Vaøi neùt veà cuoäc ñôøi Sö huynh Pierre Traàn vaên Nghieâm :

Sö huynh Pierre sinh ngaøy 19.6.1908 taïi Phuù Myõ Saøi goøn, Vieät Nam.

Sö huynh nhaäp ñeä töû vieän caùc Sö huynh La San taïi Hueá ngaøy 3.8.1921, khaán doøng laàn ñaàu tieân ngaøy 15.8.1925 vaø khaán troïn ñôøi naêm 1933.

Sö huynh ñaõ phuïc vuï trong caùc tröôøng La San Vieät Nam töø Baéc chí Nam (Puginier Haø Noäi, Pellerin Hueá, Adran Ñaø Laït, Taberd Saøi goøn), trong phaân khoa Sö phaïm cuûa Ñaïi hoïc Ñaø Laït, Ñaïi hoïc Thaønh Nhaân Saøi goøn. Sö huynh cuõng ñaõ ñoùng goùp trong laõnh vöïc Sö phaïm vôùi caùc Ñaïi hoïc Saøi goøn, Hueá vaø Hoøa Haûo.

Sö huynh coøn laø moät thaønh vieân ñaéc löïc vaø uy tín trong Hoäi ñoàng Vaên hoùa Giaùo duïc Quoác gia cuûa Vieät Nam Coäng Hoøa trong 3 nhieäm kyø lieân tuïc cho ñeán 1975.

Tî naïn qua Phaùp naêm 1977, Sö huynh laø moät trong caùc saùng laäp vieân cuûa Hoäi Alder ñeå phuïc vuï caùc ngöôøi tî naïn Vieät Nam vaø AÙ Chaâu. Vaø cho ñeán nhöõng ngaøy cuoái cuøng, Sö huynh vaãn haêng say hoaït ñoäng vôùi Hoäi trong moïi coâng taùc, nhaát laø phuïc vuï caùc em qua caùc goùp yù vaø trao ñoåi môùi ñaây vôùi caùc Phuï huynh hoïc sinh, nhaân chöông trình Giaùo duïc Sinh lyù cuûa chính phuû Phaùp ñöa ra trong hoïc ñöôøng, coá gaéng chænh ñoán caùc sai leäch neáu coù ñeå mang ñeán cho con em chuùng ta moät söï giaùo duïc trong laønh vaø toát ñeïp. Cho ñeán phuùt choùt, Sö huynh Pierre vaãn laø moät nhaø Giaùo duïc nhieät tình, xöùng laø con caùi cuûa Thaùnh Gioan La San, Quan Thaày caùc Nhaø Giaùo duïc treân theá giôùi.

* *
*

Toâi vaãn coøn nhôù maõi, moät saùng muøa xuaân, theo böôùc chaân cha mình leï böôùc treân væa heø "kinh thaønh aùnh saùng". Moät cuï giaø ñaõ ngoaøi 80, maø vaãn coøn thoaên thoaét ñi nhanh nhö theá naøy, thì phaûi coù moät ñoäng löïc naøo maïnh laém, moät maõnh löïc tình yeâu naøo thaät daøo daït thuùc ñaåy. Vaø toâi ñaõ nhaän ra aùnh saùng khi nghe tieáng Freøre Pierre goïi cha toâi : "Sanh !".

Moät tieáng goïi goûn goïn, nhöng chaát ngaát tình thaày troø, goùi goïn hôn caû ba phaàn tö theá kyû yeâu thöông, daán thaân cho töøng "ñöùa hoïc troø" cuûa Freøre Pierre. Vaø cha toâi ñaõ thaät leã pheùp thöa laïi :

"Bonjour cher Freøre", moät tieáng chaøo gôïi leân caû moät khung trôøi kyû nieäm nhöõng naêm thaùng cha toâi ñöôïc vinh phuùc hoïc cuøng Freøre Pierre ôû tröôøng Pellerin, Hueá.

Baáy giôø aùnh saùng Paris môùi thaät röïc chieáu trong loøng toâi. Thì ra, cuï giaø 85 tuoåi aáy, vöøa töø Myõ sang Phaùp, ñaõ ñoøi cho ñöôïc, vaø noân nao ñi gaëp laïi thaày cuõ cuûa mình – "Freøre Pierre". Baáy giôø toâi môùi hieåu taïi sao moãi laãn hai tieáng "Freøre Pierre" ñöôïc nhaéc ñeán laø caû moät pho chuyeän tuoân traøo nhö gioøng nöôùc Höông Giang nhöõng ngaøy luït lôùn, khoâng nhöõng töø cha toâi, maø ngay caû töø nhöõng cuï giaø, nhöõng ngöôøi lôùn, nhöõng thanh nieân treû tuoåi.

Khoâng nhöõng cöïu hoïc sinh Vieät Nam ngöôõng moä, kính phuïc Freøre Pierre nhö moät nhaø giaùo duïc taøi ba, moät chuyeân gia sö phaïm noåi danh, moät "oâng Freøre" taän tình vôùi hoïc sinh, maø ngay caû "Taây con" cuõng thöông quyù Freøre Pierre, thöông ñeán ñoä chính chuùng laøm maát "vò thaày ñaùng yeâu" cuûa chuùng !

Moät chaøng thanh nieân nam kyø, noùi raëc gioïng Saøi goøn, nhöng noùi tieáng "Taây nhö Parisien", chöa troøn 30 tuoåi, ñöôïc nhaø doøng gôûi ñeán phuïc vuï taïi tröôøng Puginier Haø Noäi. Chæ trong moät thôøi gian ngaén, vôùi khoái oùc luoân saùng taïo, vôùi con tim nhaïy caûm, vaø moät chí quyeát "lì lôïm", Freøre Pierre ñaõ khai phaù moät loái daïy môùi, raát höõu hieäu veà vaên chöông Phaùp cho maáy chuù Taây con. Thaáy con em veà nhaø hoïc haønh taán tôùi, caùc oâng Taây, baø Ñaàm cuõng ñem loøng moä meán "oâng Freøre ngöôøi Annamite". Coøn hoïc troø cuûa Freøre thì khoûi noùi, chuùng xem Freøre Pierre nhö thaàn töôïng. Theá laø vaøo ngaøy Teát Nguyeân Ñaùn 1937, ñöôïc cha meï cho tieàn, maáy chuù Taây con ruõ nhau maëc aùo daøi Vieät Nam, ñoäi khaên ñoùng cho gioáng nhö phong tuïc taäp quaùn cuûa thaày chuùng noù, roài mua hoa ñeán lôùp möøng Teát thaày, chuùc tuoåi thaày. Sau khi ñöùng khoanh tay vaây quanh thaày, chuùng chuùc Teát Freøre Pierre khoâng nhöõng baèng tình thöông gôûi gaém qua caønh ñaøo Haø Noäi, maø coøn caû nieàm tin yeâu noàng chaùy trong tieáng phaùo noå. Caû saân tröôøng Puginier vaø khu phoá Rue Carreau vang doäi tieáng phaùo möøng xuaân, möøng thaày cuûa ñaùm Taây con. Chuùng ñaâu bieát raèng, vieäc chuùng laøm ñaõ khieán cho ban Giaùm ñoác ngöôøi Taây böïc mình, vaø cho ñoù laø moät "sì-caên-ñan" lôùn trong moät tröôøng Taây. Theá laø hai ngaøy sau Freøre Pierre cuûa chuùng nhaän ñöôïc moät baøi sai töø Saøi goøn ñieän ra cho leänh rôøi ñaùm hoïc troø "Taây con xöù Baéc kyø" xaùch va ly veà Nha Trang. Vaø roài ít laâu sau ñoù, oâng Freøre treû bò Taây lieät vaøo haïng "quaäy" laïi ñöôïc leänh xaùch va ly ra Hueá.

Hueá khoâng maáy gì xa laï vôùi chaøng trai treû goác Saøi goøn mang teân Traàn Vaên Nghieâm. Chaøng ñaõ ñeán ñaây ngaøy 3-8-1921 luùc chaøng vöøa môùi 13 tuoåi ñeå nhaäp ñeä töû vieän doøng La San.

Beù Nghieâm chaøo ñôøi vaøo ngaøy 19-6-1908 taïi Thò Ngheø trong moät gia ñình khaù giaû vaø ñaïo ñöùc. Thuôû coøn nhoû beù Nghieâm theo hoïc tröôøng hoïc ñaïo vôùi caùc Soeurs doøng Thaùnh Phaoloâ. Sau khi laõnh nhaän bí tích Theâm söùc, beù Nghieâm ñöôïc cha meï gôûi vaøo hoïc taïi tröôøng Taberd. Tuy chöa hoïc tieáng Phaùp, nhöng nhôø thoâng minh vaø quyeát taâm chaêm hoïc, chæ trong moät thôøi gian chöa ñaày moät thaùng, beù ñaõ theo kòp ñöôïc lôùp choùt cuûa Taberd : "la huiteøme" ! Roài töø ñoù, beù Nghieâm cuøng vôùi baïn laø Nguyeãn Taân Hoøa thay phieân nhau ñöùng nhöùt lôùp.

Sau khi tan tröôøng beù Nghieâm thöôøng ôû laïi Taberd laøm baøi, hoïc baøi, chôi vôùi hoïc sinh noäi truù cho ñeán 8 giôø toái môùi theo daân buoân trôû veà Thò Ngheø. Ngaøy Chuùa nhaät beù laïi vaøo tröôøng Taberd ñeå sinh hoaït hoïc veõ caû buoåi saùng… Beân caïnh nhöõng giaây phuùt tuyeät vôøi ñoù cuûa tuoåi thô, beù Nghieâm coøn ñöôïc dieãm phuùc hoïc cuøng Freøre Antonin, moät vò thaày khaû aùi, dòu daøng vaø daïy raát gioûi. Cuõng vì muoán trôû neân gioáng Freøre Antonin maø beù Nghieâm xin ñöôïc vaøo doøng La San.

Naêm 13 tuoåi caäu Nghieâm töø giaõ cha meï, hoï haøng vaø mieàn Nam thaân yeâu ñeå ra Hueá theo hoïc ñeä töû vieän La San vôùi hoaøi voïng seõ trôû neân moät oâng Freøre gioûi nhö Freøre Antonin, thaày cuûa caäu. Naêm leân 16 tuoåi, vôùi con tim ñaày ngheä só tính caäu quyeát taâm böôùc theo böôùc nöõa trong ñôøi tu : vaøo taäp vieän Hueá. Taïi ñaây chaøng nhaän aùo doøng vaø nhaän teân môùi, moät teân seõ ñi vaøo taâm khaûm cuûa bao theá heä hoïc sinh, sinh vieân Vieät nam laãn Taây con, Taây lai treân ba mieàn ñaát nöôùc thaân yeâu FREØRE PIERRE.

Sau 7 naêm thuï huaán, vaøo naêm 1928 Freøre ñöôïc sai ñi phuïc vuï ôû Haûi Phoøng. Cuõng vì con tim nhaïy caûm, maø moät boâng hoàng Baéc kyø ñaõ loït vaøo maét xanh chaøng trai Nam kyø môùi troøn 20 tuoåi. Freøre chæ bieát khoùc tröôùc maët Chuùa vaø tìm an uûi nôi tình thöông cuûa coäng ñoaøn caùc Freøre vôùi nhau. Cuoái naêm aáy, Freøre ñöôïc gôûi veà phuïc vuï taïi Nam Ñònh ñeå giuùp môû chöông trình "primaire supeùrieur" taïi ñoù vaøo naêm 1929. Nhaän thaáy chöông trình naøy thaønh coâng, caùc beà treân gôûi Freøre leân Haø Noäi vaøo muøa heø naêm aáy ñeå moät chöông trình töông töï cho hoïc sinh Vieät Nam. Ñang sung söôùng phuïc vuï hoïc sinh taïi thuû phuû cuûa mieàn Baéc, Freøre laïi baát ngôø nhaän ñöôïc baøi sai trôû veà Nam Ñònh. Töø buoàn phieàn ñoåi thaønh vui söôùng, Freøre ñaõ ñem heát söùc mình ra phuïc vuï tuoåi treû Nam Ñònh. Taïi ñaây, ngheä só tính cuûa Freøre Pierre baét ñaàu troå hoa. Muøa Noel thì cho hoïc sinh laøm Maùng Coû, caùc lôùp thi ñua trang trí, muøa Teát thì toå chöùc vaên ngheä, ñeán ngaøy 15-5, leã Thaùnh Gioan La San, Boån maïng caùc nhaø giaùo duïc thì Freøre laïi toå chöùc röôùc kieäu vaø caùc troø chôi daân gian. Chæ trong vaøi thaùng daân Nam Ñònh bieát ñeán danh tröôøng vaø cha meï thi nhau gôûi con ñeán ch caùc Freøre daïy doã. Hoïc sinh tröôøng Nam Ñònh noåi danh nhôø nhieàu em ñaäu "diploâme" hay "brevet eùleùmentaire".

Vaøo naêm 1931, sau 10 naêm xa nhaø, Freøre Pierre ñöôïc pheùp xuoâi Nam veà thaêm gia ñình ôû Saøi goøn, roài trôû laïi phuïc vuï tuoåi treû Nam Ñònh theâm moät naêm nöõa. Naêm naøy môùi thaät laø naêm khoù khaên cho "oâng Freøre treû" laém taøi, vì moät tình caûm baát ngôø ñaõ xaâm chieám con tim Freøre khi Freøre trôû veà Saøi goøn thaêm nhaø. Moät naêm trôøi chieán ñaáu, moät naêm trôøi toâi luyeän chí quyeát hieán thaân. Cuoái naêm aáy, Freøre laïi ñöôïc gôûi veà ñaát Thaàn Kinh, xöù Hueá laõng maïn nhö theå ñeå tieáp tuïc toâi luyeän con tim. Cuoái cuøng, Freøre ñaõ döùt khoaùt vaø khaán troïn ñôøi vaøo naêm 1933.

Taïi Hueá, sau khi nghe Freøre Pierre giaûng baøi ñaàu tieân veà Milly cuûa Lamartine, moät hoïc sinh ñaõ buoäc mieäng khen "J’ai trouveù mon maitre" (toâi ñaõ tìm ñöôïc sö phuï). Vaø vaøo naêm 1996 cuï giaø hoïc sinh thuôû xa xöa aáy, vôùi neùt buùt laõo thaønh 82 tuoåi, ñaõ vieát : "J’ai toujours penseù aø vous comme aø l’un de mes plus grands bienfaiteurs. Je ne cesse de raconter aø mes enfants que j’eùtais tous yeux et toutes oreilles aø vos reùflexions au commencement de la classe du matin et ne manquais pas de les noter le soir sans manquer un deùtail. Oui, cher Freøre, Dieu s’est servi de vous pour me former tel que je suis aø cette heure." (Con vaãn haèng nhôù Freøre maõi nhö moät aân nhaân vó ñaïi cuûa ñôøi con. Con haèng keå cho con caùi roõ laø thuôû coøn hoïc sinh con meâ nghe lôøi Freøre daïy caùc baøi suy tö cuûa Freøre vaøo ñaàu lôùp buoåi saùng vaø con khoâng bao giôø queân ghi cheùp laïi khoâng boû soùt moät chi tieát naøo vaøo ban toái. Freøre aø, thaät Chuùa ñaõ duøng Freøre ñeå ñaøo luyeän con neân ngöôøi nhö ngaøy hoâm nay).

Sau hôn 18 naêm xa rôøi nôi choân nhau caét roán, phuïc vuï tuoåi treû hai mieàn Trung vaø Baéc. Freøre Pierre ñöôïc gôûi veà phuïc vuï taïi Taberd naêm 1939.

Vôùi chieán tranh taïm laéng dòu, Trung öông Doøng ñaõ quyeát taâm trao vieäc ñieàu khieån Tænh Doøng Vieät Nam cho caùc Freøre Vieät Nam. Vaø naêm 1951, Freøre Cyprien Traàn Vaên Thieâng ñöôïc trao phoù traùch nhieäm Giaùm Tænh. Freøre Pierre laïi ñöôïc gôûi ra Baéc laøm Hieäu tröôûng tröôøng Puginier Haø Noäi.

Vôùi tö caùch laø Hieäu tröôûng, Freøre ñaõ hoaøn taát chöông trình ñeä nhò caáp vaø ñaõ ñoùn nhaän caùc treû moà coâi vaøo hoïc Puginier. Moät trong nhöõng treû moà coâi naêm aáy, sau naày laø docteur Traàn Ñöùc Töôøng vieát nhö sau : "Baïn coù bieát Freøre Pierre ñoùn tieáp toâi nhö theá naøo laàn ñaàu tieân ôû Puginier khoâng ? Vaøo giôø aên tröa, toâi khoâng bieát ñi ñaâu, chæ bieát ñöùng nôi haønh lang. Freøre ñaõ ñeán beân toâi vaø hoûi taïi sao. Sau khi nghe toâi giaûi thích, Freøre ñaõ caàm laáy tay toâi, daét toâi ñi vaø cho moät choã ngoài ôû baøn aên". Chuyeän naøy toâi seõ khoâng bao giôø queân ñöôïc.

Nhaän thaáy khaû naêng sö phaïm cuûa Freøre Beà treân Giaùm Tænh Cyprien ñaõ goïi Freøre veà laøm Giaùm ñoác Hoïc vieän La San.

Khi Ñaïi hoïc Coâng giaùo Ñaø Laït ñöôïc thaønh laäp Freøre ñöôïc môøi ñeán daïy trong khi Freøre vöøa ñaûm nhaän traùch nhieäm laøm Hieäu tröôûng tröôøng Adran. Vaøo naêm 1958, nhaän thaáy caùc treû nhoû caàn söï dòu daøng cuûa nöõ giôùi, Freøre laø ngöôøi ñaàu tieân môøi caùc nöõ giaùo vieân vaøo daïy caùc lôùp tieåu hoïc La San.

Moät thôøi gian sau, Freøre ñöôïc môøi môû phaân khoa Taâm lyù, Sö phaïm taïi Ñaïi hoïc Ñaø Laït.

Beân caïnh nhieäm vuï khoa tröôûng, Freøre Pierre coøn ñöôïc môøi daïy ôû Giaùo hoaøng Hoïc vieän Ñaø Laït, höôùng daãn caùc khoùa tu nghieäp cuûa caùc tröôøng Cao ñaúng Sö phaïm cuûa chaùnh phuû ôû Saøi goøn, Hueá, Caàn Thô. Ngay caû Ñaïi hoïc Hoøa Haûo ôû Long Xuyeân cuõng môøi Freøre veà daïy. Freøre ñaõ ñoùng goùp thaät nhieàu cho neàn giaùo duïc taïi Vieät Nam, qua nhöõng giaùo sinh, giaùo chöùc Freøre ñaõ huaán luyeän theo toân chæ « Löông Sö Höng Quoác ».

Nhaän thaáy taøi naêng cuûa Freøre Pierre, chính phuû ñaõ môøi Freøre vaøo trong Hoäi ñoàng Vaên hoùa Giaùo duïc cuûa nöôùc Vieät.

Vaøo naêm 1977 nhôø söï can thieäp cuûa Chuû tòch Quoác hoäi Phaùp, Freøre Pierre rôøi queâ höông ñeå sang soáng taïi Phaùp.

Vaøo tuoåi ñôøi 88, ai cuõng töôûng Freøre seõ veà höu, nhöng khoâng phaûi theá. Tuy söùc khoûe ñaõ yeáu, nhöng tinh thaàn vaãn coøn minh maãn, Freøre ñaõ khoâng ngaàn ngaïi nhaän lôøi chuyeån dòch sang tieáng Phaùp cuûa Ñöùc Hoàng Y Nguyeãn vaên Thuaän cuøng coäng taùc dòch nhöõng taùc phaåm cuûa Duyeân Anh ; duyeät laïi baûn dòch giaùo lyù cho ngöôøi tröôûng thaønh (Cateùchisme des Adultes) cuûa Hoäi ñoàng Giaùm muïc Phaùp, vaø Ñöùc tin Coâng giaùo (La Foi Catholique), cuõng nhö dòch boä Lòch söû Giaùo hoäi (L’Histoire de l’Eglise)…

Cuoái cuøng caùc hoaït ñoäng daán thaân phuïc vuï tuoåi treû Vieät Nam Taây con laãn Taây lai vaø ngöôøi Vieät tî naïn cuûa Freøre Pierre trong hôn ¾ theá kyû ñaõ phaûi taïm ngöng khi Freøre ñöôïc 93 tuoåi. Freøre ñaõ vaâng lôøi caùc Beà treân rôøi khoûi coäng ñoaøn Vieät Nam ôû Ivry Sur Seine ñeå veà nhaø Höu döôõng (Athis-Mons) tieáp tuïc söù maïng giaùo duïc baèng caàu nguyeän vaø beänh taät cuûa tuoåi giaø. Chaúng bao laâu sau, Thieân Chuùa ñaõ goïi Freøre veà nhaø Cha vaøo ngaøy 05-4-2001.

Freøre Pierre thaät xöùng vôùi lôøi Chuùa khen thöôûng :
"Nhöõng ai giaûng daïy ñöôøng ngay neûo chính cho nhieàu ngöôøi,
seõ muoân ñôøi saùng choùi nhö nhöõng vì sao."

(Danien 12,3)
Traàn Troïng An Phong, f.s.c.