(Ngoâi tröôøng ñaàu tieân ñaët döôùi quyeàn ñieàu khieån cuûa doøng La San taïi VN)
Naêm 1861 Ñoâ ñoác de la Grandieøre nhaân danh chính quyeàn thuoäc ñòa Phaùp xin sö huynh Philippe, Toång quyeàn doøng La San gôûi sang Saøi Goøn moät soá sö huynh ñeå môû tröôøng daïy vaên hoùa cho daân chuùng ñòa phöông vaø ñoàng thôøi truyeàn baù ñaïo Chuùa. Tuy nhieân vaøo thôøi ñieåm naøy, chæ coù saùu (6) sö huynh laø saün saøng leân ñöôøng ñaùp lôøi môøi goïi vöøa "ñi môû mang Nöôùc Chuùa laïi vöøa mang vaên hoùa Phaùp sang truyeàn baù cho nhöõng ngöôøi daân chöa ñöôïc aùnh saùng vaên minh soi roïi". Ngaøy 5 thaùng 11 naêm 1965, hoï leân taøu Ardeøche taïi caûng Toulon ñeå tröïc chæ sang Vieät Nam (sau nhieàu laàn thay ñoåi taøu vaø ñoåi ngaøy).
Nhaø caàm quyeàn thuoäc ñòa chòu moïi phí toån veà di chuyeån, choã ôû, nôi daïy hoïc, baûo trì tröôøng sôû, chí phí hoïc cuï vaø phaàn thöôûng cho caùc hoïc sinh. Nhaø ôû cuûa caùc sö huynh, theo nhö truyeàn thoáng beân Phaùp, cuõng coù moät khu vöôøn ñeå canh taùc rau quaû vaø kín ñaùo ñoái vôùi nhöõng caëp maét toø moø. Vì ngoâi tröôøng caùch nhaø thôø moät ñoaïn ñöôøng khaù xa neân caùc sh vaø ñoä 100 hoïc sinh cuûa hoï – taát caû ñeàu laø noäi truù - ñöôïc ñaëc aân tham döï thaùnh leã taïi tröôøng .
Nhö theá vaøo ngaøy khai tröôøng, ngaøy 9 thaùng Gieâng naêm 1866, coù saùu sö huynh ñöùng lôùp. Roài vaøo ngaøy 23 thaùng hai cuøng naêm, coù theâm moät sö huynh ñeán taêng cöôøng. Nhöng sau ñoùù, vaøo ngaøy 26/04/1866, 2 sh Adelphinien vaø Adilbert_Jean – ñöôïc gôûi "ñi" Chôï Lôùn laäp theâm tröôøng chi nhaùnh La San ñaàu tieân taïi ñaáy.
Veà thuø lao cho caùc sö huynh thì chính quyeàn Phaùp ñoàng yù chi traû gioáng nhö ñaõ laøm ñoái vôùi tröôøng hôïp caùc sö huynh coâng taùc taïi ñaûo Reùunion, nghóa laø chi traû 1500 f/naêm moãi ngöôøi tröø ra sh hieäu tröôûng thì ñöôïc 2500f/naêm. Nhö vaäy caû naêm sö huynh nhaän ñöôïc taát caû laø 8500f/naêm (chöa keå thueá )
Tuy nhieân theo moät böùc aûnh vaø moät danh saùch vieát tay coøn ñöôïc giöõ laïi trong Archive taïi Roma, chuùng ta thaáy vaø ñeám ñöôïc 8 sh. Theá neân naûy sinh ra thaéc maéc laø töø laâu caùc taäp sinh La San ñöôïc daïy raèng nhoùm caùc sö huynh ñaàu tieân ñaët chaân leân caûng Beán Ngheù goàm 6 sö huynh. Côù sao aûnh laïi cho thaáy coù söï hieän dieän cuûa 8 vò. Vaäy 02 vò kia ñaâu roài ? Phaûi chaêng hoï ñaõ chuøng böôùc ?
Theo döï tính ban ñaàu, 6 sh ñeán laøm vieäc taïi Saøi goøn laø caùc sh :
1- Sh Jaime, teân ñôøi laø Joseph-Marie Tigol, ñöôïc boå
nhieäm giaùm tænh kieâm hieäu tröôûng.
2- Sh Adelphinien, teân ñôøi laø François-Joseph-Adelphie Cabaille
3- Sh Adrien Victor, teân ñôøi laø Adrien Menneùtrier
4- Sh Basile de Jeùsus, teân ñôøi laø Joseph Lapointe.
5- Sh Adilbert-Jean, teân ñôøi laø Arnaud Jean.
6- Sh Alpin de Jeùsus, teân ñôøi laø Marie-Joseph-Auguste Galichet.
Coøn 2 sö huynh maø muïc tieâu ñeán laø Singapore, ñaõ thaùp
tuøng theo vaø coù teân laø :
7- Sh Paulinian, teân ñôøi laø Edouard Teady.
8- Sh Neùopole de Jeùsus, teân ñôøi laø Paul Bayet
Tuy nhieân, khi sang ñeán Saøi Goøn thì coù moät thay ñoåi nhoû : 6 sö huynh ñaàu tieân cuûa tænh doøng Saøi Goøn laø sh Jaime, sh Adelphinien, Adrien-Victor, Neùopole de Jeùsus, Alpin de Jeùsus vaø Adilbert-Jean.
2 sö huynh seõ ñi Singapore laø Basile de Jeùsus vaø Paulinian.
Böùc aûnh cuûa 8 sö huynh noùi treân ñöôïc thôï aûnh myõ thuaät T. Mori (Nhaät), chuïp taïi Saøi Goøn. Böùc aûnh khoâng coù ghi ngaøy chuïp, nhöng ta suy ñoaùn thì coù leõ vaøo nhöõng thaùng ñaàu naêm 1866.
Nhö vaäy, vaøo nhöõng ngaøy ñaàu thaùng gieâng naêm 1866, coù taát caû 8 sh La San hieän dieän taïi Nam Kyø, tuy nhieân coù phaûi taát caû ñeàu ñöùng lôùp hay chaêng ?
Trong caùc coäng ñoaøn La San thôøi tröôùc, coù moät soá sh ñaëc traùch lo vaät chaát, nhaø cöûa …, giuùp cho anh em khaùc yeân taâm ñöùng lôùp (coäng ñoaøn, cuï theå laø ôû Phaùp, thöôøng phaûi coù moät khu vöôøn ñeå troàng rau caûi, caây traùi … nhaèm caûi thieän böûa aên vaø giuùp haïn cheá chi tieâu). Neân chuùng ta khoâng laáy laøm laï gì neáu caùc sh ñaàu tieân sang VN khoâng ñöùng lôùp heát (taïi tröôøng Adran) : chæ coù 4 sh thoâi !
Döôùi ñaây laø moät trong caùc baûn baùo caùo ngaén goïn veà tröôøng Adran ñöôïc gôûi veà vaên khoá trung öông doøng coøn giöõ laïi ñöôïc. Trong baûn naøy ta thaáy :
Naêm 1866 coù 4 sö huynh tham gia ñöùng lôùp.
* Tröôøng khai giaûng ngaøy 9/01/66. Luùc ñaàu chæ coù 3 lôùp hoïc vaø soá hoïc sinh laø 100 em.
Toång coäng löông boång caùc sh laø 7 000 f. Cuoái nieân hoïc coøn dö ñöôïc 3 360 f. Quó cuûa tröôøng coøn 2540 f.
* Ñeán giöõa naêm 1867 (1/07/1867), soá sh ñöùng lôùp laø 5. Soá hoïc sinh vaãn giöõ nguyeân, khoâng thay ñoåi. Tieàn löông cuûa 5 sh laø 8 500 f. Tieàn caùc sh daønh duïm ñöôïc laø 21 258 f. Keát toaùn quó tröôøng laø 1 950 f.
Maët beân kia cuûa "baùo caùo haøng naêm" naøy coøn phaûi traû lôøi theo töøng caâu hoûi nöõa ñeå trung öông doøng naém roõ hoaït ñoäng cuûa coäng ñoaøn.
Baûn baùo caùo naøy (
maãu chung cho taát caû caùc nhaø tröôøng treân theá giôùi maø doøng ñieàu khieån vaø chòu traùch nhieäm) coù nhieàu caâu hoûi khaù ñaëc bieät maø moät trong soá ñoù laø: nhaø veä sinh coù theå quan saùt töø caùc lôùp ñöôïc chaêng ? Coù leõ caâu hoûi naøy phaùt xuaát töø söï quan taâm ñaëc bieät döôùi goùc ñoä vöøa sö phaïm vöøa luaân lyù !
Thôøi khoaù bieåu (ngaøy thöôøng vaø thöù naêm) rieâng cuûa caùc sh cho thaáy ngoaøi vieäc lo chu toaøn boån phaän cuûa ngöôøi tu só, caùc sh chæ chuyeân taâm laøm coâng taùc giaùo duïc cuõng nhö lo thöôøng huaán cho baûn thaân (hoïc theâm giaùo lyù …). Theá neân caùc hoïc sinh La San ñöôïc chaêm soùc kyõ vaø töông ñoái deã daøng ñaït nhöõng keát quaû hoïc taäp cao !
***
Ngay töø ñaàu, tröôøng ñöôïc goïi laø tröôøng Phaùp Vieät vaø coù teân laø Adran hoïc ñöôøng, do caùc cha truyeàn giaùo ngoaïi quoác Ba Leâ (MEP) ñöùng ra thaønh laäp. Moät nghò ñònh thö ñeà ngaøy 29/09/1861 ghi laïi quyeát ñònh caáp phaùt cho tröôøng 30 hoïc boång, vaø moät quyeát ñònh khaùc ñeà ngaøy 15/02/1862 naâng soá hoïc boång naøy leân leân thaønh 100 :
Naêm 1862,
Ñeà ñoác (? Contre-amiral) chæ huy tröôûng :
- Chieáu theo nghò ñònh thö ngaøy 29/09/1861 caáp 30 hoïc boång cho "tröôøng Phaùp Vieät cuûa ñöùc giaùm muïc Adran" (sic)
- Xeùt raèng söï baønh tröôùng cuûa neàn giaùo duïc Phaùp quoác laø ñieàu toái caàn thieát cho töông lai Nam Kyø.
- Raèng caàn phaûi khai taâm cho caùc ngöôøi treû An Nam laøm quen vôùi ngoân ngöõ vaø nhöõng thoùi tuïc Phaùp quoác haàu mai sau coù ñöôïc nhöõng nhaân vieân phuïc vuï coù khaû naêng vaø ñoàng thôøi cuõng töôûng thöôûng cho caùc gia ñình ñaõ chöùng toû loøng trung thaønh vôùi Phaùp quoác baèng nhöõng ñaëc aân giaùo duïc
Nay quyeát ñònh :
Nghò ñònh naøy baûi boû nghò ñònh kyù ngaøy 29/09/1861.
Saøi Goøn ngaøy 15/02/1962
Ñeà ñoác chæ huy tröôûng
Kyù teân : Bonnard
Chæ thò cuûa giaùm ñoác noäi vuï.
Chieáu theo leänh cuûa ñeà ñoác chæ huy tröôûng, giaùm ñoác noäi vuï truyeàn :
Giaùm ñoác noäi vuï.
Kyù teân : Vial
Naêm 1865
Caùc sö huynh Tröôøng Ki-toâ â (La San) ñöôïc vieân ñoâ ñoác quyeàn thoáng ñoác De la Grandieøre môøi ñeán. Trong moät chuyeán coâng taùc trôû veà Phaùp, chính oâng ta ñích thaân ñeán Paris vaø vôùi söï öng thuaän cuûa oâng boä tröôûng boä haûi quaân vaø thuoäc ñòa, Chasseloup Laubat, oâng yeâu caàu sh toång quyeàn Philippe gôûi caùc sh sang Vieät Nam. Caùc thuû tuïc vaø thoûa thuaän, hoaøn toaøn gioáng nhö trong tröôøng hôïp ñeà cöû caùc sö huynh sang ñaûo Reùunion môû tröôøng, ñöôïc oâng boä tröôûng chaáp thuaän heát.
Theo thö ñeà ngaøy 17/07/1965 cuûa sh Philippe, saùu (06) sö huynh ñöôïc ñaët döôùi quyeàn ñieàu ñoäng cuûa oâng boä tröôûng vaø hoï leân taøu taïi Toulon ngaøy 05/11/1967. Hoï ñeán Saøi goøn ngaøy 08/01/1866
Naêm 1866
Saùu sö huynh ñoù laø :
Thö cuûa sh toång quyeàn Philippe.
Thöa ngaøi ñoâ ñoác,
Toâi haân haïnh baùo tin cho ngaøi hay laø lôøi yeâu caàu cuûa ngaøi xin gôûi 6 sö huynh ñeán thaønh phoá Saøi goøn taïi Nam Kyø ñaõ ñöôïc hoäi ñoàng coá vaán vaø chuùng toâi ñoùn nhaän caùch thuaän lôïi. Ngay töø hoâm nay, chuùng toâi ra coâng tìm cho ñuû tuùc soá theo yeâu caàu.
Thöa ngaøi ñoâ ñoác, chuùng toâi vui möøng veà cô hoäi maø loøng tin caäy cao ñoä cuûa ngaøi ñaõ cho pheùp doøng chuùng toâi chöùng toû laàn nöõa vôùi chaùnh quyeàn laø chuùng toâi raát taän tuïy ñoái vôùi lôïi ích cuûa nöôùc Phaùp, toå quoác chuùng ta vì raèng ñeå ñaùp traû tieáng goïi vaø ñeå xöùng ñaùng phuïc vuï toå quoác aáy, chuùng toâi khoâng heà ngaàn ngaïi bay ñeán taän chaân trôøi goùc beå cuûa theá giôùi naøy.
Veà nhöõng ñieàu kieän cuûa chuùng toâi trong vieäc thaønh laäp vaø tieáp lieäu, seõ khoâng coù gì khaùc laï nhöng muoán hoaøn toaøn ñöôïc gioáng nhö tröôøng hôïp ñoái vôùi ñaõo Reùunion.
Xin ngaøi ñoâ ñoác ñoùn nhaän nôi ñaây loøng kính troïng cuûa chuùng toâi.
Nay kính. Sö huynh Philippe
Thö cuûa oâng boä tröôûng haûi quaân vaø thuoäc ñòa.
Paris, ngaøy 17 thaùng 7 naêm 1865
Thöa ngaøi Beà treân Toång quyeàn,
Ngaøi ñaõ vui loøng chaáp thuaän lôøi yeâu caàu cuûa ñoâ ñoác De la Grandieøre vaø ñaõ ñaët 6 sh cuûa Doøng ngaøi döôùi quyeàn ñieàu ñoäng cuûa Boä toâi ñeå phaùi hoï sang Nam Kyø vaø söû duïng hoï nhö nhöõng giaùo vieân.
Toâi hoaøn toaøn taùn ñoàng thoûa öôùc ñaõ ñöôïc giao keát giöõa ñoâ ñoác vaø ngaøi veà vieäc naøy vaø toâi seõ thoâng baùo cho ngaøi bieát veà nhöõng bieän phaùp ñöôïc aùp duïng trong vieäc ñöa ñoùn caùc sö huynh maø ngaøi seõ chæ ñònh.
Ngoaøi chí phí ñi ñöôøng theo luaät ñònh töø Paris ñeán beán caûng ñeå leân taøu xuaát döông (1,50f cho moãi 10 000m), ngaøi seõ nhaän cho moãi tu só noùi treân moät soá trôï caáp khaùc ñöôïc chæ roõ theo vaên thö cuûa Boä toâi ñaõ ñöôïc gôûi cho ngaøi vaøo ngaøy 27 thaùng 3 naêm 1852, trong ñoù coù ñeà caäp ñeán vieäc caùc sö huynh cuûa Doøng ngaøi ñöôïc boå nhieäm sang ñaûo Reùunion.
Xin ngaøi Beà treân Toång quyeàn nhaän nôi ñaây loøng kính caån ñaëc bieät cuûa chuùng toâi.
Boä tröôûng boä haûi quaân vaø thuoäc ñòa
Kyù teân : P. de Chasseloup Laubat
Boái caûnh vaø tình hình cuûa tröôøng Adran.
Nhö treân ñaõ giaùn tieáp cho bieát tröôøng Adran tieân khôûi laø moät ngoâi tröôøng do caùc thöøa sai Paris thaønh laäp vaø theo ñuoåi caùc muïc tieâu keå treân. Tuy nhieân caùc linh muïc vì lyù do muïc vuï, laïi khoâng ñöôïc ñaøo taïo chuyeân veà sö phaïm vaø ñieàu haønh cô sôû giaùo duïc, ñaõ khoâng laøm cho tröôøng Adran phaùt huy heát tieàm naêng neân nhaø nöôùc thuoäc ñòa quay sang nhôø vaû caùc sö huynh. Ngoâi tröôøng Adran ñaàu tieân ñöôïc xaây döïng sô saøi, coù leõ baèng tre laù nhö bao cô quan thuoäc ñòa khaùc vaø vì laø thuoäc Nhaø Chung neân tröôøng toïa laïc ngay treân phaàn ñaát keà beân chuûng vieän ñòa phaän Saøi Goøn vaø do chính caùc linh muïc thöøa sai Phaùp (chuû yeáu laø cha beà treân ñòa phaän Wibeaux) ñöùng troâng coi.
Tôø sang nhöôïng phaàn ñaát tröôøng Adran
.Giöõa oâng Giaùm ñoác daân söï vuï haønh ñoäng vôùi danh nghóa cuûa oâng Thoáng ñoác toång tö leänh , vaø cha Wibeaux , toång ñaïi dieän toâng toøa , vôùi danh nghóa ñöùc cha Lefeøvre, giaùm muïc toâng toøa cuûa ñòa phaän truyeàn giaùo Taây Nam Kyø , coù söï ñoàng yù sau ñaây :
Ñöùc Giaùm Muïc ñaïi dieän toâng toøa nhìn nhaän cô sôû goïi laø tröôøng Adran tröôùc ñaây ñöôïc thaønh laäp vaø ñieàu haønh töø tröôùc tôùi nay bôûi Nhaø chung nhaèm muïc ñích phuïc vuï tích cöïc cho Ñaïo vaø cho Phaùp quoác taïi xöù thuoäc ñòa , vôùi söï ñoàng thuaän cuøng oâng chæ huy tröôûng veà nhöõng phaàn ñaát ñaõ ñöôïc caáp cho Nhaø chung do quyeát ñònh ngaøy 28 thaùng Taùm naêm 1862 cuûa ñoâ ñoác Bonard , nhöôïng cho nhaø caàm quyeàn quyeàn thuï höôûng vónh vieãn moät khoaûnh thuoäc phaàn ñaát noùi treân ñeå duøng vaøo vieäc tthaønh laäp ngoâi tröôøng mang teân Ñöùc giaùm muïc Adran vaø seõ ñöôïc ñieàu khieån bôûi caùc sö huynh tröôøng Ki-toâ .
Neáu ngoâi tröôøng naøy ñöôïc dôøi ñi nôi khaùc, thì vì vieäc naøy, Nhaø chung seõ tieáp thu laïi quyeàn thuï höôûng khoaûnh ñaát sôû höõu cuûa mình.
Khoaûnh ñaát maø quyeàn thuï höôûng ñöôïc nhöôøng laïi bôûi giaáy sang nhöôïng naøy bao goàm :
Veà beà daøi, suoát chieàu daøi cuûa phaàn ñaát Nhaø chung, khôûi töø ñöôøng 23 (ñeâ doác cuûa thaønh Gia ñònh – Saøi Goøn) ñeán ñöôøng 19 .
Veà beà ngang, moät ñoaïn daøi 85 m tính töø ñaàu muùt Ñoâng Baéc cuûa phaàn ñaát Nhaø Chung, giôùi haïn bôøi ñöôøng soá 2.
Caùc sö huynh tröôøng Ki-toâ khoâng ñöôïc haï nhöõng caây coå thuï, thay ñoåi saâu xa caùch boá trí cuûa sôû ñaát seõ ñöôïc trao cho hoï thuï höôûng hay nhaát laø söû duïng quyeàn daønh rieâng cho sôû höõu chuû , ngoaïi tröø vôùi söï öng thuaän cuûa Ñöùc Giaùm Muïc ñaïi dieän toâng toøa hay cuûa ngöôøi ñaïi dieän ngaøi .
Laøm taïi Saøi Goøn , ngaøy 6 thaùng Hai naêm 1864
OÂng Giaùm ñoác daân söï vuï
Kyù teân : Th . Wibeaux Kyù teân : Ph. Garraux
Ñaêng kyù ngaøy 24 thaùng Baûy naêm 1865 , trong soå danh boä ñaát ñai thuoäc phoøng ñaêng kyù Saøi Goøn .
**********
Souvenirs d'Adran - Dalat
1965 - 1966
