Roma
Nhöõng böôùc ñaàu :
OÂng Beau, Toaøn quyeàn Ñoâng Döông Phaùp, baøy toû vôùi sö huynh Ivarch-Louis, giaùm tænh tænh doøng La San Saøigoøn yù ñònh muoán thaønh laäp tröôøng daïy tieáng Phaùp taïi moät soá thaønh phoá ôû Xieâm (Thaùi Lan) vaø Laøo. Vaøo thaùng (möôøi) moät vaø thaùng chaïp naêm 1905, nhöõng cuoäc thöông thaûo veà chuyeän naøy ñaõ ñöôïc trao ñoåi giöõa sö huynh giaùm tænh vaø Hardouin, moät thaønh vieân coù nhieàu aûnh höôûng trong noäi caùc cuûa oâng Toaøn quyeàn. OÂng Riffaut, Toaøn quyeàn coâng söù cuûa Phaùp taïi Baêng-coác, may thay vì coâng vuï, laïi coù maët taïi Saøi Goøn, ñöôïc tham khaûo yù kieán. OÂng vui loøng chaáp nhaän nhöõng ñeà nghò maø oâng Hardouin vaø sö huynh giaùm tænh ñaõ ñöa ra. Ñöôïc söï ñoàng thuaän, ngöôøi ta quyeát ñònh môû moät tröôøng hoïc taïi Battambang, moät thaønh phoá coù 30 000 daân, thuû phuû cuûa tænh cuøng teân vaø naèm treân phaàn ñaát cuûa Xieâm La.
Nhöõng ñieàu kieän thoûa thuaän vôùi caùc sö huynh doøng Mariste trong vieäc thaønh laäp ngoâi tröôøng ôû Quaûng Ñoâng (Trung Hoa) ñöôïc duøng laø chuaån cho kheá öôùc seõ ñöôïc kyù keát sau naøy ñoái vôùi tröôøng taïi Battambang. Ñoái vôùi sö huynh giaùm tænh doøng La San, nhöõng ñieàu kieän treân coù theå chaáp nhaän ñöôïc. Vaø vì vaøo muøa khoâ (keùo daøi trong naêm thaùng, töø thaùng hai ñeán thaùng baûy), nöôùc caïn kieät, khoù loøng maø ñeán ñöôïc Battambang, neân caùc sö huynh xuaát phaùt töø Saøi Goøn phaûi leân ñöôøng vaøo nhöõng ngaøy ñaàu thaùng gieâng naêm 1906.
Thaønh phaàn nhaân söï cuûa coäng ñoaøn môùi :
Moät buoåi hoïp ñaëc bieät dieãn ra taïi coäng ñoaøn La San Taberd Saøi Goøn vaøo ngaøy 02/01/1906. Taïi ñaáy, sö huynh giaùm tænh coâng boá söï vuï leänh cho vò hieäu tröôûng tröôøng Battambang cuøng danh saùch caùc sö huynh thaùp tuøng ngaøi. Nhö vaäy coäng ñoaøn môùi ñaõ ñöôïc thaønh laäp vaø sau ñaây laø danh saùch caùc thaønh vieân :
Sh. Dominique-Joseph, hieäu tröôûng (tröôùc ñaây laø phoù huynh tröôûng coäng ñoaøn Taberd
Caùc sh. Teùrentien-Leùon vaø Consul-Marie, tröôùc thuoäc coäng ñoaøn Taberd.
Caùc sh Theùodore-Cueùnot vaø Etienne-Jourdain, tröôùc thuoäc coäng ñoaøn Mossard, Thuû Ñöùc
Vaø sh Thomas-Hyacinthe, vöøa laøm xong nhaø taäp.
Chuyeán du haønh töø Saøi Goøn ñi Battambang :
Döôùi söï dìu daét cuûa sö huynh giaùm tænh, caùc sö huynh treân ñaùp xe löûa (taøu hoûa) ñi töø Saøi Goøn xuoáng Myõ Tho treân chuyeán xe 6g30 saùng ngaøy thöù tö, 3 thaùng gieâng naêm 1906. Tôùi Myõ tho, hoï laïi leân moät chuyeán taøu thuûy cuûa haûng Messageries, taøu “Khmer”. Taøu naøy rôøi beán khoaûng 9g30 vaø saùng hoâm sau, luùc trôøi coøn môø saùng, hoï tôùi Pnoâm-Penh. Linh muïc Tandard ñeán ñoùn hoï ngay taïi caàu taøu vaø ñöa hoï veà toøa giaùm muïc, nôi ñöùc cha Bouchut , giaùm muïc ñaïi dieän toâng toøa cuûa Cam-boát, daønh cho hoï moät cuoäc tieáp röôùc thaät thaân tình. Duø raèng naèm treân ñaát Xieâm, nhöng Battambang laïi ñöôïc ñaët döôùi quyeàn taøi phaùn cuûa Ñöùc cha vaø ngaøi toû ra raát vui möøng khi nghe tin caùc sö huynh seõ môû moät tröôøng Coâng giaùo taïi moät thuû phuû coù taàm quan troïng lôùn nhö vaäy vaø ngaøi khoâng ngôùt ban lôøi khích leä caùc sö huynh cuøng ñaët heát tin töôûng vaøo coâng cuoäc naøy.
Thôøi gian coøn laïi trong ngaøy ñöôïc duøng ñeå thaêm vieáng vaø daïo chôi phoá phöôøng, vì hoâm aáy truøng vaøo ngaøy ngöôøi ta toå chöùc nhieàu leã laïc coâng coäng, nhaân dòp dieãn ra nghi thöùc thieâu xaùc nhaø vua Norodom cuøng vaøi vò hoaøng töû hay coâng chuùa thuoäc hoaøng gia gì ñoù.
Ngaøy hoâm sau, 5 thaùng gieâng, cuõng nhaèm thöù saùu ñaàu thaùng daønh ñeå toân kính Raát Thaùnh Traùi Tim Ñöùc Chuùa Gieâ-su, sau khi tham döï thaùnh leã vaø chòu leã, caùc sö huynh töø giaû ñöùc giaùm muïc vaø leân taøu “Francis Garnier” : taøu rôøi beán Nam Vang (Phnoâm-Penh) vaøo luùc 7g15 saùng.
Chuyeán du haønh treân soâng caùi vaø chuyeán vöôït qua bieån hoà Tonleùsap ñöôïc bình an voâ söï. Tröa thöù baûy, ngaøy 6 thaùng gieâng, ngöôøi ta ñeán Bac-Preùah. ÔÛ ñaây, vì nöôùc caïn, taøu khoâng theå chaïy tieáp, neân phaûi ñoåi thuyeàn, sang moät chieác saø-luùp nhoû hôn. Sau hai giôø di chuyeån, vôùi nhieàu bieán coá may phuùc laø vaët vaõnh, vaø vôùi söï noùng böùc quaù ñoä, chieác saø-luùp naøy cuõng phaûi ngöøng laïi. Maõi ñeán 3 giôø chieàu, caùc haønh khaùch baát ñaéc dó môùi ñöôïc sang qua moät chieác ñoø nhoû hôn vaø cuoái cuøng hoï cuõng ñeán ñöôïc Battambang vaøo luùc 10g00 ñeâm.
Ngaøy 6 thaùng gieâng naêm 1906 cuõng laø ngaøy kyû nieäm 40 naêm caùc sö huynh ñaàu tieân ñaët chaân leân ñaát Nam Kyø, xuoáng beán caûng Saøi Goøn (06/01/1866). Moät söï truøng hôïp ñaëc bieät vaø raát coù theå laø moät ñieàm toát.
Töø vaøi giôù tröôùc ñoù, linh muïc Bernard, vò thöøa sai ñang coi soùc hoï ñaïo Battambang, noùng loøng chôø ñôïi caùc sö huynh : oâng ñaët ngöôøi canh chöøng treân beán caûng ñeå baùo cho oâng bieát ngay khi caùc sö huynh ñeán ! Nieàm vui thaät lôùn lao ôû caû hai phía, ngöôøi ñeán cuõng nhö keû ñôïi, tuy nhieân vì thôøi gian ñaõ quaù khuya, neân sau khi trao ñoåi vaøi caâu vaén taét vaø aên qua loa vaøi mieáng, moïi ngöôøi thaáy caàn thieát phaûi xin ñi nghæ sôùm ñeå laáy laïi söùc sau moät chuyeán ñi, nhaát laø ôû giai ñoaïn cuoái, quaù meät nhoïc vì noùng nöïc vaø vì chaät choäi treân chieác ghe khoå nhoû.
Nhöõng lieân heä ñaàu tieân vôùi chính quyeàn ñòa phöông :
Ngaøy chuùa nhaät 07 thaùng gieâng, sau giôø kinh saùng, sö huynh giaùm tænh vaø sö huynh hieäu tröôûng ñeán toaø laõnh söï Phaùp, do oâng Breucq ñieàu haønh. Linh muïc Bernard tieán daãn 2 sö huynh vôùi oâng laõnh söï nhöng oâng naøy, tuy ñoùn tieáp raát nieàm nôû, cho bieát laø chöa nhaän ñöôïc chæ thò roõ raøng cuûa ngaøi boä tröôûng Phaùp ñang ôû Baêng-coác, vaø höùa ngay ngaøy mai seõ ñaùnh ñieän ñeå bieát nhöõng gì oâng seõ phaûi laøm.
Ngaøy 8 thaùng gieâng, caùc sö huynh thöïc hieän moät cuoäc thaêm vieáng xaõ giao oâng tænh tröôûng Battambang, ngaøi Phya Katathorn Thoranin. Qua trung gian cuûa ngöôøi thoân ngoân, linh muïc Bernard trình baøy cho oâng tænh tröôûng bieát veà muïc tieâu maø caùc sö huynh ñaõ ñeà ra khi ñeán Battambang. OÂng tænh tröôûng coù veû haøi loøng, hoûi thaêm vaøi ñieàu, vaø chia tay sau khi chuyeän vaõn chöøng khoaûng moät khaéc.
Maõi ñeán thöù saùu tuaàn sau, ôû Battambang, ngöôøi ta môùi nhaän ñöôïc caâu traû lôøi cuûa oâng Riffaut. Caâu traû lôøi cho bieát raèng caùc sö huynh seõ laäp tröôøng hoïc treân phaàn ñaát cuûa “nhaø chung”, vaø khai giaûng moät caùch eâm thaém, chaéc coù leõ laø ngaïi taïo neân xuùc ñoäng baát lôïi nôi chính quyeàn Xieâm La. Linh muïc Bernard vôùi taám loøng haøo hieäp, saün saøng nhöôøng moät phaàn ñaát thuoäc nhaø xöù vaø sö huynh giaùm tænh quyeát ñònh taïm thôøi caát ngay maáy daõy nhaø laù.
Chuyeán veà cuûa sö huynh giaùm tænh :
Sau khi giaûi quyeát nhanh choùng nhöõng ñieàu kieän tieân khôûi veà vieäc ñònh cö cho caùc sö huynh, sö huynh giaùm tænh rôøi Battambang baèng ghe vaøo ngaøy chuùa nhaät 14 thaùng gieâng vaøo khoaûng giöõa tröa ñeå baét kòp taøu phaûi khôûi haønh ngaøy thöù hai töø Bac-Preùah ñi Nam Vang.
Thaùnh Pheâ-roâ, boån maïng cuûa coäng ñoaøn vaø cuûa tröôøng :
Khoâng coù ngoâi tröôøng naøo trong tænh doøng Saøi Goøn ñöôïc ñaët döôùi söï baûo trôï cuûa vò vöông töû caùc toâng ñoà. Theá neân taát caû ñoàng yù choïn thaùnh Pheâ-roâ laøm boån maïng cuûa coäng ñoaøn vaø cuûa tröôøng taïi Battambang. Ñaây laø danh hieäu thích hôïp nhaát taïi moät xöù maø bieát bao gia ñình ñaõ laøm caùi ngheà maø vò ñaïi dieän hoaøn vuõ naøy ñöôïc Ñöùc Chuùa chuùng ta choïn löïa, ñaàu tieân ñaõ haønh ngheà trong moät thôøi gian daøi.
Xin thaùnh Pheâ-roâ chuùc laønh cho nhöõng coâng vieäc cuûa chuùng con vaø bieán chuùng con thaønh nhöõng ngö phuû chuyeân nghieäp chuyeân ñaùnh baét ngöôøi !
Ñeå laøm vinh danh vò thaùnh boån maïng cuûa ngoâi nhaø môùi, moät thaùnh leã ñöôïc toå chöùc vaøo ngaøy 18 thaùng gieâng, nhaèm ngaøy leã möøng ngai toaø thaùnh Pheâ-roâ taïi Roâma vaø ai naáy ñeàu chòu leã trong yù nguyeän laø keùo ôn laønh cuûa Thieân Chuùa xuoáng treân coâng trình ñang ñöôïc thai ngheùn
Coâng vieäc xaây caát :
Ñoái vôùi nhöõng ai khoâng ñöôïc soáng trong moät xöù vöøa thieáu thoán ñöôøng giao thoâng vöøa khoâng coù nhöõng phöông tieän thoâng tin vaø vaän chuyeån nhanh choùng, thaät khoù maø töôûng töôïng ñöôïc veà söï ña daïng vaø taàm möùc quan troïng cuûa nhöõng khoù khaên laøm caûn trôû vieäc thöïc hieän nhöõng coâng taùc ñôn sô nhoû nhaët nhaát. Nhöõng khoù khaên taïi Battambang naøy raát ñaùng keå trong moïi thôøi ñieåm nhaát laø vaøo muøa nöôùc caïn.
Vaøo ngaøy 20 thaùng hai, oâng thaàu khoaùn ngöôøi Taøu môùi ñeán ñoùng coät moác ñònh vò trí cho ba ngoâi nhaø laù saép xaây döïng. Vieäc chuyeân chôû vaät lieäu xaây döïng ñaõ khôûi söï khoaûng thaùng nay nhöng coøn tieán haønh chaäm chaïp maëc duø coù nhieàu coá gaéng vaø phaûi traû chi phí khaù cao. Coøn veà thôï thuyeàn thì vì khoâng möôùn ñöôïc thôï taïi choã neân phaûi keâu töø Nam Vang ñeán. Hoï laøm ueå oaûi vaø vaéng maët thöôøng xuyeân neân coâng vieäc keùo daøi gaàn nhö voâ taän. Caây thaùnh giaù ñöôïc ñaët leân treân noùc nhaø caùc sö huynh vaøo ngaøy 27 thaùng ba, nhöng ñeán ngaøy 11 thaùng tö caùc tu só naøy môùi ñeán taïm truù ñöôïc vaø vaãn tieáp tuïc aên nhôø taïi nhaø cha sôû Bernard cho ñeán khi xaây caát xong nhaø beáp.
Khu nhaø ôû cuûa caùc sö huynh thuoäc loaïi nhaø saøn, cao 2m, daøi 24 m, roäng 10 m. Daõy nhaø phuï daøi 10 m, roäng 5m50, bao goàm nhaø beáp, kho chöùa duïng cuï vaø hai phoøng taém. Chieàu daøi caên nhaø laøm lôùp hoïc daøi 28 m. roäng 11 m, ñöôïc chia thaønh 4 lôùp vôùi kích thöôùc 7m/6m. Moät haøng hieân roäng 2m cho pheùp ñi voøng quanh hai daõy nhaø.
Khoù maø tieân lieäu ñöôïc khi naøo coâng cuoäc xaây caát seõ xong neân ngaøy giôø khai giaûng nieân hoïc cuõng ñaønh chòu.
Böùc thö cuûa sö huynh hieäu tröôûng gôûi ngaøi boä tröôûng toaøn quyeàn Phaùp taïi Baêng-Coác.
Thöa ngaøi boä tröôûng,
Toâi haân haïnh baùo cho oâng bieát raèng tröôøng chuùng toâi seõ khai giaûng vaøo dòp leã Phuïc Sinh. Sö huynh Louis, vò toång giaùm ñoác taïi Saøi Goøn cuûa chuùng toâi, chaéc ñaõ vieát cho ngaøi veà vaán ñeà naøy, tröø tröôøng hôïp oâng bò ngaên caûn laøm ñieàu ñoù do nhöõng chuyeán ñi maø oâng phaûi thöïc hieän thaùng roài ñeå kieåm tra tình hình caùc cô sôû cuûa chuùng toâi ôû Baéc Kyø.
Hôïp theo nhöõng chæ ñaïo maø ngaøi ñaõ trao cho chuùng toâi qua trung gian cuûa ngaøi laõnh söï Phaùp taïi Battambang, chuùng toâi ñaõ xaây döïng cô sôû treân phaàn ñaát cuûa “nhaø chung”. Vieäc xaây caát chaúng bao laâu nöõa seõ hoaøn taát. Noù goàm 3 daõy nhaø laù : moät ñeå laøm lôùp hoïc, daõy thöù hai ñeå laøm phoøng ôû vaø sinh hoaïy cuûa chuùng toâi, daõy thöù ba laøm nhaø beáp vaø phoøng ñeå ñoà ñaïc duïng cuï.
Xeùt raèng nöôùc caøng luùc caøng caïn daàn, toâi gaëp nhieàu trôû ngaïi töø ngaøy 6 thaùng gieâng, luùc chuùng toâi vöøa môùi ñeán, trong vieäc taäp trung vaät lieäu xaây döïng caàn thieát vaø nhaát laø taäp trung ñöôïc anh em thôï thuyeàn. Theá neân toâi khoâng theå naøo ñuû khaû naêng khai giaûng ñuùng ngaøy 01 thaùng 3 nhö toâi haèng mong öôùc heát söùc.
Daân chuùng ñòa phöông coù veû haøi loøng veà vieäc chuùng toâi môû tröôøng, Vì theá neân toâi cho pheùp mình tin chaéc raèng coâng vieäc chuùng toâi seõ gaët haùi ñöôïc thaønh coâng, Vaø ñieàu naøy cho pheùp chuùng toâi laøm vieäc höõu hieäu cho coâng cuoäc baønh tröôùng aûnh höôûng Phaùp trong quoác gia naøy.
Xin vui loøng nhaän nôi ñaây vv…
Kyù teân : Sö huynh Dominique-Joseph.
Vaên thö cuûa sö huynh giaùm tænh doøng La San, Ivarch Louis, gôûi oâng toaøn quyeàn Ñoâng döông thuoäc Phaùp.
Sö huynh Louis, toång giaùm ñoác nhöõng cô sôû caùc sö huynh taïi Ñoâng Döông
Kính gôûi ngaøi toaøn quyeàn Ñoâng Döông Phaùp.
Thöa ngaøi toaøn quyeàn,
Toâi haân haïnh ñöôïc nhaéc vôùi ngaøi laø tuaân theo loøng mong öôùc maø ngaøi ñaõ baøy toû vôùi toâi vaøo thaùng chaïp naêm 1905, toâi ñaõ gôûi caùc sö huynh ñeán Battambang ñeå môû tröôøng. Hoï ñaõ ñeán ñaáy vaøo ngaøy 6 thaùng gieâng naêm 1906 vaø ngay töùc khaéc ñaõ khôûi söï xaây döïng caùc ngoâi nhaø laù. Xeùt raèng vaät lieäu xaây caát quaù ñaét ñoû, nhieàu khoù khaên vaän chuyeån vaät lieäu, tieàn coâng thôï thuyeàn phaûi traû cao khuûng khieáp, neân toâi phaûi chi traû cho caùc caên nhaø naøy laø ba ngaøn naêm traêm ñoàng (3 500 $). Ñeå nuoâi soáng nhaân söï, trang bò baøn , hoïc cuï cho caùc lôùp hoïc vaø cho caùc phoøng ôû cuûa caùc sö huynh, toâi ñaõ chi traû theâm boán nghaøn ñoàng (4 000 $). Nhö vaäy toång coäng taát caû chi phí cho naêm nay laø baûy ngaøn naêm traêm ñoàng (7 500 $).
Ñeå giaûi ñaùp cho oâng Broni, ngöôøi ñaõ löu yù toâi raèng nhöõng con soá naøy quaù cao, toâi ñaõ ñaùp raèng toâi seõ chaáp nhaän moät vaøi hy sinh vaø toâi ñaõ töï yù bôùt xuoáng coøn naêm nghaøn ñoàng (5 000 $). Thöa ngaøi toaøn quyeàn, toâi seõ heát loøng bieát ôn ngaøi neáu nhö ngaøi vui loøng chaáp thuaän traû cho toâi ít laém laø 5 000 $ naøy neáu nhö ngaøi khoâng theå cho toâi hôn.
Nhaø tröôøng ñaõ chæ coù theå khai giaûng vaøo thöù hai, ngaøy 13 thaùng taùm naêm nay. Ngay ngaøy ñaàu tieân, tröôøng coù 24 hoïc sinh. Ngaøy hoâm nay soá hoïc sinh laø 67. Taát caû cho toâi hy voïng laø chuùng toâi seõ ñaït ñeán con soá moät traêm sang naêm. OÂng tænh tröôûng Battambang ñaõ gôûi cho chuùng toâi moät trong caùc chaùu cuûa oâng, trong khi chôø ñôïi vaøi thaùng nöõa oâng aáy seõ gôûi theâm caû con trai cuûa oâng vì em naøy ñang trong thôøi kyø hoïc tieáng Xieâm.
Thöa ngaøi toaøn quyeàn, toâi nuoâi raát nhieàu hy voïng laø ngaøi seõ vui loøng chaáp thuaän lôøi naøi xin cuûa toâi, vaø khi ngaøi giuùp toâi phöông tieän ñeå thanh toaùn nhöõng chi phí ôû böôùc ñaàu cho vieäc xaây döïng, ngaøi seõ tieáp tuïc cung caáp cho toâi chi phí ñeå tieáp tuïc moät coâng trình ñaõ khôûi ñaàu quaù toát ñeïp vaø töï baûn chaát, noù phaùt huy aûnh höôûng cuûa nöôùc Phaùp taïi Xieâm La.
Xin nhaän
nôi ñaây vv …
Baûn cheùp tay veà kheá öôùc giöõa oâng Riffaut vaø sö huynh Louis-Ivarch
Sau ñaây laø nhöõng gì ñöôïc thoûa thuaän :
Ñieàu moät : Vò toång giaùm ñoác (sic, le Directeur geùneùral) cuûa caùc sö huynh taïi Ñoâng Döông cung caáp 4 sö huynh cho tröôøng Phaùp ngöõ mieãn phí taïi Battambang, coøn ñöôïc goïi laø tröôøng Saint Pierre.
Sau söï thoaû thuaän giöõa ñoâi beân ñoái taùc, soá caùc sö huynh coù theå ñöôïc gia taêng neáu só soá hoïc sinh ñoøi hoûi. Vieäc gia taêng naøy seõ thöïc hieän theo tæ leä moät sö huynh cho 25 hoïc sinh (treân möùc 75).
Vò toång giaùm ñoác coù theå thay ñoåi caùc sö huynh neáu thaáy caàn thieát, nhöng phaûi giöõ sao cho soá nhaân söï ñuû ñeå baûo ñaûm cho tröôøng hoaït ñoäng bình thöôøng.
Ñieàu hai : Moãi sö huynh nhaän ñöôïc tieàn thuø lao haèng naêm laø 2 000 fr, coù theå traû tröôùc vaøo moãi tam caù nguyeät, baét ñaàu tính töø 01 thaùng gieâng naêm 1906.
Nhöõng chi phí ñeå ñònh cö taïi tröôøng laø 3 500 $, seõ ñöôïc laõnh söï quaùn Phaùp ñaøi thoï.
Tieàn ñi baùc só, beänh vieän, thuoác men cuõng ñöôïc toaø laõnh söï Phaùp ñaøi thoï, cuõng nhö tieàn di chuyeån moät sö huynh bò beänh veà Phaùp hay ñi ñeán baát cöù ñòa ñieåm naøo khaùc maø baùc só ra leänh hay khuyeân baûo phaûi hoài höông.
Moät giaùo vieân baûn xöù seõ phuï taù cho caùc sö huynh Phaùp trong vieäc giaûng daïy chöõ Cam Boát hay Thaùi Lan. Löông höôùng cuûa giaùo vieân naøy seõ ñöôïc laõnh söï Phaùp aán ñònh vaø chi traû nhöng qua trung gian cuûa sö huynh hieäu tröôûng cuûa tröôøng.
Ñieàu ba : Caùc giaùo vieân ñöôïc ñaët döôùi thaåm quyeàn cuûa sö huynh hieäu tröôûng. Ngoaøi moät vaøi baøi khoùa maø sö huynh hieäu tröôûng giaûng daïy trong caùc lôùp khaùc nhau, sö huynh coøn ñeå taâm theo doõi nhöõng gì xaûy ra trong ñoù.
Ñieàu boán : Hoäi ñoàng quaûn trò cuûa tröôøng bao goàm oâng laõnh söï Phaùp taïi Battambang vôùi phieáu baàu coù quyeàn taøi quyeát trong tröôøng hôïp caùc yù kieán ngang nhau, vò giaùm muïc toâng toøa hay ñaïi dieän cuûa vò naøy, oâng ñaïi taù chæ huy quaân ñoäi Xieâm, oâng baùc só cuûa toøa laõnh söï, oâng giaùm ñoác ngaân haøng Ñoâng Döông döôùi danh nghóa laø thuû quó, vaø oâng hieäu tröôûng nhaø tröôøng.
OÂng laõnh söï coù nhöõng quyeàn haïn nhö sau :
1- Veà vaán ñeà taøi chaùnh, oâng quyeát ñònh ngaân saùch cuûa tröôøng, keát toaùn caùc khoûan chi tieâu trong naêm vöøa qua, chòu traùch nhieäm veà moïi yeâu caàu vay möôïn trong naêm.
2- Veà vaán ñeà giaûng daïy, oâng coù quyeàn toå chöùc nhöõng kyø thi luïc caù nguyeät döïa theo chöông trình hoïc kyø vöøa qua vaø nhö vaäy ñeå nhaän ñònh tình traïng vieäc hoïc vaø nhöõng tieán boä cuûa caùc hoïc sinh. Trong tröôøng hôïp naøy, oâng laõnh söï Phaùp baùo tröôùc cho oâng hieäu tröôûng.
Ngoaøi nhöõng haïn cheá naøy, caùc sö huynh seõ coù moïi töï do ñeå aùp duïng theo nhöõng phöông phaùp daïy hoïc cuûa nhaø Doøng hoï vaø choïn löïa saùch giaùo khoa. Hoï seõ soaïn thaûo vaø aùp duïng nhöõng noäi qui lieân quan ñeán kyû luaät chung cuûa toaøn tröôøng.
OÂng laõnh söï coù theå ñi thanh tra khi naøo thaáy oâng thaáy thuaän tieän.
UÛy ban quaûn trò seõ ñöôïc trieäu taäp khi oâng chuû tòch nhaän thaáy laø höõu ích hay caàn thieát hay khi ña soá caùc thaønh vieân coù lôøi yeâu caàu.
Vaøo ngaøy chuùa nhaät Phuïc Sinh, 15 thaùng tö naêm 1906, moät giôø tröôùc nghi thöùc chaàu Thaùnh Theå, cha Bernard ñaõ ñeán laøm pheùp daõy nhaø laù maø coäng ñoaøn ñaõ choïn ôû. Moät nghi thöùc raát ñôn sô vaø thaân tình vaø ñeå chöùng kieán, ngoaøi caùc sö huynh, chæ coù vò chuû söï nghi leã vaø cha Gatelet ñang nghæ ôû Battambang trong vaøi thaùng.
Laøm pheùp tröôøng vaøo thaùng taùm :
Vieäc xaây caát tröôøng chæ coù theå döùt ñieåm vaøo khoaûng 01 thaùng saùu, nhöng coøn thieáu caùc duïng cuï giaùo khoa vaø saùch hoïc thieát yeáu khoâng coù khoâng ñöôïc. Theá neân tröôøng môû cöûa vaøo ngaøy thöù hai, 13 thaùng 8. Chuyeän chuùc phuùc cho ngoâi tröôøng ñöôïc linh muïc Sy (Syõ ?), cha sôû môùi cuûa Battambang, cöû haønh vôùi söï phuï taù cuûa cha Arvieu, moät thöøa sai nhaân dòp ñi ngang qua, vaø caùc sö huynh trong coäng ñoaøn.
Ngaøy khai giaûng, thöù hai, 13 thaùng 8 :
Ngaøy ñaáu tieân, tröôøng ñöôïc 24 hoïc sinh, trong ñoù chæ coù 5 em laø ngöôøi Cam-Boát. Caùc em khaùc laø ngöôøi Vieät Nam, ngöôøi Taøu lai Cam-Boát hay lai Vieät Nam.
Chieàu thöù baûy, 19 thaùng 8, soá hoïc sinh hieän dieän laø 31 em, ñöôïc chia laøm 2 lôùp.
Baûng thoáng keâ hoïc sinh ngaøy 24 thaùng 08 :
Phaùp : 2
Cam-Boát : 9
Vieät Nam : 17
Trung hoa : 1
Ngöôøi lai : 10
Thaùi Lan : 0
Sö huynh töø giaõ coäng ñoaøn :
Theo leänh cuûa sö huynh giaùm tænh ñöôïc gôûi ñi töø Haûi Phoøng baèng ñöôøng “giaây theùp” (ñieän tín), hai sö huynh Teùrentien-Leùon vaø Consul-Marie phaûi rôøi coäng ñoaøn ñeå thi haønh nghóa vuï quaân söï. Sö huynh thöù nhaát ñi ra Haø Noäi, sö huynh thöù hai ñi Saøi Goøn. Hoï ra ñi ngaøy 9 thaùng 09/06.
Thöông thaûo lieân quan ñeán vieäc kyù keát kheá öôùc giöõa chính quyeàn Phaùp vaø sö huynh giaùm tænh.
Töø Saøi Goøn, baèng chuyeán ñi thö ngaøy 22 thaùng 6, ba baûn thaûo kheá öôùc döï ñònh giöõa oâng boä tröôûng toaøn quyeàn ñaëc meänh Riffaut, ñaïi dieän chính phuû Phaùp, vaø sö huynh giaùm tænh Louis Ivarch, ñaïi dieän doøng La San ñöôïc gôûi sang Baêng-Coác. Caùc baûn thaûo naøy lieân quan ñeán ngoâi tröôøng taïi Battambang.
Caùc giaáy tôø naøy ñöôïc oâng Riffaut kyù keát vaø ñöôïc oâng trao laïi cho oâng Beau, toaøn quyeàn Ñoâng Döông. Soá phaän nhöõng giaáy tôø naøy ra sao ? Khoâng ai bieát ñöôïc !
Trong thôøi gian löu laïi taïi Haø Noäi, vaøo thaùng taùm vaø thaùng chín, sö huynh giaùm tænh ñeán gaëp giaùm ñoác vaên phoøng cuûa vieân toaøn quyeàn vaø nhaän thaáy ngöôøi ta khoâng bieát gì veà caùc giaáy tôø treân. Caùc ñieän tín lieàn ñöôïc gôûi qua laïi giöõa Battambang, Baêng-Coác vaø Haø Noäi ñeå tìm hieåu xem chuùng ra sao roài.
Vaøo ngaøy 13 thaùng chín, sö huynh giaùm tænh yeâu caàu gôûi ngay caùc baûn kheá öôùc môùi ra ngay Haø Noäi. Sö huynh hieäu tröôûng lieàn töùc toác thi haønh vaø gôûi ngay cho oâng toaøn quyeàn qua trung gian cuûa oâng laõnh söï Battambang vaø gôûi keøm theo moät böùc thö nhaö sau :
Kính thöa oâng laõnh söï,
Chieàu hoâm qua, sö huynh Louis, vò toång giaùm ñoác caùc cô sôû cuûa chuùng toâi taïi Ñoâng Döông, ñaõ gôûi ñieän cho toâi ñeå baùo raèng taïi vaên phoøng oâng toaøn quyeàn, ngöôøi ta chöa nhaän ñöôïc baûn phaùc thaûo kheá öôùc lieân quan ñeán tröôøng chuùng toâi taïi Battambang. Nhöng thaät ra, ba boån cuûa baûn phaùc thaûo naøy ñaõ ñöôïc gôûi ñi töø Saøi Goøn sang Baêng-Coác theo chuyeán ñöa thö ngaøy 22 thaùng saùu, cho oâng boä tröôøng ñaëc meänh toaøn quyeàn Riffaut, ngöôøi seõ gôûi laïi chuùng cho Haø Noäi.
Toâi khoâng bieát soá phaän chuùng ra sao töø ngaøy ñoù, chæ bieát raèng khoâng coù gì ñöôïc thi haønh vaø chuùng toâi saép söûa bò buoäc phaûi ñoùng cöûa tröôøng vì thieáu taøi chaùnh ñeå baûo quaûn noù. Ñöôïc môû töø hôn moät thaùng nay vôùi soá hoïc sinh laø 24 em, nay con soá aáy ñaõ leân ñeán 56 em vaø ñieàu naøy laø moät ñieàm laønh cho töông lai.
Cuøng vôùi böùc thö naøy, toâi xin ñöôïc pheùp gôûi ñeán oâng :
Moät baûn sao veà kheá öôùc ôû Quaûng Ñoâng do Haø Noäi yeâu caàu.
Baûn döï thaûo lieân quan ñeán tröôøng chuùng toâi. Döï thaûo naøy ñöôïc soaïn theo nhöõng chæ daãn cuûa oâng Hardouin vaø vôùi söï thoûa thuaän cuûa ngaøi boä tröôûng ñaëc meänh toaøn quyeàn Phaùp taïi Baêng-Coác. Thöa oâng laõnh söï, toâi seõ raát bieát ôn oâng khi oâng chòu khoù gôûi nhöõng giaáy tôø naøy ñeán tay oâng toaøn quyeàn taïi Haø Noäi, vaø neáu oâng vui loøng coá can thieäp ñeå coâng chuyeän naøy ñöôïc nhanh choùng giaûi quyeát, coâng chuyeän maø chuùng ta khoâng theå naøo ñeå maõi löûng lôø nhö theá ñöôïc.
Vôùi taát caû loøng bieát ôn veà nhöõng gì oâng vui loøng thöïc hieän ñeå giuùp chuùng toâi, toâi xin oâng vui loøng nhaän nôi ñaây vv…
Kyù teân : Sö huynh Dominique-Joseph
Vaøo ngaøy 30 thaùng 9 naêm 1906 só soá hoïc sinh laø 60 em.
Thoáng keâ ngaøy 19/10/06
OÂng Boudet, laõnh söï Phaùp môùi ñoåi ñeán Battambang, toû yù muoán vieát thö cho oâng toaøn quyeàn ñeå baûo veä quyeàn lôïi cho tröôøng caùc sö huynh vaø ñeå gaáp ruùt giaûi quyeát nhanh chöøng naøo toát chöøng naáy, vaán ñeà lieân quan ñeán baûn kheá öôùc. Baùo caùo sau ñaây ñöôïc trao cho oâng vaøo ngaøy 19/10/06 :
Só soá hoïc sinh tröôøng Saint Pierre :
Thaùi Lan : 00
Cam-Boát : 37
Vieät Nam : 21
Trung Hoa : 05
Toång coäng : 63 hoïc sinh
Soá hoïc sinh gia taêng keùm chaéc chaén laø vì toaøn vuøng Battambang bò luõ luït töø 15 ngaøy nay.
Traû lôøi cho nhöõng vaän ñoäng cuûa sö huynh giaùm tænh vaø sö huynh hieäu tröôûng.
“Giaùm ñoác vaên phoøng chính trò cuûa oâng toaøn quyeàn gôûi ngaøi sö huynh Louis, toång giaùm ñoác caùc cô sôû cuûa caùc sö huynh taïi Ñoâng döông, Saøi goøn.
Haø Noäi, ngaøy 30 thaùng 10 naêm 1906
Kính thöa oâng,
Toâi haân haïnh baùo tin oâng hay laø toâi ñaõ nhaän ñöôïc thö cuûa oâng ñeà ngaøy 12 thaùng naøy. Qua thö naøy, oâng cho toâi bieát raèng oâng hieäu tröôûng tröôøng Battambang ñaõ thoâng baùo cho oâng hay laø vò laõnh söï taïi ñaáy ñaõ gôû cho Haø Noäi moät baûo sao veà baûn thaûo kheá öôùc lieân quan ñeán tröôøng Battambang.
Taøi lieäu naøy thaät ra ñaõ ñeán ñöôïc phuû toaøn quyeàn. Sau khi xem xeùt baûn kheá öôùc, chuùng toâi nhaän thaáy raèng nhöõng phí toån xaây döïng luùc ban ñaàu ñaït ñeán con soá laø 3 500 $ vaø sau ñoù ñeå tröôøng hoaït ñoäng luoân trong naêm phaûi caàn theâm moät soá chi phí nöõa laø 4 180 $.
Toâi chæ coù theå xaùc ñònh vôùi oâng nhö nhöõng gì toâi ñaõ noùi vôùi ngöôøi ñaïi dieän cuûa oâng taïi Haø Noäi. Ngaøi toaøn quyeàn cho leänh toâi phaûi thoâng baùo vôùi oâng raèng ngaøi khoâng theå coù saün moät soá tieàn quaù lôùn nhö vaäy trong naêm nay. Tuy nhieân, vì raát muoán khuyeán khích moät coâng trình raát haáp daãn nhö theá, moät coâng trình maø ngaøi chöa bao giôø coù theå tieân lieäu vì raèng tôùi ngaøy hoâm nay, ngaøi chöa heà bieát ñöôïc, ngaøi yeâu caàu oâng vui loøng cho bieát thaät roõ raøng toång soá tieàn maø theo oâng laø khoâng theå thieáu ñöôïc trong naêm nay ñeå thanh toaùn nhöõng chi phí taïo ra do vieäc xaây döïng ngoâi tröôøng naøy. Ngaøi seõ nghieân cöùu ñôn xin naøy vôùi loøng chöùa chan tình caûm nhieàu nhaát, ñeå coù theå laøm oâng haøi loøng theo giôùi haïn cuûa khaû naêng.
Toâi thaáy caàn thöa vôùi oâng neân löu yù laø tröôøng “Pichon” taïi Quaûng Ñoâng chæ nhaän töø Ñoâng Döông moät trôï caáp laø 1 000$ thoâi.
Thöa oâng, xin oâng nhaän nôi ñaây lôøi ñoan chaéc raèng toâi vaãn giöõ söï kính troïng toát ñeïp nhaát ñoái vôùi oâng.
Kyù teân : Pauher.
Chieàu hoâm nay, sö huynh giaùm tænh ñeán baèng ghe vì chieác xaø-luùp phaûi ngöøng laïi tai Krebau vì nöôùc caïn, khoâng ñeán ñöôïc taän Battambang.
Cuoäc thaêm vieáng coäng ñoaøn nhö bình thöôøng. Sau ñoù, môû ra cuoäc tónh taâm naêm ngaén haïn, ñöôïc aán ñònh vaøo töø chieàu thöù tö 5 thaùng 12 ñeán saùng chuùa nhaät 9 thaùng 12.
Tónh taâm naêm, leã khaán, sh Domiceù- … ñeán.
Sö huynh giaùm tænh nhaän xeùt raèng khoâng neân cho hoïc sinh nghó vaøi ngaøy moät tuaàn tröôùc kyø nghæ heø haøng naêm neân quyeát ñònh cho caám phoøng trong suoát tuaàn leã tuy caùc sö huynh vaãn “leân lôùp” nhö thöôøng leä. Vaø ñieàu naøy ñöôïc thi haønh ngay.
Ñöôïc khai maïc vaøo ngaøy chuùa nhaät 02 thaùng chaïp, cuoäc caám phoøng trong nhöõng ngaøy tieáp theo, trong nhöõng giaây phuùt maø hoïc sinh ñeå chuùng toâi raûnh roãi, ñeå roài keát thuùc vaøo ngaøy thöù baûy 08 thaùng chaïp baèng nghi thöùc khaán doøng. Nghi leã naøy dieãn ra vaøo luùc 11g saùng thöù baûy, taïi nhaø thôø vaø ñöôïc cha sôû Sy (Syõ?) cho môû cöûa “nhaø Taïm”. Sö huynh Theùodore-Cueùnot tuyeân khaán 3 naêm vaø sö huynh Etienne-Jourdain tuyeân khaán moät naêm.
Sö huynh Domiceù-Marie ñeán töø Haûi Phoøng ngay chieàu ngaøy hoâm ñoù. Sö huynh ñöôïc chæ ñònh thay theá sö huynh Teùrentien-Leùon. Chuùa nhaät tieáp theo, 09/12, sö huynh giaùm tænh rôøi Battambang ñeå leân ñöôøng tröïc chæ veà Saøi Goøn.
Kyø nghæ laâu daøi.
Thöù baûy, 15 thaùng chaïp, caùc hoïc sinh ñöôïc nghæ daøi laâu, khôûi töø hoâm nay cho ñeán 01 thaùng hai naêm 1907. Vaøo luùc naøy, hoïc sinh ñeám ñöôïc taát caû laø 67 em.
Naêm 1907
Sö huynh Dositheùe-Urbain ñeán.
Ngaøy 5 thaùng gieâng, sö huynh Dositheùe-Urbain ñeán töø coäng ñoaøn Gia Ñònh vaøo khoaûng nöõa ñeâm ñeå thay cho sh Consul-Marie, ngöôøi ñaõ rôøi Battambang vaøo hoâm 7 thaùng chaïp 1906.
Trôï caáp.
Ngaøy thöù tö, 23 thaùng gieâng, moät böùc ñieän tín cuûa sö huynh giaùm tænh baùo cho chuùng toâi bieát laø phuû toaøn quyeàn ñoàng yù yeåm trôï soá tieàn laø 3 000 $ ñeå traû chi phí xaây döïng cô sôû döôùi danh nghóa laø tieàn trôï caáp haøng naêm. Vaø töø 01 thaùng gieâng naêm 1907, chính quyeàn cuõng cung öùng theâm moät soá tieàn laø 3 000 $ ñeå caáp döôõng cho nhaân vieân tröôøng.
Tröôùc nhöõng khoù khaên choàng chaát, keát quaû treân coù veû thoaû maõn phaàn naøo caùc nhu caàu. Chuùng ta phaûi taï ôn Thieân Chuùa, Ngöôøi ñaõ ban phuùc laønh cho chuùng ta sau bieát bao thöû thaùch ñaõ töøng in daáu leân nhöõng böôùc ñaàu cuûa cô sôû Battambang.
Tröôøng hoaït ñoäng trôû laïi.
Thöù saùu, 01 thaùng hai, caùc lôùp hoaït ñoäng trôû laïi vôùi soá hoïc sinh laø 43 … vì coâng vieäc ñoàng aùn chöa xong.
Ngaøy 18 thaùng naøy, só soá gia taêng leân ñeán 57. Trong soá hoïc sinh naøy coù con cuûa “Balat[3]” taïi Battambang vaø moät em khaùc cuõng laø con cuûa moät vieân chöùc cao caáp nöõa.
Nhieàu yeâu caàu cuûa gia ñình xin phaûi môû moät khu noäi truù nhoû vaø sau ñoù laø vieäc xaây caát moät ngoâi nhaø laù laøm phoøng nguû cuõng nhö caùc ngoâi nhaø khaùc taïi tröôøng Saint Pierre. Só soá hoïc sinh taêng daàn nhöng chaäm vì raèng coù söï choáng ñoái cuûa caùc sö saõi vôùi nhöõng tieáng ñoàn khoâng hay laøm cho caùc phuï huynh ngaïi nguøng khi göûi con caùi hoï ñeán tröôøng. Xin vaâng theo thaùnh yù Thieân Chuùa vaø heát loøng troâng caäy nôi söï quan phoøng cuûa Ngaøi.
Trôû veà vôùi vöông quoác Cam-boát.
Ngaøy 31 thaùng ba, cha Sy ñaõ ñeán laøm pheùp ngoâi nhaø laù môùi ñöôïc duøng laøm nhaø nguû noäi truù. Qua ngaøy hoâm sau, chuùng toâi hay tin laø coù moät hieäp öôùc ñaõ ñöôïc kyù vaøo ngaøy 22 thaùng ba vöøa qua giöõa hai chính phuû Phaùp vaø Xieâm La. Theo hieäp öôùc naøy, nöôùc Xieâm seõ giao hoaøn coá chuû 3 tænh luùc tröôùc thuoäc veà Cam-boát. Ñoù laø caùc tænh Battambang, XieâmReùap vaø Sisophon.
Daân chuùng Battambang ñoùn nhaän tin naøy caùch töùc töôûi. Trong nhöõng ngaøy ñaàu, khi ngöôøi ta hay tin oâng tænh tröôûng Battambang saép söûa leân ñöôøng veà tænh Pakim, ba boán ngaøn daân trong tænh ruïc ròch muoán leân ñöôøng ñi theo. Vaøo khoaûng 8 thaùng tö, hai baûn tuyeân boá, moät cuûa oâng laõnh söï Phaùp vaø moät cuûa oâng tænh tröôûng, ñöôïc daùn taïi nhieàu nôi trong tænh, keâu môøi daân chuùng haõy bình tænh ôû laïi trong nhaø, baûo ñaûm vôùi hoï laø hoï seõ khoâng bò quaáy roái hay laøm khoù deã, cuõng nhö caùc sö cuõng seõ khoâng bò xua ñuoåi. Tuy vaäy ngöôøi ta cuõng e ngaïi coù nhieàu loän xoän coù theå seõ xaûy ra vaøo thaùng baûy saép tôùi, khi vieäc thay ñoåi dieãn ra. Chuyeän gì seõ xaûy ra cho chuùng toâi vaø cho cô sôû daïy hoïc cuûa chuùng toâi ? Töông lai seõ coù caâu traû lôøi. Trong hieän taïi, haõy tin töôûng vaø troâng caäy vaøo Thieân Chuùa.
Hoâm sau ngaøy ñaàu naêm theo tuïc leä cuûa Cam-boát, soá hoïc sinh ghi danh taïi tröôøng taêng leân ñeán con soá 75, tuy nhieân khoaûng moät chuïc em laïi vaéng maët. Trong tình traïng hieän nay, beänh dòch haïch ñang hoaønh haønh taïi Battambang. Moät vaøi ngöôøi trong thoân xoùm chuùng toâi maéc phaûi beänh. Moät soá phuï huynh phaûi giöõ con caùi hoï trong nhaø vì haõi sôï côn dòch.
Boïn cöôùp
Thöù tö, 24 thaùng tö, vaøo luùc caùc sö huynh ñang nguyeän gaãm trong giôø kinh chieàu, moät linh muïc thöøa sai treû teân laø Barland, vöøa ñeán taïm truù taïi coäng ñoaøn ñeå theo hoïc tieáng Mieân, cho hay ñang coù toaùn cöôùp ñang tieán ñeán gaàn laøng vaø baùo cho chuùng toâi haõy lo phoøng thuû. Chæ coù moät khaåu suùng tröôøng vaø moät khaåu suùng luïc ñeå töï veä, chuùng toâi di chuyeån vaøo choã truù ñeå phoøng ngöï ñôïi boïn cöôùp ñeán. Trong khi aáy, caùc giaùo daân quaù hoaûng sôï mang taát caû quaàn aùo tieàn baïc, taát caû nhöõng gì ñaùng giaù maø hoï coù, ñem gôûi vaøo nhaø caùc cha thöøa sai. Ñaøn oâng thì trang bò vôùi gaäy goïc, giaoù maùc, ñaøn baø con treû thì vaøo naáp trong nhaø thôø ñeå ñöôïc baûo veä an toaøn hôn vaø nguû qua ñeâm.
Khoaûng nöõa giôø sau, ngöôøi ta cho hay laø ñaõ thaáy töø 15 ñeán 20 teân cöôùp trôû qua soâng. Tin naøy laøm chuùng toâi hôi an taâm ñoâi chuùt vaø thöøa dòp chuùng toâi ñoïc cho xong kinh chieàu. Nhaân danh coäng ñoaøn, sö huynh beà treân khaán seõ döïng leân trong nhaø nguyeän moät böùc aûnh “Ñöùc Meï chæ baûo ñaøng laønh” neáu caùc sö huynh ñöôïc tai qua naïn khoûi !
Vieân laõnh söï ñaõ töø choái gôûi lính chính qui ñeán tieáp cöùu Nhaø Chung. Tuy nhieân 6 lính baûo an cuõng ñaõ ñeán nguû qua ñeâm taïi laøng ñeå tieáp tay daân chuùng khi caàn. Phaàn chuùng toâi, chuùng toâi phaûi thöùc canh caû ñeâm vaø luoân nhöõng ñeâm sau nöõa vì sôï nhöõng vuï ñaùnh uùp. Ngay ngaøy hoâm sau laàn baùo ñoäng ñaàu tieân, maáy ngöôøi lính baûo an ñaõ cho chuùng toâi möôïn hai khaåu suùng.
Tænh tröôûng Battambang vöøa cho hoïp nhöõng Koûmnaêm vaø nhöõng Phûiay (quan chöùc caùc caáp) ñeå baûo raèng hoï phaûi chòu traùch nhieäm veà moïi toäi aùc hay cöôùp boùc seõ xaûy ra trong ñòa baøn hoï neáu nhö hoï khoâng ngaên chaën ngay töùc khaéc haønh ñoäng cuûa boïn cöôùp.
Ngöôøi ta noùi raèng nhöõng teân cöôùp naøy phaàn lôùn laø ngöôøi Laøo vaø ngöôøi Mieán Ñieän. Trong boïn hoï cuõng coù moät soá ngöôøi Mieân ñeán töø Nam Vang vaø Pursat. Theá laø dieãn ra vaøi cuoäc boá raùp nhöõng keû lang thang taïi Battambang.
Chuùa nhaät 28 thaùng tö, khi maøn ñeâm buoâng xuoáng, moät kî maõ ngöôøi Laøo mon men ñeán gaàn nhaø cha Sy vaø hoûi thaêm nhöõng ngöôøi maø anh ta gaëp : “ÔÛ ñaây coù bao nhieâu linh muïc ? Coù bao nhieâu sö huynh ?” – Ngöôøi ta ñaùp laïi : “Hai cha vaø 6 sö huynh”. Ngay sau ñoù, anh ta leo leân ngöïa vaø bieán maát. Hoâm sau, moät soá giaùo höõu laïi thaáy anh ta ñang laûng vaûng trong laøng lieàn toùm laáy anh vaø nhôø oâng tröôûng laøng daãn ñoä anh ta ñeán dinh oâng tænh tröôûng.
Giôø ñaây söï yeân tænh haàu nhö ñöôïc taùi laäp nhöng chuùng toâi vaãn canh chöøng luoân sôï boïn cöôùp trôû laïi, nhaát laø vaøo ban ñeâm. Xin Thieân Chuùa thöông gìn giöõ chuùng con. Laïy Meï töø aùi, xin phuø hoä chuùng con.
Leã 15/05
Theâm moät hoïc sinh môùi vöøa ñeán ngaøy 15/05, ngaøy leã thaùnh toå phuï GLS vaø naâng toång soá hoïc sinh leân 80. Vì lyù do naøy vaø cuõng vì leã lôùn neân hoïc sinh ñöôïc nghæ nöõa ngaøy.
Thaêm vieáng chính thöùc cuûa vieân laõnh söï Phaùp.
Tröa ngaøy 25/05, oâng laõnh söï Phaùp ñeán thaêm vieáng tröôøng lôùp vaø hoïc sinh. OÂng cho hoïc sinh taäp ñoïc, laøm toaùn treân baûng vaø ra caâu hoûi. OÂng ta cuõng xem taäp vôû cuûa hoïc sinh vaø sau ñoù ruùt lui trong taâm traïng coù leõ haân hoan vì thaáy ñöôïc nhöõng tieán boä vaø nhöõng sinh hoaït toát cuûa boïn treû. Vaøo thôøi gian naøy, só soá hoïc sinh laø 88.
07/06 : leã Thaùnh Taâm Chuùa Gieâ-su. Thieát laäp chaëng ñaøng thaùnh giaù trong nhaø nguyeän.
Theo lôøi xin cuûa sö huynh beà treân coäng ñoaøn, ñöùc cha ñaõ vui loøng cho pheùp thieát laäp “ñaøng Thaùnh giaù” trong nhaø nguyeän cuûa coäng ñoaøn vaø vì vaäy, ngaøi ñaõ gôûi giaáy pheùp cho cha Sy ñeà ngaøy19 thaùng tö naêm 1907.
Do côn dòch haïch hoaønh haønh vaø naïn cöôùp boùc ñe doïa neân vieäc thieát laäp phaûi dôøi laïi vaøo saùng naøy, sau khi hoïc sinh ra veà, môùi tieán haønh. Trong böùc thö treân, ñöùc cha cuõng cho pheùp toå chöùc chaàu Thaùnh Theå long troïng vaøo ngaøy leã thaùnh GLS trong nhaø nguyeän coäng ñoaøn.
Thoáng keâ ngaøy 8 thaùng 06.
Hoïc sinh Mieân (?) : 66
Hoïc sinh Taøu : 20
Hoïc sinh Vieät (?) :13
Toång coäng : 99 hs
Lôùp hoïc ban toái (môû ra vaøo ngaøy 24/05) : 11 hs
Nhö vaäy toång soá laø : 110 hs.
Töø 8/06 ñeán 3/07 : nhöõng loän xoän do vieäc nhöôøng 3 tænh Battambang, Xieâm-Reùap vaø Sisophon laïi cho Cam-boát (döôùi söï cai trò cuûa Phaùp) ñaõ daáy leân phong traøo phaûn khaùng cuûa ngöôøi Xieâm. Nhöõng ngöôøi Phaùp, ngay caû caùc giaùo só vaø tu só Phaùp, vì nhìn hoï vôùi caëp maét cuûa “daân toäc mình” chôù khoâng quen nhìn baèng ñoâi maét “sieâu nhieân” cuûa con Chuùa, neân cuõng goïi hoï laø troäm cöôùp !
Ngaøy 3 thaùng baûy, luùc 9g00 saùng, döôùi söï uûng hoä cuûa moät ñaïi ñoäi (150 tay suùng) khinh binh vaø baûo an, vieân cao uûy (haut-commissaire) Phaùp, oâng Lorin ñaõ chaùnh thöùc nhaân danh nöôùc Phaùp tieáp thu 3 tænh treân.
Thoáng keâ ngaøy 03/07
Theo baùo caùo gôûi vieân cao uûy Phaùp taïi Battambang, soá hoïc sinh ñöôïc chia ra nhö sau :
Hoïc sinh Cao Mieân : 63
Hoïc sinh ngöôøi Hoa : 24
Hoïc sinh ngöôøi Vieät : 14
Coäng laïi laø : 101 hs
Noäi truù : 6
Baùn truù : 4
Ngoaïi truù : 91
Lôùp hoïc vieân lôùn : 11 hv phaàn ñoâng laø ngöôøi daân buoân baùn hay thö kyù.
Nhö vaäy toång coäng soá hs laø : 122
Töø ngaøy 13/07 caùc hoïc sinh ñöôïc “nghæ heø” cho ñeán heát ngaøy 28/07.
Thöù hai, 29/07, caùc hoïc sinh tieáp tuïc hoïc laïi. Só soá laø 106 khoâng keå hoïc vieân lôùp toái.
Tuy ghi danh 106 nhöng hieän dieän chæ coù 93. Duø vaäy só soá vaãn theo chieàu höôùng gia taêng nhanh choùng. Maø quaû vaäy. Thöù hai 12 /08, soá hs laø 123 vaø nhö vaäy thì nhieàu hôn cuøng thôøi kyø naêm ngoaùi laø 100 em. Taï ôn Chuùa.
Thay ñoåi nhaân söï.
Caùc sö huynh ñöôïc söï vuï leänh hoaùn ñoåi laø Domice-Marie vaø EÙtienne-Jourdain. Sö huynh thöù nhaát ñoåi ñi Saøi Goøn vaø ñöôïc thay theá baèng sö huynh Domitien-EÙlie, vò thöù hai ñi Haûi Phoøng nhöng ñöôïc thay baèng sö huynh Gabriel-Dufresse.
Gia taêng nhaân söï.
Soá hoïc sinh gia taêng luoân vaø vì ñoàng thôøi vieân cao uûy ñaïi dieän chính phuû Phaùp quyeát ñònh tröôøng phaûi ñöôïc nôùi roäng vaø dôøi veà phía beân chôï, neân sö huynh giaùm tænh gôûi taêng cöôøng theâm hai sö huynh cho coäng ñoaøn taïi Battambang. Sö huynh Aglibert-Joseph vaø Daniel-Sylvain töø tröôøng Taberd ñeán nhieäm sôû môùi vaøo thöù hai, 7/10/1907
Vieáng thaêm cuûa sö huynh Giaùm tænh
Thöù hai, 21/10, sö huynh giaùm tænh vieáng thaêm tröôøng vaø coäng ñoaøn Saint Pierre taïi Battambang. Só soá hoïc sinh baây giôø laø 160 em.
Cuoäc tuaàn thuù cuûa quoác vöông Sisovath, vua Cam-boát.
Chuùa nhaät 27/10. Nhaø vua cuûa Cam-boát cuøng ñoaøn tuøy tuøng raát ñoâng ñaûo, bao goàm caùc hoaøng töû, coâng chuùa, caùc boä tröôûng vaø quan laïi cuøng quaân lính ñeán Battambang ngaøy 27/10. Daân chuùng Mieân toå chöùc ñoùn tieáp nhaø vua raát troïng theå. Cuoäc leã keùo daøi caû tuaàn leã, trong khi nhaø vua ñang coøn löu laïi trong thaønh phoá. Toång truù söù Phaùp taïi Cam-boát ñeán vaøo chieàu thöù hai 28/10. Vieân toaøn quyeàn cuõng ñeán vaøo saùng thöù ba. Hai ngöôøi naøy chæ ôû chöa troøn moät ngaøy trong thaønh phoá laø hoï laïi rôøi ñi töùc khaéc.
Sh giaùm tænh rôøi Battambang.
Vì caàn gaëp sö huynh phuï taù giaùm tænh vöøa ñeán Saøi goøn, neân sö huynh giaùm tænh phaûi gaáp ruùt rôøi Battambang ngaøy thöù ba 5/11.
Thö cuûa sö huynh hieäu tröôûng gôûi oâng thanh tra Moulieù.
Battambang, ngaøy 25/08/ 1908 (?)
Thöa oâng thanh tra,
Ñoàng yù vôùi nhaø caàm quyeàn vaø qua hai laàn khaùc nhau, toâi ñaõ thöû toå chöùc nhöõng khoaù hoïc tieáng Phaùp daønh cho hoïc vieân tröôûng thaønh. Chæ coù moät soá ít hoïc sinh theo hoïc caùc khoaù naøy, phaàn ñoâng hoï laø nhöõng nhaân vieân ôû trong ngaønh thöông maïi. Caùc coâng nhaân vieân chöùc ñöa ra lyù do laø chæ coù theå trích ra ñöôïc moät soá ít oi trong tieàn löông nhoû nhoi cuûa hoï ñeå traû hoïc phí cho caùc khoaù naøy maø thoâi. Theá neân toâi thaáy buoäc loøng phaûi cho ngöng caùc khoaù hoïc naøy.
Toâi nghó raèng neáu nhö nhaø caàm quyeàn thaät tình muoán giuùp ñôõ toâi, toâi coù theå daïy mieãn phí caùc khoaù hoïc vaø nhö theá caùc nhaân vieân thoân ngoân vaø caùc thö kyù cuõng nhö nhöõng thöông nhaân coù theå deã daøng theo hoïc.
Toâi thaáy hình nhö nhaø caàm quyeàn seõ ñöôïc lôïi nhieàu trong vieäc naøy. Vieäc quaûng baù ngoân ngöõ cuûa chuùng ta laø moät trong nhöõng phöông tieän höõu hieäu nhaát ñeå phaùt trieån vaø cuûng coá aûnh höôûng cuûa nöoùc Phaùp treân vuøng ñaát naøy. Ñöôïc huaán luyeän toát hôn, caùc coâng nhaân vieân baûn xöù seõ coù theå phuïc vuï toát hôn cho caùc chæ huy cuûa hoï vaø nhöõng ngöôøi naøy seõ taän duïng ñöôïc nhieàu lôïi ích hôn.
Vì chuyeän naøy, toâi khaån caàu ñeán loøng öu aùi cuûa oâng giuùp moät soá tieàn trôï caáp ñuû ñeå toâi coù theå môû vaøo 01/09 tôùi ñaây nhöõng khoùa hoïc ñöôïc caùc nhieàu ngöôøi treû yeâu caàu vaø haèng mong ñôïi.
Thöa oâng thanh tra, vôùi hy voïng laø oâng vui loøng quan taâm ñeán yeâu caàu toâi vöøa trình baøy, xin oâng nhaän nôi ñaây loøng toân kính saâu xa cuûa …
Kyù teân : sh Dominique
Thö traû lôøi.
Battambang, ngaøy 26 thaùng taùm naêm 1908
Kính thöa oâng hieäu tröôûng,
OÂng Moulieù vöøa cho toâi leänh ñöa ra quyeát ñònh caáp phaùt cho oâng moät soá tieàn hoã trôï laø moät ngaøn naêm traêm ñoàng (1 500 $) cho khoùa hoïc daønh cho hoïc vieân lôùn seõ khôûi söï vaøo ngaøy 01 thaùng chín. Toâi thaáy tieän hôn laø khoâng neân ñeà teân sh Dominique treân tôø hoái phieáu, theá neân xin oâng vui loøng cho toâi bieát ñöôïc danh taùnh daân söï thaät cuûa oâng.
Tröø ra oâng thích toâi thöïc hieän caùch khaùc, coøn khoâng thì toâi ñeà nghò laø seõ cho leänh gôûi ñeán oâng vaøo moãi cuoái thaùng moät ngaân phieáu laø 125 $.
Xin oâng vui loøng …
Kyù teân : Mercier
Baùo caùo veà tình hình “tröôøng Phaùp” (do caùc sh ñieàu khieån) taïi Battambang.
Trong naêm vöøa troâi qua, 1/9/07 – 1/9/08, tröôøng ñaõ ñöôïc di chuyeån veà phía taû ngaïn soâng Saângkeù (?) töùc veà keá beân chôï, nôi gaàn trung taâm thaønh phoá hôn. Só soá hoïc sinh khi leân ñeán ñænh ñieåm laø 156. Hieän nay laø 144 bôûi vì nhieàu em hoïc sinh trong soá naøy phaûi ngöng hoïc vì baän phuï giuùp cha meï caùc em trong coâng vieäc ñoàng aùn khi ñeán ngaøy muøa.
Trong ñaát nöôùc naøy, coù moät thoùi quen laø taát caû caùc treû phaûi soáng qua taïi chuøa trong moät thôøi gian ñeå hoïc tieáng baûn xöù (Mieân) tröôùc khi baét ñaàu hoïc caùc moân khaùc. Theá neân, maëc duø cuõng coù thöôøng xuyeân nhöõng lôùp hoïc chöõ Mieân taïi tröôøng, song boïn treû Mieân chæ ñeán vôùi chuùng toâi khi chuùng ñaõ ñöôïc 13, 14 tuoåi roài. Toâi nghó raèng caàn nhieàu naêm nöõa, chuùng ta môùi coù theå thay ñoåi ñöôïc quan nieäm cuûa cha meï chuùng, laøm cho hoï thoaùng thaáy ñöôïc söï höõu ích, ngay caû söï caàn thieát cho con caùi hoï ñöôïc thaáu bieát taän caên cô ngoân ngöõ Phaùp[4] (!).
Caùch chung, caùc hoïc sinh raát sieâng naêng vaø chaêm chæ hoïc haønh. Raát coù hy voïng laø trong töông lai gaàn, tröôøng seõ cung öùng cho nhaø caàm quyeàn moät soá thoâng ngoân vaø thö kyù gioûi.
Ngoaøi ra, ba möôi thanh nieân ñaõ ghi danh theo khoùa hoïc seõ khai giaûng ngaøy 1 thaùng 09 naêm nay. Neáu caùc ngöôøi naøy cuõng toû ra haêng haùi trong vieäc hoïc tieáng Phaùp nhö caùc ñoàng höông treû cuûa mình, toâi hy voïng raèng caùc khoùa hoïc naøy seõ laø phöông tieän hoaït ñoäng maïnh nhaát cho vieäc phaùt trieån vaø cuûng coá aûnh höôûng Phaùp treân vuøng ñaát naøy.
Kyù teân : sh Dominique-Joseph
Thaêm vieáng coäng ñoaøn thöôøng kyø cuûa sh giaùm tænh.
Ngaøy 28/09, Sö huynh giaùm tænh Louis ñeán Battambang ñeå thaêm vieáng coäng ñoaøn trong voøng moät tuaàn leã. Ngaøi rôøi ñi ngaøy 6/10.
Thaêm vieáng muïc vuï.
Ñöùc cha Bouchut, ñaïi dieän toâng toøa taïi Cam-boát ñeán Battambang ngaøy 5/10. Ngaøy thöù tö 07/10, ñöùc cha ban bí tích theâm söùc cho caùc treû trong hoï ñaïo. Thöù baûy tieáp theo ñoù, ngaøi thaêm vieáng tröôøng sôû vaø coäng ñoaøn.
Nieân hoïc keát thuùc.
Nieân hoï keát thuùc vaøo chieàu thöù tö 16/12, sau leã phaùt thöôûng do chaùnh quyeàn ñaøi thoï.
Só soá hoïc sinh ghi danh laø 154 nhöng hieän dieän chæ coù 141.
Ngöôøi lôùn ghi danh hoïc ngoaïi khoùa : 60
Nieân khoùa 1910
Trôû veà coäng ñoaøn cuõ.
Sö huynh Diocleùtien-Henri trôû laïi Battambang ñeå thay theá só soá nhaân söï cho sh Cocorde.
Ñoåi leân coäng ñoaøn thieân quoác.
Sö huynh phgoù hieäu tröôûng Daniel-Sylvain, vì bò suy nhöôïc töø thaùng saùu, ñaõ leân ñöôøng tröïc chæ Saøi Goøn. Ñöôïc ñöa khaån caáp vaøo beänh vieän Angier ngay khi vöøa ñeán nôi, tình traïng söùc khoeû cuûa sö huynh suy suïp theâm. Sau khi ñöôïc giaûi phaåu vaø nhaát laø bò beänh kieát lî phaùt taùc maïnh, sö huynh Sylvain khoâng vöôït qua ñöôïc côn baïo beänh vaø ñaõ truùt linh hoàn ngaøy 16/09. Ñaây laø sö huynh ñaàu tieân cuûa coäng ñoaøn Battambang ñaõ ñöôïc goïi veà vôùi Chuùa. Xin cho linh hoàn sö huynh ñöôïc nghæ yeân trong Chuùa ! A-men.
Vieân toaøn quyeàn tôùi Battambang (18/09/1910) vaø quyeát ñònh ñoùng cöûa tröôøng.
OÂng Klobukowski, toaøn quyeàn Ñoâng Döông, ñaõ ñeán thaêm vuøng ñaát môùi Battambang. Sö huynh hieäu tröôûng ñöôïc môøi ñeán yeát kieán : cuoäc ñoùn tieáp coù veû laïnh nhaït, caâu chuyeän, lôøi noùi trao ñoåi nhau voâ nghóa. OÂng toång chæ huy thuoäc ñòa noùi cho oâng Breucq – vaø oâng naøy noùi laïi cho sö huynh hieäu tröôûng bieát – laø theo nguyeân taéc, vieäc caùc sö huynh phaûi ra ñi ñaõ ñöôïc quyeát ñònh, vaø haïn choùt cuûa vieäc ra ñi naøy laø cuoái thaùnh chín naêm 1911. Caû oâng ñaëc quyeàn cao uûy cuõng nhö oâng toång truù söù khoâng lieân quan gì ñeán quyeát ñònh naøy[5].
Nhöõng ngöôøi baïn ñeán : 17/10
Sö huynh hieäu tröôûng Dizier-Marie töø Hueá vaøo, ñeán thay theá só soá cho sö huynh Daniel-Sylvain. Cöïu hieäu tröôûng, sö huynh Dominique-Joseph, tröôùc ñaây ñeán giuùp chuùng toâi trong voøng 8 ngaøy vì moät sö huynh trong coäng ñoaøn ngaõ beänh, hoâm sau ñaõ leân ñöôøng rôøi khoûi Battambang.
Thaêm vieáng theo thoâng leä.
Ngaøy 24/10/1910, sö huynh giaùm tænh môùi Camille ñaõ ñeán Battambang ñeå thöïc hieän cuoäc vieáng thaêm theo luaät khôû ñaàu vaøo ngaøy 27/10. Ngaøi laïi lui böôùc sau 15 ngaøy gaëp gôõ anh em.
Phaùt thöôûng vaø thoáng keâ.
Leã phaùt thöôûng ñöôïc toå chöùc vaøo ngaøy 10/12 döôùi söï chuû toïa cuûa oâng thanh tra Sombathay. Vaán ñeà söùc khoeû suy yeáu cuûa caùc sö huynh cuõng nhö vieäc gaàn nhö chaéc chaén ñoùng cöûa tröôøng laø lyù do taïi sao nhaø tröôøng ñöôïc cho baõi tröôøng sôùm hôn 10 ngaøy so vôùi caùc nieân hoïc tröôùc.
Vaøo thôøi ñieåm 10/12/1910, só soá hoïc sinh laø 156, ñöôïc phaân boá nhö sau :
Phaùp :1 ; Xieâm : 1 ; Maõ lai : 1 ; Mieán : 1
Soá coøn laïi laø Mieân, Taøu vaø Vieät Nam.
Ñoùng cöûa coäng ñoaøn giaùo duïc Battambang : 10/12/1910
Chính thöùc ñoùng cöûa tröôøng : 20/12/1910
Töø chuyeán vieáng thaêm cuûa vieân toaøn quyeàn (18/09), caùc sö huynh chæ chôø dòp dôøi ñi. Thöïc ra, nhaø caàm quyeàn chaáp thuaän gia haïn 1 naêm nhöng yù muoán cuûa hoï laø thaáy caùc sö huynh bieán maát sôùm chöøng naøo hay chöøng naáy. Chuyeän laø sö huynh giaùm tænh, trong khi vieáng thaêm coäng ñoaøn theo thoâng leä, ñaõ thaêm doø yù kieán caùc beà treân veà quyeát ñònh caàn thieát. Ngaøi ñöôïc traû lôøi laø “Haõy ñoùng cöûa”.
Khoù khaên trong giao thoâng, khoù khaên trong leã laïy thieát yeáu cho moïi ñôøi tu vaø nhaát laø phong thoå ñoäc haïi cuûa vuøng naøy coù leõ laø lyù do quan heä nhaát ñoái caùc beà treân trong vieäc quyeát ñònh ñoùng cöûa coäng ñoaøn vaø tröôøng hoïc. Ngaøy 10/12, moät thaùnh leã ñöôïc cöû haønh laàn cuoái trong ngoâi nhaø nguyeän nhoû cuûa chuùng toâi. Cha Tieân ñöùng chuû teá vì cha thöøa sai Gimbert taïi Battambang ñaõ vaéng maët töø hai thaùng nay do beänh tình ñaõ giöõ cha laïi beân Hoàng Koâng. Xin cha Gimbert vaø caùc linh muïc thöøa sai khaùc taïi Battambang nhaän nôi ñaây loøng bieát ôn saâu xa cuûa caùc sö huynh veà nhöõng thöøa taùc maø caùc vò ñaõ thöïc hieän vì caùc sö huynh. Mình Thaùnh Chuùa ñaõ ñöôïc röôùc ñi töø hoài thaùng taùm (?), ngay khi sö huynh hieäu tröôûng nhaän ñöôïc ñieän baùo cuûa sö huynh giaùm tænh thoâng baùo vieäc ñoùng cöûa tröôøng. Caùc sö huynh leân taøu thuûa veà Saøi Goøn vaøo ngaøy thöù ba 13 thaùng chaïp. Veà ñeán Myõ Tho, sö huynh hieäu tröôûng ñöôïc chæ thò phaûi baùo cho nhaø caàm quyeàn bieát veà quyeát ñònh cuûa caùc beà treân chuùng ta cuõng nhö vieäc di chuyeån caùc ñoäng saûn cuûa doøng veà thuû ñoâ Nam Vang.
Vaøo ngaøy 20 thaùng chaïp 1910, sö huynh hieäu tröôûng trao cho ñaëc phaùi vieân cao uûy böùc thö chính thöùc loan baùo vieäc ñoùng cöûa tröôøng. OÂng Breucq khoâng toû veû gì ngaïc nhieân. Theo nguyeân taéc, nhaø caàm quyeàn ñòa phöông toû ra teá nhò ñoái vôùi chuùng ta trong tình hình naøy. Hoï quyeát ñònh laø nhaän seõ giuùp ñôõ chuùng ta khoâng coâng trong vieäc di chuyeån ngöôøi vaø ñoà ñaïc. Nhöõng tình caûm toát ñeïp ñoái vôùi chuùng ta vaø nhöõng lôøi trao ñoåi vôùi nhau trong nhöõng cuoäc gaëp gôõ chöùng minh raèng nhaø caàm quyeàn taïi Battambang khoâng dính líu gì veà vieäc sö huynh phaûi ra ñi.
Cuoäc di taûncuoái cuøng : 3/01/1911
Sö huynh hieäu tröôûng vaø moät sö huynh khaùc nöõa ñaõ döùt khoaùt rôøi boû nhaø vaø tröôøng Battambang vaøo ngaøy 03/01/1911. Caùc sö huynh ñaàu tieân ñaõ ñeán ñaây ngaøy 06/01/1906
Chuùng ta ñaõ ñeå laïi moät ngoâi tröôøng ñang phaùt trieån maïnh vôùi 156 hoïc sinh. Caùc treû toû veû thieáu thaân thieän vaø nghi ngôø khi chuùng ta ñeán. YÙ töôûng cuûa chuùng veà ñaïo thaùnh chuùng ta ñaõ thay ñoåi khaù nhieàu. Raát nhieàu em trong soá caùc hoïc sinh chuùng ta, neáu thaáy caùi cheát caän keà, seõ khoâng töø choái bí tích röûa toäi. Caàu mong sao nhöõng giaùo huaán maø chuùng ta trao ban cho chuùng ñöôïc ñôm hoa keát quaû. Chuùng ta ñaõ gieo, tuøy yù Trôøi chaáp nhaän chuùc phuùc cho vieäc laøm cuûa chuùng ta ñeå chuùng phaùt sinh hoa traùi !
Laïy Chuùa, xin ban phuùc ñaõ goùp phaàn laøm nhöõng ñieàu thieän ích cho tröôøng Saint-Pierre taïi Battambang. Xin Ngaøi chuùc laønh cho nhöõng ngöôøi khai phaù, nhöõng thaày daïy, nhöõng hoïc sinh , nhöõng aân nhaân. Xin Ngaøi thöông xoùt taát caû, luoân caû nhöõng ai laø coäi reã cuûa …
...............
Boïn cöôùp xuaát hieän.
Ngaøy 8 thaùng 06, Battambang nhaän ñöôïc moät böùc ñieän tín thoâng baùo vieäc haï vieän pheâ chuaån – baèng caùch giô tay – hieäp öôùc Thaùi-Phaùp ngaøy 23/03 veà vaán ñeà trao traû 3 tænh cho Cam-boát.
Ñeâm hoâm sau,boïn cöôùp taùi xuaát hieän. Khoaûng hai giôø saùng, chuùng taán coâng ngoâi nhaø cuûa moät baø goùa ngöôøi Mieân naêm ngay giöõa chôï vaø laáy ñi hoäp tieàn ñöïng 6 400 Ticaux (3840 $) vaø baén bò thöông moät em beù ngöôøi nhaø.
Caùc ngaøy sau ñoù, boïn cöôùp chuyeån höôùng hoaït ñoäng nhaát laø veà phía Khsach-pouy. ÔÛ ñaáy chuùng ñaùnh cöôùp moät ngoâi chuøa vaø laøm bò thöông traàm troïng moät nhaø sö.
Khoaûng 7g30 chieàu ngaøy 13 thaùng 06, moät nhoùm chöøng 8 teân ñöôïc baùo tin laø xuaát hieän trong khu phía ñoái dieän vôùi tröôøng caùc sö huynh. Nöõa giôø sau chuùng taán coâng Vaât-Pos, vaø cuøng luùc, chuùng laïi taán coâng moät ñoàn lính ngöôøi Xieâm. ÔÛ ñòa ñieåm thöù nhaát chuùng laáy ñi 25 ticaux cuûa moät nhaø sö, ôû ñòa ñieåm thöù hai, chuùng ñoaït laáy hai thuøng ñöïng giaáy in maø chaéc chuùng töôûng laø tieàn baïc. Cuõng coù noå vaøi tieáng suùng.
Ngaøy hoâm sau töùc ngaøy 14/06, vaøo luùc 7g00 toái, baùo ñoäng ñöôïc ñöa ra trong laøng coâng giaùo vì thaáy coù vaøi teân cöôùp ñang laûng vaûng. Moïi ngöôøi ñaøn oâng ñeàu saün saøng trang bò vuõ khí (suùng vaø dao maùc…). Hoï luøng suïc caùc buïi raäm quanh laøng ñeå tìm nhöõng teân chæ ñieåm nhöng khoâng keát quaû. Töø ñeâm aáy, vieäc canh gaùc laøng maïc ñöôïc toå chöùc kyõ caøng hôn.
Trong ñeâm 15 raïng 16, thöøa dòp traän baûo, vaøo luùc 3g00 saùng, boïn cöôùp taán coâng tieäm buoân cuûa moät thöông gia AÁn Ñoä taïi chôï. Nhôø söï trôï löïc cuûa nhöõng ngöôøi Hoa, boïn cöôùp bò ñaåy lui.
Ngaøy 16, cuõng vaøo luùc 7g00 toái, baùo ñoäng laïi vang leân trong laøng. Thaät khoù cho chuùng toâi ñöôïc aên toái vì chuùng toâi phaûi theo daân laøng luøng suïc cho ra boïn cöôùp. Nhaän thaáy nguy hieåm caøng ngaøy caøng lôùn vaø sôï bò ñaùnh uùp, chuùng toâi quyeát ñònh canh thöùc moãi ñeâm vaø chia phieân nhau, hai ngöôøi töøng ñoâi moät.
Vaøo buoåi tröa, moät boïn cöôùp raát ñoâng ñöôïc troâng thaáy trong khu röøng caùch nhaø chuùng toâi khoaûng 1,5 km. Ñeâm ñoù chuùng ra tay ñaùnh cöôùp nhaø cuûa moät ngöôøi Hoa phía ngoaøi thaønh.
Vì nhöõng xaùo troän lieân tuïc xaûy ra vaøo giôø kinh chieàu hay giôø aên toái, thôøi khoùa bieåu trong coäng ñoaøn ñöôïc thay ñoåi nhö sau : 17g30 ñoïc saùch thieân lieâng ; 18g00 kinh chieàu vaø aên toái ; 19g00 nguyeän gaãm baèng caùch ñi baùch boä theo haøng ba ñeå canh chöøng phía röøng traûng nôi coù boïn cöôùp ñang aån naùu vaø ñeå saün saøng ñoái phoù vôùi moïi tình theá.
17 thaùng 06
Trong bí maät ñöôïc giöõ khaù kyõ, chieàu hoâm qua, vò hoaøng thaân-tænh tröôûng ñaõ gôûi traùt ñi khaép caû tænh, leänh cho caùc chöùc saéc phaûi baùo cho taát caû daân chuùng Cam-boát phaûi tuï taäp taïi dinh tænh tröôûng vaøo tröa hoâm sau.
Chieàu nay, khoaûng ñoä 4 000 ngöôøi ñaõ tuï hoïp trong thaønh. Ñieàu naøy laøm cho toaøn vuøng bò naùo ñoäng haún leân. Vò tænh tröôûng leân tieáng hoâ haøo hoï vaø moïi ngöôøi toû veû uûng hoä oâng ta choáng laïi söï chieám ñoùng cuûa ngöôøi Phaùp. Caùc chöùc saéc trong daân ñaõ thaûo moät baûn kieán nghò, kyù teân vaø trao cho oâng Ponsot, coá vaán taïi trieàu ñình vua Xieâm vaø ñöôïc ñaëc caùch sai ñeán Battambang. Baûn kieán nghò ñöôïc gôûi tôùi trieàu ñình taïi BangKok vaø chính phuû Phaùp, yeâu caàu giöõ laïi ngaøi Phya Katathon Thoranin ñeå tieáp tuïc cai trò Battambang, hoaøn traû ngay töùc khaéc tænh naøy laïi cho nöôùc Xieâm, vaø baøy toû söï töø choái hoaøn toaøn cuûa daân chuùng khoâng muoán ngöôøi Phaùp cai trò. Daân chuùng vaø caùc chöùc saéc ñe doïa xöû töû ngöôøi Phaùt vaø ñaëc bieät laø oâng Ponsot, neáu nhö kieán nghò naøy khoâng ñaït ñöôïc nhöõng keát quaû nhö mong muoán. Sau ñoù daân chuùng quay veà nhaø. Tröôùc ñoù oâng tænh tröôûng ñaõ trao cho hoï suùng oáng ñaïn döôïc vaø baûo hoï keùo nhau ñeán dinh oâng mang theo caùc vuõ khí treân cuõng nhö giaùo maùc hay maõ taáu. May thay, hoï coù ñeán nhöng khoâng trang bò caùc thöù gieát ngöôøi aáy.
Nhöõng ngöôøi daân Cao Mieân ñeàu nghi raèng vieäc cöôùp boùc laø do loãi oâng tænh tröôûng vì tröôùc ñoù, oâng ñaõ ñoàng loaït thaû ra gaàn 100 tuø nhaân. Laïi coù leänh caám vieân chæ huy ñoäi baûo an ngöôøi Thaùi laáy bieän phaùp choáng laïi boïn cöôùp. Veà phaàn nhöõng ngöôøi AÂu chaâu, hoï raát töùc giaän oâng laõnh söï vì leõ ra, töø laâu roài, oâng phaûi cho ñieàu quaân lính ñeán ñeå giöõ an ninh, ñieàu maø oâng khoâng muoán vaø khoâng laøm gì caû.