Sô löôïc veà tröôøng La San Baéc Trang
(1868 – 1871)
Vieân thoáng ñoác Nam Kyø De la Grandieøre ñaõ gôûi thö xin Trung öông doøng taïi Phaùp cho thaønh laäp tröôøng naøy vaøo ngaøy 4 thaùng 3 naêm 1868
Moïi toån phí trong vieäc thaønh laäp tröôøng ñeàu do chính quyeàn thuoäc ñòa Phaùp ñaøi thoï nhö nhaø cöûa, tröôøng lôùp, baøn gheá, thöïc phaåm vaø nhöõng di chuyeån cuûa caùc thaày giaùo (sh), phaàn thöôûng cho caùc hoïc sinh, vv … Möùc löông haøng naêm cuûa caùc sh ngang baèng vôùi möùc löông caùc giaùo vieân taïi Saøi goøn töùc laø 1 500 f/naêm. Tuy nhieân vò hieäu tröôûng laïi khoâng ñöôïc höôûng phuï caáp (1 000 f/naêm) nhö caùc hieäu tröôûng khaùc.
Ñaây laø 1 phaàn tôø trình haøng naêm (1868) maø tröôøng Baéc Trang duø chæ laø moät ngoâi tröôøng nhoû beù naèm ôû “ranh giôùi Vieät Mieân”, cuõng phaûi gôûi veà trung öông doøng La San vaø may thay, ñöôïc giöõ laïi trong vaên khoá doøng taïi Roma.
Vaøo thôøi ñieåm thaønh laäp tröôøng, Baéc Trang laø moät quaàn cö ñöôïc naâng caáp leân thaønh moät cöù ñòa quan troïng ngang haøng moät tænh lî hay chí ít, moät huyeän lî (inspection ?), beân bôø Haäu Giang, thuoäc tænh Traø Vinh, vuøng ñaát coøn nhieàu soùc laøng cuûa ñoàng baøo Khmer. Coù leõ vì vaäy maø vaøi baùo caùo coøn ñöôïc löu laïi ghi laø “l’eùcole est sur les frontieøres du Cambodge” (tröôøng naèm treân bieân giôùi Cam-boát). Tröôøng Baéc Trang naèm veà phía Ñoâng (hôi cheách veà Nam) cuûa hoï ñaïo Maëc Baéc vaø caùch nhaø thôø naøy ba daëm (trois lieues) töùc khoaûng hôn 5 km. Vieäc ñi laïi giöõa hai nôi phaûi maát khoaûng hôn 3 tieáng. Cuõng neân nhôù raèng mieàn Nam Vieät Nam luùc naøy daân chuùng vaãn coøn thöa thôt, giao thoâng ñöôøng boä khaù laïc haäu, chæ laø nhöõng ñöôøng moøn quanh co giöõa röøng buïi, soâng raïch chaèng chòt maø caàu kyø laïi quaù thoâ sô. Ngöôøi daân muoán ñi ñaâu ñoù thì thöôøng phaûi duøng ghe thuyeàn. Khoâng coù maùy moùc ñeå giuùp ñöa thuyeàn ñi, ngöôøi ta phaûi duøng cheøo, daàm hay saøo, ñeå bôi ñeå choáng. Ñaáy laø chöa keå nhöõng khoù khaên do thôøi ñieåm cuûa caùc doøng chaûy cuûa soâng (nöôùc lôùn, nöôùc roøng thay ñoåi tuøy ngaøy, tuøy ñoaïïn …) hoaëc soùng to gioù lôùn “ngoaøi” soâng caùi (teân goïi nhöõng ñoaïn soâng lôùn hay Haäu giang vaø Tieàn giang …) maø thöôøng chieàu roäng ñaït ñeán caû maáy caây soá. Vì gaëp khoù khaên trong di chuyeån neân caùc sh chæ coù theå tham döï thaùnh leã vaøo nhöõng ngaøy thöù naêm vaø Chuû Nhaät maø thoâi. Moãi laàn ñi nhö theá phaûi maát nhieàu thôøi gian vaø ñoâi khi gaëp luùc möa to gioù lôùn, hoï ñaønh ôû nhaø, loøng aùi ngaïi vì khoâng tuaân thuû ñeàu ñaën luaät doøng, moät ñieàu ñöôïc xem nhö laø loãi phaïm naëng ñeán tinh thaàn tu só luùc baáy giôø !Vì ngoâi tröôøng naèm giöõa thoân xoùm ñoàng baøo daân toäc Khmer, neân só soá hoïc sinh khoâng cao trong suoát thôøi gian tröôøng hoaït ñoäng, xeâ xích giöõa khoaûng 60, 70. Tröôøng luùc ñaàu coù 2 lôùp, naêm sau ñöôïc 3 lôùp vôùi 3 giaùo vieân laø caùc sh : taát caû hoï ñeàu ñöùng lôùp. Hieäu tröôûng ñaàu tieân laø sh Ayder vaø cuõng laø moät trong ba giaùo vieân.
Phaàn lôùn hoïc sinh laø treû em Mieân. Ñöông nhieân caùc em laø nhöõng phaät töû thuaàn thaønh cuûa Phaät giaùo Tieåu thöøa, phaùi Theravada hay Nam Toâng vaø raát tha thieát vôùi ñaïo cuûa cha oâng caùc em. Caùc sh chæ giuùp ñöôïc trong vieäc naâng cao tri thöùc cho chuùng, duø chuùng phaùt trieån hôi chaäm so vôùi treû Vieät. Sau moät thôøi gian (3 naêm) hoaït ñoäng keùm hieäu quaû, coäng theâm nhöõng khoù khaên veà khí haäu, veä sinh, thöïc phaåm, xa nhaø thôø … neân caùc sh Phaùp ñaønh ruùt lui veà boå sung cho caùc ngoâi tröôøng khaùc ñang coù nhieàu thuaän lôïi giaùo duïc hôn, vaø nhaát laø vì chính quyeàn thuoäc ñòa quyeát ñònh baûi boû trung taâm haønh chaùnh môùi thaønh laäp naøy (suppression de l’inspection indigeøne). Chính ñöùc giaùm muïc Miche laø ngöôøi am hieåu tình hình, cuõng ñoàng yù nhö vaäy. Theo leänh chính quyeàn thuoäc ñòa, tröôøng ñoùng cöûa naêm 1871, sau ba naêm hoaït ñoäng khaù khoù khaên, vaát vaû.
