì moät muïc ñích vaø tö lôïi nhaát thôøi vaø tröôùc maét.
= Traùi laïi, BAÏN ñöùng nghóa phaûi laø nhöõng nguôì ñoàng caûm, ñoàng taâm, cuøng moät chí höôùng, keát hôïp vôùi nhau vì tình nghóa, coù traùch nhieäm hoã töông ñoái vôùi cuoäc soáng cuûa nhau, chia buoàn, chung vui, vinh quang cuøng höôûng, hoaïn naïn cuøng chia... Kinh nghieäm vaø saùch söû ñaõ cho ta thaáy raát nhieàu tình baïn cao quyù, keo sôn, aân nghóa troøn ñaày, thuûy chung nhö nhaát.

3.- ÔN TÌNH NHAÂN (ÔN LOØNG).

Sau ôn sinh thaønh, döôõng duïc, ôn thaày, ôn baïn laø ôn ngöôøi tình. Ñaây laø moät loaïi aân saâu naëng nhöng ngöôøi ñôøi thöôøng ít quan taâm ñeå nhaéc nhôû. Thaät vaäy, bình thöôøng, con ngöôøi khi ñeán tuoåi yeâu ñöông ai cuõng khao khaùt coù ñöôïc moät TÌNH NHAÂN ñích thöïc, nghóa laø moät ngöôøi baïn khaùc phaùi "taâm ñaàu, yù hieäp" töùc laø coù chung moät taàn soá rung caûm cuûa taâm hoàn tröôùc cuoäc ñôøi vaø vuõ truï.
Moät ñoâi tình nhaân ñích thöïc phaûi laø hai taâm hoàn hoøa hôïp moät caùch töï nhieân chöù khoâng phaûi laø coá gaéng ñieàu chænh caù tính cuûa mình cho thích hôïp vôùi caù tính khaùc bieät cuûa ngöôøi kia nhaèm muïc ñích chieám höõu cho ñöôïc nhöõng gì mình thích nôi ngöôøi maø mình cho laø yeâu.
Söï ñieàu chænh ñeå cho vöøa loøng ñoái töôïng ñang chinh phuïc, qua thôøi gian seõ bò leäch laïc traàm troïng hôn, vì tính tình coá höõu chæ coù theå che daáu chöù khoâng theå naøo thay ñoåi ñöôïc. Moät nhaø taâm lyù hoïc Phaùp ñaõ nhaän ñònh raèng: "La nature chasseùe, revient au galop" nghóa laø "Baûn tính töï nhieân bò xua ñöoåi noù seõ phi nöôùc ñaïi trôû veà". Thaät vaäy, tính tình con ngöôøi bò yù chí khoáng cheá vì hoaøn caûnh, khi coù dòp boäc loä noù seõ raát vuõ baõo.
Tình nhaân hoaëc vôï choàng laø nhöõng nguoàn aân ngoït ngaøo vaø tha thieát nhaát trong cuoäc soáng cuûa moät con ngöôøi bình thöôøng. Ngöôøi tình ñích thöïc laø moät ngöôøi bieát cho vaø bieát nhaän, saün saøng ban ôn vaø chòu ôn cuûa ñoái töôïng. AÂn tình laø söï thoâng caûm, bao dung, tha thöù, an uûi, voã veà... khi gaëp gian nan nghòch caûnh...
= "Xin chaøng chôù coù giaän hôøn,
    Ñoå moà hoâi em chaëm, ngoïn gioù loàng em che"
Ôn loøng laø ôn cuûa söï töông trò.. bieát nhau moät caùch chaân thaät. Kieàu ñaõ noùi Thuùc Kyø Taâm: "Naøng raèng: Muoân ñoäi ôn loøng..." Vaø Thuùc sinh ñaõ khaån khoaûn: Sinh raèng:"Töø thuôû töông tri Taám rieâng nhöõng naëng vì nöôùc non..."

Caâu chuyeän "Phaïm Coâng-Cuùc Hoa" laø moät ñieån hình veà ôn loøng : Phaïm Coâng laø moät hoïc troø ngheøo, Cuùc Hoa laø con moät quan Tri Phuû beà theá, cao sang. Troïng taøi, meán ñöùc vaø thöông caûm hoaøn caûnh ngöôøi hoïc troø moà coâi cha ñang lo nuoâi ñöôõng meï giaø... Cuùc Hoa ñaõ ñem loøng yeâu thöông tha thieát. Tình yeâu maõnh lieät cuûa Cuùc Hoa ñaõ buoäc quan Tri Phuû phaûi gaõ naøng cho Phaïm Coâng. Cuùc Hoa ñaõ giöõ ñuùng ñaïo laøm vôï, laøm daâu... ñeå choàng raûnh rang lo hoïc haønh. Truyeän keå raèng ñeán ngaøy leân Kinh ñoâ öùng thí, Cuùc Hoa ñaõ doác heát tieàn cuûa daønh duïm ñöa cho choàng laøm loä phí. Phaïm Coâng ñaõ rôùm nöôùc maét chia ñoâi vôùi vôï soá tieàn nhoû aáy ñeå caû hai cuøng soáng coøn... Caùi khaên quaøng cho ñôõ reùt Cuùc Hoa trao cho, Phaïm Coâng cuõng xin vôï ñöôïc xeù laøm ñoâi moãi ngöôøi moät nöûa...
OÂi! AÂn tình naøy laøm sao queân ñöôïc! Cho neân, sau khi ñoã Traïng Nguyeân, Vua eùp gaõ coâng chuùa hai laàn, Phaïm Coâng ñeàu xin vua tha maïng vì ñaõ coù ngöôøi vôï ngheøo vaø hai con nhoû ôû queâ nhaø. Töùc giaän, vua ñaõ toan duøng ñeán cöïc hình ñeå trò toäi "khi quaân" nhöng Phaïm Coâng vaãn moät möïc töø choái...
Phaïm Coâng - Cuùc Hoa laø truyeän hö caáu ñeå noùi leân nhöõng aân tình saâu naëng cuûa tình yeâu ñích thöïc.

Chuyeän thöïc xaûy ra trong ñôøi, chuùng ta coù baø Traàn Teá Xöông vaø nhaát laø baø Phan Boäi Chaâu. Cuï Phan ñaõ khoùc vaø keå ôn ngöôøi baïn ñôøi moät caùch thaûm thieát! Cuï Phan ñaõ vieát thö cho con tröôùc khi cuï baø maát nhö sau:
"Naøy con! Chuùng con oâi! Cha maøy e cheát ôû raøy mai, coù leõ meï maøy khoâng ñöôïc moät phen gaëp nhau nöõa! Nhöng neáu Trôøi thöông ta, cho hai ta ñoàng cheát, thì gaëp nhau ôû suoái vaøng cuõng vui thuù bieát chöøng naøo! Nhöng ñau ñôùn quaù! Meï maøy e cheát tröôùc ta, Ta hieän giôø neáu khoâng cheùp sô nhöõng vieäc ñôøi meï maøy cho chuùng con nghe, thôøi chuùng con roài ñaây khoâng bieát roõ meï maøy laø ngöôøi theá naøo, coù leõ baûo meï ta cuõng nhö ngöôøi thöôøng thaûy caû... Baây giôø ta ö luùc saép söûa cheát, maø chöa cheát, ñem lòch söû meï maøy, noùi vôùi maøy: Maøy neân bieát, neáu khoâng coù meï maøy thôøi chí cuûa cha maøy ñaõ hö hoûng nhöõng bao giôø kia! ...
"Baây giôø nhaéc laïi, tröôùc khi ta xuaát döông, khoaûng hôn möôøi naêm, ngheøo ñoùi maø laïi baïn beø nhieàu, khoán cuøng maø chí vöõng, thieät moät phaàn nöûa laø nhôø ôn meï maøy. Moái aân tình aáy laøm sao caàm ñöôïc gioït nöôùc maét bieát ôn? OÂi! nhöõng ngöôøi tình, ngöôøi vôï, ngöôøi choàng... tìm nhau, ñeán vôùi nhau, chaúng phaûi vì tieàn, vì cuûa, hay vì nhöõng haøo nhoaùng beân ngoaøi... maø laø vì nhöõng tình caûm cao caû vaø cao quyù, vì nhöõng rung ñoäng taâm thöùc chung, rieâng giöõa tröôøng ñôøi thöôøng ñaãy ñaày vò kyû, nhoû nhen! OÂi! nhöõng ngöôøi tình, nhöõng caëp vôï choàng ñaõ chæ bieát traûi loøng ra ñeå thöông yeâu vaø thoâng caûm nhau, khoâng heà maûy may ñaët vaán ñeà quyeàn lôïi vôùi nhau maø chæ thaáy coù moät trôøi thöông yeâu khoâng bôø giôùi... Khoâng nhöõng chæ lo cho thaân theå vaø linh hoàn cuûa nhau... maø coøn lo laéng cho caû doøng hoï cuûa nhau... ñeå roài töï nguyeän hy sinh heát thaân taâm vì nha... Ngöôøi tình ñích thöïc thöôøng caûm thaáy vui thuù, haïnh phuùc khi ñöôïc hy sinh cho ngöôøi mình yeâu."

Xin trích vaøi caâu khoùc vôï cuûa cuï Phan Boäi Chaâu ñeå taïm keát phaàn AÂN TÌNH:
"Tình côø gaëp khaùch naêm chaâu, hôn ba möôi naêm, choàng coù nhö khoâng, coá ñöùng vöõng môùi gheâ, ngaäm ñaéng, nuoát cay troøn ñaïo meï. "Khen kheùo giöõ neàn töõ ñöùc, ngoaøi baáy chuïc tuoåi, soáng ñau hôn cheát, thoâi veà mau cho khoûe, ñeàn coâng traû nô naëng vai con. " Ba möôi naêm caàm saét kheùo xa nhau, möa saàu gioù thaûm chæ boùng laøm choàng, ngoài ngoù treû con rôi leä noùng. " Döôùi chín suoái thaân baèng nhö hoûi ñeán, laáp bieån dôøi non, naøo ai giuùo baùc, chæ coøn mình laõo muùa tay khoâng".

4.- ÔN TRI NGOÄ - Ñaây cuõng laø moät nguoàn aân ñem laïi nhieàu haïnh phuùc vaø laïc thuù trong cuoäc ñôøi, nhaát laø ñoái vôùi nhöõng ai töøng gaëp ñoå vôõ vì nhaàm laãn hoaëc bò nhieàu ngoä nhaän. Coù moät ngöôøi baïn taâm giao laø ñieàu maø haàu heát moïi ngöôøi ñeàu ao öôùc. Baïn taâm giao khoâng phaûi laø ñeå nhôø vaû gì nhau trong cuoäc soáng vaät chaát. Ñaây laø söï gaëp gôõ kyø dieäu giöõa phaàn taâm linh cuûa hai ngöôøi tuy soáng rieâng bieät moãi ngöôøi moät phöông, moät caûnh... khaùc nhau, caùch xa... nhöng cöù nghó ñeán nhau thì laïi thaáy vui, thaáy ñöôïc aám loøng vaø khoâng thaáy mình coâ ñôn, troáng vaéng.
Troâng thaáy nhau thì vui, vaéng nhau thì nhôù, cuøng vui, cuøng buoàn...
Trong caùc ngaønh thuaät nhö caàm, kyø, thi, hoïaï.. coù moät tri kyû laø ñieàu thaät caàn thieát. Vì neáu khoâng gaëp ñöôïc tri kyû thì laáy ai maø "toû noãi haøn oân", laáy ai "gôûi gaém nieàm taâm söï", tìm ñaâu ra ngöôøi hieåu ñöôïc mình qua moät khuùc ñaøn, moät nöôùc côø, moät lôøi thô, moät neùt hoïa...
Khoâng coù ôn tri ngoä, ta seõ rôi vaøo taâm traïng coâ ñôn khaéc khoaûi cuûa Toá Nhö: "Coå kim haän söï thieân nan vaán Phong vaän kyø oan ngaõ töï cö Baát tri tam baùch dö nieân haäu Thieân haï haø nhaân khaáp Toá Nhö ?" (Xöa nay nhöõng buoàn haän trôøi khoù hoûi Thôøi theá vaàn xoay ta vaãn trong noãi oan naøy Khoâng bieát ba traêm naêm sau Treân ñôøi coù ai seõ khoùc Toá Nhö chaêng?)

Gaëp ñöôïc moät ngöôøi baïn hieåu ñöôïc taâm söï cuûa mình ai maø khoâng caûm thaáy sung söôùng, thaám thía tình ngöôøi vaø bieán ôn tri ngoä? Ôn tri ngoä seõ laøm cho cöûa loøng ta môû roäng ñeán nhöõng tình yeâu bao la vaø cho ta gaëp ñöôïc chính loøng ta... giuùp ta trôû thaønh con ngöôøi ñaày ñuû nhaân tính hôn...
Cuoäc tri ngoä cuûa Nguyeãn Khuyeán vaø Döông Khueâ trong vaên hoïc söû Vieät Nam laø moät tình baïn taâm giao thaém thieát ñeán noãi khi Döông Khueâ taï theá, Nguyeãn Khuyeán ñaõ caûm thaáy maát ñi haàu heát höùng thuù cuûa cuoäc ñôøi:
"Röôïu ngon khoâng coù baïn hieàn- khoâng mua,
khoâng phaûi khoâng tieàn, khoâng mua!
Caâu thô nghó ñaén ño khoâng vieát,
vieát ñöa ai, ai bieát maø ñöa?
Giöôøng kia treo nhöõng höõng hôø
Ñaøn kia coù gaõy, ngaån ngô tieáng ñaøn..."
(Nguyeãn Khuyeán khoùc Döông Khueâ)

Ôn tri ngoä cuõng coù taùc duïng xoùa heát bieân thuøy cuûa giai caáp...

5.- ÔN XAÕ HOÄI - QUOÁC GIA

Ñaây laø nhöõng ôn thieân veà lyù trí.
Khoâng ai coù theå soáng maø khoâng caàn ñeán xaõ hoäi vì soáng ñích thöïc laø soáng-cuøng vaø soáng-vôùi ngöôøi khaùc. Do ñoù, moïi ngöôøi trong xaõ hoäi ñeàu phaûi bieát ôn laãn nhau. Côm aên, aùo maëc, nhaø ôû, xe coä, thuoác thang, giaûi trí... vaân vaân ñeàu laø nhöõng coâng ôn trong cuoäc ñôøi.
Trong caûm thöùc naøy, ngöôøi ñôøi ñaõ luoân luoân caûm ôn nhau trong caùc sinh hoaït hoã töông haøng ngaøy.

ÔN QUOÁC GIA töùc laø ôn nhöõng ngöôøi khai quoác vaø trò quoác, lo môû mang bôø coõi, giöõ gìn an ninh, thaêng tieán cuoäc soáng vì phuùc lôïi cuûa muoân ngöôøi. Ngaøy xöa trong thôøi quaân chuû ôn naøy ñöôïc goïi laø "ôn vua loäc nöôùc" hoaëc laø "ôn möa moùc" vì vua thöôøng ñöôïc ñoàng hoùa vôùi quoác gia, vua laø con trôøi cho neân coù möa, coù söông (moùc)... thaám nhuaàn thaàn daân.

6.- ÔN TRÔØI, ÔN THIEÂN NHIEÂN, SUÙC VAÄT

Haàu heát ngöôøi Vieät Nam thuaàn tuùy ñeàu toû ra bieát ôn taát caû nhöõng gì ñem laïi an sinh cho loaøi ngöôøi. Ca dao ghi nhaän:
"Ôn Trôøi möa naéng phaûi thì
Nôi thì böøa caïn, nôi thì caøy saâu."

Vaø ñoái vôùi Traâu, ngöôøi noâng daân ñaõ xem nhö moät thaønh vieân trong saûn xuaát, moät "ngöôøi" baïn:
"Traâu ôi! ta baûo traâu naøy
Traâu ra ngoaøi ruoäng traâu caøy vôùi ta.
Caùi caøy vôùi nghieäp noâng gia,
Ta ñaây, traâu ñaáy ai maø quaûn coâng
Bao giôø caây luùa coøn boâng,
Thì coøn ngoïn coû ngoaøi ñoàng traâu aên."

Suùc laø nhöõng con vaät ñöôïc thuaàn hoùa vaø nuoâi trong nhaø. Suùc vaät hoå trôï raát ñaéc löïc cho söï soáng con ngöôøi töø söùc lao ñoäng ñeán thöïc phaåm, thuoác men... Trong nhieàu xaõ hoäi, nhaát laø xaõ hoäi AÂu, Myõ... suùc vaät coù moät vò trí khaù ñaëc bieät trong gia ñình. Choù, meøo, lôïn... thöôøng trôû thaønh "baïn" gaàn guõi cuûa con ngöôøi, ñöôïc naâng niu vaø thöông quyù raát möïc...

Trong tinh thaàn bieát ôn thieân nhieân vuõ truï naøy, ngöôøi Vieät xöa ñaõ toân thôø vaø taï ôn caû Nguõ Haønh. Moãi laøng theo truyeàn thoáng ñeàu coù mieáu Nguõ Haønh thôø naêm baø: KIM, MOÄC, THUÛY, HOÛA, THOÅ... Caây coái muøa maøng toát töôi thì taï ôn Baø Thuûy, Baø Moäc... Thôï reøn thì cuùng taï ôn Baø Hoûa, Baø Kim... coøn Baø Thoå thì nhaø naøo cuõng phaûi cuùng vì taát caû ñeàu nhôø ôn ñaát môùi coù choã nöông töïa...

7.- ÔN THIEÂNG LIEÂNG:

Veà maët toân giaùo coù caùc aân sau ñaây:
-- AÂn Tam Baûo: Giaùo lyù Phaät coù noùi ñeán boán aân lôùn. "Thöôïng baùo töù troïng aân, haï teá tam ñoà khoå". Töù troïng aân goàm:
Ôn Cha meï, Ôn thaày baïn, Ôn quoác gia, xaõ hoäi vaø aân Tam Baûo.
AÂn Tam Baûo laø ôn Phaät, Phaùp vaø Taêng.
a/ AÈn Phaät Baûo: ôn tröôøng töø baûo vò vöông cung, theâ töû quyeán thuoäc ñeå xuaát gia tìm ñaïo giaûi thoaùt cho chuùng sanh, chòu saùu naêm khoå haïnh tu trì, tham thieàn 49 ngaøy döôùi goác caây Taùt-ba-la ñeå chöùng ngoä vaø ôn thuyeát phaùp giaùo hoùa trong 49 naêm.
b/ AÂn Phaùp Baûo: nhôø Phaùp ta môùi bieát loái tu haønh, khöû aùc, haønh thieän... ñeå thoaùt ly khoå ñau, sanh töû... ñöôïc thanh tònh an vui.
c/ AÂn Taêng Baûo: ôn caùc baäc xuaát gia tu haønh phieân dòch, dieãn giaûng kinh ñieån giöõ Phaùp luaân thöôøng chuyeån...

-- Ôn Chuùa: Thieân Chuùa Giaùo coù "Kinh Laïy Ôn" noäi dung coù nhöõng ôn nhö sau: "Chuùng toâi laïy ôn ñöùc Chuùa trôøi thieâng lieâng saùng laùn voâ cuøng ñaõ cho toâi ñaëng laøm ngöôøi, cuøng chòu nhieàu ôn nhieàu pheùp Hoäi Thaùnh nöõa, vaø laïi cho phaàn xaùc toâi ngaøy hoâm nay ñaëng moïi söï laønh, laïi cho ngoâi hai xuoáng theá laøm ngöôøi chòu cheát treân caây thaùnh giaù vì toâi..."

***

Toùm laïi, con ngöôøi sinh ra vaø soáng ôû ñôøi laø ñaõ chòu raát nhieàu nhöõng ôn hueä cuûa nhau. Ñoái vôùi ngöôøi coù taám loøng thanh cao roäng môû thì söï ghi ôn roäng khaép muoân nôi. Traùi laïi ñoái vôùi ngöôøi ích kyû, loøng daï luùc naøo cuõng möu caàu lôïi loäc cho baûn ngaõ cuûa rieâng mình thì khoâng coù gì goïi laø aân nghóa caû, moïi töông giao chaúng qua chæ laø trao ñoåi, lôïi duïng nhau... Khi khoâng coøn giaù trò ñeå lôïi duïng, hoaëc nhaän thaáy khoâng theå lôïi duïng ñöôïc nöõa thì xoay löng, saáp maët, thaäm chí tìm caùch trieät haï ngöôøi ñaõ giuùp mình töø nhöõng ngaøy "vaïn söï khôûi ñaàu nan" ñeå chöùng toû laø toâi khoâng heà mang ôn ai.

Nhaân Ngaøy Leã Taï Ôn cuûa Hoa Kyø, chuùng toâi xin tìm hieåu sô löôïc caùc thöù ôn trong cuoäc ñôøi vaø xin nhaéc laïi moät vaøi ñieàu aân nghóa trong truyeàn thoáng daân toäc Vieät qua haønh vi laøm ôn vaø ñeàn ôn.

THI AÂN & BAÙO AÂN

Haàu nhö ña soá ngöôøi ñôøi khi thi aân ñeàu do söï thuùc ñaåy tình caûm, cuûa loøng nhaân aùi, cuûa caùi maø Maïnh Töû goïi laø "Traéc aån chi taâm," haønh ñoäng giuùp ñôõ ñoàng loaïi boäc phaùt, khoâng bao haøm mong caàu söï baùo ñaùp naøo caû. Caâu noùi maø baø phieáu maãu "maéng" Haøn Tín laø moät bieåu loä cuï theå.
Ngöôøi laøm ôn nhaèm muïc ñích buoäc ngöôøi ta bieát ôn mình thì thöïc chaát ñaây khoâng phaûi laø ôn maø chæ laø moät loaïi nôï, taïm öùng maø thoâi. Ngöôøi laøm ôn ñích thöïc khoâng caàn baùo. Laøm ôn khoâng caàu baùo, "thi aân roài queân di" khoâng bao giôø nhaéc laïi, khoâng keå cho ngöôøi thöù ba nghe bieát thì chaéc chaén khoâng coù oaùn.
Trong Kinh Luaän Baûo Vöông Tam Muoäi, trích daãn bôûi Möôøi Ñieàu Taâm Nieäm, ñieàu thöù 8 ghi raèng: "Thi aân ñöøng caàu ñeàn ñaùp, vì caàu ñeàn ñaùp laø thi aân coù möu ñoà."
Ñöùc Phaät ñaõ daïy baèng moät hình töôïng raát cuï theå: "COI THI AÂN NHÖ ÑOÂI DEÙP BOÛ" nghóa laø xem vieäc giuùp ñôõ keû khaùc laø moät caùch "Thi aân maïc nieäm."
Ñöøng bao giôø nhôù laø mình ñaõ coù laøm ôn cho ai. Kinh Phaät coøn coù noùi: "Ngöôøi boá thí haøm aân ngöôøi ñöôïc boá thí." Theá thì vaán ñeà aân nghóa vaø baùo ñeàn khoâng coøn gì quan troïng nöõa.

Theá nhöng, veà maët ñaïo lyù laøm ôn laø moät haønh vi thuoäc tình caûm, duø ngöôøi laøm ôn khoâng nghó ñeán chuyeän ñöôïc bieát ôn, ñeàn ôn, ngöôøi nhaän ôn vaãn thöôøng khoâng queân ôn. Ñoù laø nguyeân uûy cuûa ngaøy Thanksgiving taïi Baéc Myõ. Thaät vaäy, ngöôøi da ñoû baûn xöù khi giuùp ñôõ cho di daân Anh ñang ñoùi laïnh, beänh vaø cheát trong muøa ñoâng khaéc nghieät vaøo naêm 1620, hoï khoâng coù moät yù töôûng lôïi loäc naøo, haønh vi naøy khôûi töø loøng nhaân maø thoâi.
Leã Taï Ôn ñaàu tieân maø di daân Anh cöû haønh ôû Plymouth vaøo muøa thu naêm 1621, ñaõ keùo daøi nhieàu ngaøy chung vui giöõa di daân vaø ngöôøi da ñoû baûn xöù.
Thanksgiving laø ngaøy vöøa taï ôn trôøi vöøa taï ôn ngöôøi.

HAØNH VI CAO ÑEÏP

Nhôù ôn laø moät haønh vi cao ñeïp. Ngöôøi Vieät Nam cuõng thöôøng nhaéc nhôû loøng bieát ôn: - "Ôn ai moät chuùt chôù queân" - "Moät mieáng khi ñoùi baèng moät goùi khi no" - "Cuûa tuy tô toùc nghóa so nghìn vaøng."
Nhieàu khi, ngöôøi Vieät bieát ôn moät caùch bao quaùt nhö: "Uoáng nöôùc, nhôù nguoàn," - "aên quaû nhôù keû troàng caây," - "aên khoai nhôù keû cho daây maø troàng".
Taâm tö tình caûm naøy cuûa ngöôøi Vieät cuõng töông töï vôùi tinh thaàn cuûa Leã Taï Ôn Hoa Kyø.

AÂN NGHÓA TRONG TRUYEÀN THOÁNG VIEÄT NAM

Ñoái vôùi vaên hoùa Vieät, loøng bieát ôn ñöôïc xem nhö laø moät tieâu chuaån ñaïo lyù. "Ôn ai moät chuùt chôù queân" chính laø "Thoï aân maïc vong" ñaây laø lôøi khuyeân xuaát phaùt töø quan nieäm "khoâng ai coù theå töï haøo laø khoâng caàn ñeán ngöôøi khaùc" khi coøn soáng ôû ñôøi.
Sully Prud'homme, moät nhaø vaên Phaùp cuõng ñaõ chia seû tö töôûng naøy trong moät baøi thô vôùi caâu keát "Nul ne peut se vanter de se passer des hommes." Noùi caùch khaùc, soáng ôû ñôøi moïi ngöôøi ñeàu chòu ôn nhau.
Theo J.M. Massieu thì "Bieát ôn laø trí nhôù cuûa con tim."
Ngöôøi Vieät truyeàn thoáng raát toân troïng tình caûm bieát ôn. Ca dao tuïc ngöõ coù raát nhieàu caâu nhaéc nhôû: "Moät ngaøy neân nghóa, chuyeán ñoø neân quen" hoaëc "Moät chöõ neân thaày" vaø xa hôn nöõa "nhaát daï baù aân" (Chæ moät ñeâm coù ñeán traêm aân hueä).
Coù leõ, taâm traïng muoán queân ôn baét nguoàn töø choã ngöôøi "thi aân coù yù möu ñoà."
Ngoaøi ra, coù moät loaïi ôn maø ít ngöôøi muoán queân, nghóa laø luoân luoân nhaéc nhôû, coù khi töï höùa laø soáng ñeå daï, cheát mang theo nöõa, ñoù laø
- Ôn loøng,
- Ôn tri ngoä.
- Ôn ngöôøi hieåu ñöôïc taâm söï vaø chí höôùng cuûa mình,
- Ôn ngöôøi cöùu mình thoaùt khoûi caûnh coâ ñôn...