La San «Chôï Lôùn»

Ngoâi tröôøng ñaàu tieân taïi Chôï Lôùn

(khoâng bieát toaï laïc taïi ví trí naøo !)

Ngoâi tröôøng thöù hai sau truôøng Adran, maø caùc sö huynh ñöôïc môøi ñieàu khieån taïi Nam Kyø, toïa laïc taïi Chôï Lôùn. Tröôøng khai giaûng ngaøy 26 thaùng tö naêm 1866. Soá caùc sö huynh quaù ít oûi chæ cho pheùp ñaëc phaùi ñeán ñaáy 2 sö huynh : sö huynh Adelphinien vôùi tö caùch laø hieäu tröôûng vaø sö huynh Adilbert. Luùc ñaàu, coù vaøi söï e deø ngôø vöïc nôi nhöõng ngöôøi baûn xöù ñoái vôùi nhöõng keû maø hoï laàm töôûng trong thôøi gian ngaén roài seõ boû ñi, theá neân vieäc chieâu moä ñöôïc hoïc sinh quaû thöïc hieän khaù khoù khaên . Tröôøng chæ toàn taïi trong moät thôøi gian ngaén vôùi soá hoïc sinh quaù ít. Vaø vieäc sö huynh hieäu tröôûng Adelphinien ngaõ beänh vì khoâng quen ñöôïc vôùi khí haäu noùng aåm ñaõ theo sh Gombert-Sylvain veà Phaùp, ñaõ buoäc ngöôøi ta phaûi ñoùng cöûa tröôøng  vaøo ngaøy 29 thaùng chín naêm 1867, sau gaàn 17 thaùng hoaït ñoäng.

Taâm traïng vaø taâm lyù cuûa moät sö huynh ngöôøi Phaùp ñi truyeàn giaùo :

 chaáp nhaän ñeán moät xöù thuoäc ñòa môùi vôùi nhieàu thieän chí nhöng cuõng coù nhieàu thaønh kieán vaø söùc khoûe keùm …

Sau ñaây laø moät böùc thö  (Thö  10 : NJ 453, d 11, f1) ñöôïc gôûi veà Phaùp cho a/e trong doøng. Taùc giaû böùc thö laø sh Adelphinien, moät trong nhöõng sh ñaàu tieân böôùc chaân ñeán Saøi Goøn vaø moät thôøi gian ngaén sau ñoù, ñeán Chôï Lôùn vôùi tö caùch laø hieäu tröôûng cuûa tröôøng vöøa ñöôïc thaønh laäp. Ta thaáy ñöôïc gì ôû ñaây ? … 

J.M.J (Gieâ-su, Ma-ria, Giu-se)                             Chôï lôùn, ngaøy 30 thaùng 10 naêm 1866

Sö huynh Augustin thaân meán vaø taát caû caùc sö huynh coù tuoåi, caùc sö huynh ôû vaên phoøng quaûn lyù, phoøng caét may, nhaø in vv … ,

Toâi thöøa dòp may vöøa coù ñöôïc ñeå gôûi cho chö huynh vaøi chi tieát khaù hay veà thaønh phoá ñaùng thöông cuûa chuùng toâi, moät thaønh phoá[1] coøn ngoaïi ñaïo. Vôùi soá cö daân khoaûng boán möôi naêm möôi ngaøn, ngöôøi ta ñeám ñöôïc 40 ngöôøi coâng giaùo. Chaéc anh em coøn nhôù moät anh chaøng kính caän cao nhoøng vaø coù caùi muõi daøi khoaèm chöù ?  AÏ ñuùng ñoù ! Caùc a/e thaân meán cuûa toâi ôi, chính haén gôûi cho a/e böùc thö naøy ñaây. Neáu noù laøm a/e thích thuù thì muoân vaïn laàn toâi xin taï ôn Chuùa. Caàu mong  caùnh thö naøy thoâi thuùc a/e caàu nguyeän vaø baûo nhau caàu nguyeän cho chuùng toâi vaø cho caùc ngöôøi daân ngoaïi ñaïo ñaùng thöông cuûa chuùng toâi. ÔÛ ñaây ma quæ laø xeáp soøng. Naêm roài, cuõng vaøo khoaûng thôøi gian naøy, vöøa chaân öôùt chaân raùo böôùc xuoáng beán queâ höông môùi cuûa chuùng toâi, Chuùng toâi bò buoäc phaûi chia nhau ra theo leänh cuûa oâng thoáng ñoác. Caùc lôùp ñöôïc khai giaûng khoaûng vaøo nhöõng ngaøy ñaàu thaùng Naêm. Trong noãi lo ngaïi khoâng coù ai ñeå baét ñaàu hoaït ñoäng, oâng thò tröôûng cho ñi “thu gom” ñoä hai möôi hoïc sinh trong khu phoá cuûa oâng ta vaø cho caùc ngöôøi lính Vieät Nam “daãn ñoä” ñeán cho chuùng toâi : dieän kieán chuùng toâi, maáy chuù beù phaûi moät phen maát hoàn ! Buoåi chieàu, tröôùc khi tan tröôøng, cho chuùng veà nhaø, toâi phaân phaùt chuoái[2] cho chuùng vaø ñieàu naøy khuyeán khích chuùng theâm can ñaûm, nhöng ruûi thay, phaàn ñoâng nhöõng hoïc sinh naøy ñeàu bieán maát sau 15 ngaøy, chæ coøn laïi ñoä 7 hay 8 ñöùa gì ñoù troâng coù veû haøi loøng. Nhöng chaúng bao laâu chuùng cuõng chaùn ngaáy. Nhöõng thaønh kieán baát lôïi ñoái chuùng toâi laø ñaàu ñeà cho moïi caâu chuyeän. Chuùng toâi coù coá gaéng heát söùc daùn leân tröôùc cöûa thoâng caùo baèng tieáng taøu (chöõ Haùn) raèng chuùng ñöôïc hoaøn toaøn töï do thôø cuùng oâng baø, thôø cuùng ñöùc Phaät trong gia ñình. Hoï truyeàn mieäng nhau raèng chuùng toâi laø nhöõng teân buoân thuoác phieän côû böï, raèng chuùng toâi cung caáp nhöõng vieân thuoác ñoäc, raèng chuùng toâi duøng vuõ löïc eùp buoäc chuùng vaøo ñaïo Coâng giaùo, raèng sau khi cheát, caùc ñöùa beù naøy seõ moùc maét cha meï chuùng, vaân vaân vaø vv … Tuy nhieân caùc ngöôøi Taøu cuõng quyeát ñònh ñeán gaëp gôõ chuùng toâi cuõng nhö daãn vaøi ñöùa con cuûa hoï cuøng ñeán. Theá laø chuùng toâi khôûi söï hy voïng. … Tuy nhieân nhieàu vuï loän xoän ñaõ xaûy ra, nhöõng toaùn nghóa quaân[3] lan roäng ra khaép thoân queâ vaø tieán veà Saøi Goøn cuøng caùc thaønh phoá phuï caän. Moät vò thöøa sai toát buïng khi nghe loaùng thoaùng tieáng ñaïi baùc vaø tieáng suùng noå, vaø sau khi thaêm hoûi caën keõ caùc söï vieäc, baùo cho chuùng toâi hay laø ngöôøi ta vöøa toùm ñöôïc moät ngöôøi mang trong mình moät böùc thö noùi coù töø 5 ñeán 600 nghóa quaân ñôïi toái ñeán seõ taán coâng thaønh phoá trong luùc ñoù thì thaønh phoá laïi khoâng coù quaân ñoäi canh giöõ. Hôn nöõa chính caùc nghóa quaân naøy seõ tieán ñaùnh vaøo ñuùng höôùng chuùng toâi vaø chaän ñöôøng khoâng cho chuùng toâi chaïy veà Saøi Goøn. Ñaõ 9 giôø toái roài, oâng cha thöøa sai baûo chuùng toâi phaûi ñi ngay vì leõ chuû ñích hoï laø nhaém ñeán boïn ngöôøi AÂu. Chuùng toâi lieàn caàu nguyeän vôùi Ñöùc Meï daáu yeâu xin laø keû baûo veä nhaø cöûa vaø theá laø leân ñöôøng chaïy veà Saøi Goøn, nôi moïi ngöôøi ñang naùo ñoäng kinh hoaøng. Raát may maén laø Chôï Lôùn khoâng bò bao vaây ; ngöôøi ta ñöôïc cho hay kòp thôøi. Vaø ngaøy hoâm sau, vì lo sôï coù keû khaùc ñeán choâm heát ñoà ñaïc trong nhaø, chuùng toâi quay trôû veà nhieäm sôû vaø ñöôïc ñöa veà taän thaønh phoá (Chôï Lôùn), chuùng toâi phaûi söøng soä, nhe raêng ra vôùi ngöôøi ñaùnh xe khi haén ñònh boû chuùng toâi giöõa ñöôøng. Nhöõng vuï loän xoän naøy laøm cho chuùng toâi gaàn nhö khoâng coù hoïc sinh trong khoaûng thôøi gian chöøng 3 hay 4 thaùng, duø raèng töø laâu ngöôøi ta ñaõ xua ñuoåi nhöõng ñaùm nghóa quaân naøy ñi roài.

Ngaøy hoâm nay, boïn con nít cuõng heát coøn sôï haõi chuùng toâi nöõa roài. Chuùng toâi coù ñöôïc 18 “tröï”, chuùng noù khaù chuyeân caàn vaø coù veû raát haøi loøng. Tuy vaäy, coøn phaûi maát moät thôøi gian daøi nöõa chuùng toâi môùi coù theå ñeà caäp ñeán vaán ñeà troïng ñaïi veà ôn cöùu ñoä vaø ñieàu naøy vaãn vaäy neáu chuùng toâi khoâng gia taêng ñöôïc soá hoïc sinh vaø ñaáy laø chöa noùi ñeán vieäc chuùng phaûi hoïc nhieàu ñeå coù theå hieåu ñöôïc chuùng toâi. Ñieàu laøm chuùng toâi buoàn phieàn nhaát ñoù laø khoâng theå rao giaûng veà Ñaáng Cöùu Chuùa toát laønh cuûa chuùng ta vaø coøn theâm vieäc thieáu vaéng moïi nghi leã toân giaùo. Vaøo nhöõng ngaøy Chuùa nhaät cuõng nhö nhöõng ngaøy leã, moät thaùnh leã thöôøng dieãn ra trong nhaø cha thöøa sai, vaø ñoù laø taát caû nghi leã Phuïng vuï ñaáy. Caùi nhaø nhö caùi kho baõi aáy ngheøo naøn ñeán ñoä ngöôøi ta khoâng theå choïn laøm nôi löu giöõ Mình Thaùnh Chuùa. Chuùng toâi vaãn coøn quaù haïnh phuùc neáu nhöõng tieáng ñoäng oàn aøo vang leân töø caùc chuøa chieàn khoâng bay ñeán quaáy raày chuùng toâi trong buoåi leã ! Maø vì ñích xaùc laø chuùng toâi ñang sinh soáng trong khu phoá maø ôû ñaáy, moãi böôùc ñi chuùng ta ñeàu gaëp thaáy nhöõng ñeàn ñaøi cuûa ma quæ[4]. Nhaø chuùng toâi naèm loït thoûm giöõa hai ngoâi chuøa coå[5] xöa. Caùc oâng sö chæ ñeán thaønh phoá naøy vaøo nhöõng dòp leã laïc thoâi. Trang phuïc cuûa hoï laø nhöõng chieác aùo daøi ít nhieàu saëc sôõ. Ñaàu hoï hoaøn toaøn caïo troïc. Trong caùc caùc leã hoäi thôø thaàn, hoï thöôøng toå chöùc nhöõng ñaùm röôùc. Hoï kieäu nhöõng khuùc goã ñeå thay cho nhöõng thaùnh coát. Taát caû ñeàu dieãn ra theo tieáng troáng, tieáng keøn toø le, vv … Khoâng neân queân coù raát nhieàu ñeøn loàng Trung Hoa.

Vöøa qua, moät oâng sö, coù leõ vì caàn tieàn, ñaõ thuyeát phuïc caùc cö daân phaûi thænh moät vò thaàn  ñöa sang chuøa khaùc bôûi vì, theo oâng ta noùi, vò thaàn naày luoân luoân maâu thuaån vôùi moät vò thaàn khaùc, oâng khoâng baèng loøng taù tuùc trong ngoâi chuøa dô daùy naøy. OÂng coøn ñe doïa seõ gôûi nhieàu tai hoïa xuoáng thaønh phoá nöõa. Ñeå ñöôïc bìmh yeân, caùc ngöôøi Trung Hoa ñaùng thöông naøy lieàn toå chöùc ngay moät ñaùm röôùc vaø sau khi thöïc hieän thay ñoåi caàn thieát, hoï thaáy trôû laïi bình yeân. Vaøo thaùng Hai vöøa qua, boïn hoï cuõng gaây oàn aøo laøm ñinh tay nhöùc oùc : moät chieàu noï hoï baét gaëp con khuûng long ñang nhai nuoát maët traêng. Lieàn töùc khaéc, hoï cho noå phaùo, ñaùnh troáng to leân ñeå ngaên chaën con quaùi vaät caén xeù ngoâi tinh tuù saùng choùi. Khi con quaùi vaät nuoát ñöôïc moät phaàn roài thì boång nhieân vì sôï haõi nhöõng aâm thanh oàn aøo, noù thaû con moài ra vaø traû laïi luoân phaàn ñaõ aên roài, laøm maáy ngöôøi Taøu haøi loøng voâ cuøng. Ñaáy ñôn giaûn chæ laø moät hieän töôïng nguyeät thöïc[6]. Toâi seõ khoâng theå naøo chaám döùt ñöôïc caâu chuyeän neáu toâi muoán keå cho caùc anh nghe heát nhöõng gì chuùng toâi chöùng kieán maø chaúng caàn caát coâng ñi ñaâu xa. Ñoâi khi ñoù laø nhöõng con heo nguyeân con vaø ñöôïc quay saün vaø ñöôïc hoï khieâng ñi treân nhöõng chieác caùng to cuøng ñuû loaïi traùi caây, gaïo, traø vv… Khi ñeán chuøa chính, hoï cho ñaët taát caû treân baøn thôø thaàn. Sau ñoù, nhöõng löông daân naøy quì xuoáng vaùi ba laïy thaät cung kính, ñoát phaùo cho noå, ñoát giaáy sôù haàu ñeå cho lôøi caàu xin khaån thieát cuûa hoï leân tôùi ñöôïc nôi ôû cuûa vò thöôïng ñaúng thaàn cuûa hoï. Vaø trong suoát thôøi gian leã laïy naøy, hoï cho noåi leân lieân hoài caùc nhaïc khí vaø chuoâng troáng.

Suy nghó veà taát caû nhöõng nghi thöùc cuûa löông daân, ngöôøi ta nhaän thaáy caùch chung laø chuùng nhö baét chöôùc caùc nghi leã toân giaùo cuûa chuùng ta[7]. Caùc baøn thôø cuõng gaàn gioáng caùc baøn thôø chuùng ta. Ngöôøi ta duy trì lieân ló caùc ngoïn ñeøn suoát ngaøy ñeâm. Vaø laïi nöõa, coù moät ngoâi chuøa traùng leä ñöôïc daønh kính baø Thieân Haäu[8]. Ñaùng tieác laø chung quanh baø coøn coù caû gia ñình baø !

Thuù vaät chính trong vuøng naøy laø coïp. Trung bình trong vuøng naøy, taïi  nhöõng vuøng laøng xaõ heûo laùnh , chuùng xeù xaùc 2 ngöôøi moãi ngaøy[9]. Tieáp theo laø raén maø ngöôøi ta coù theå thöôøng baét gaëp laån khuaát trong coû. Chuùng boø vaøo caû trong nhaø. Chuùng raát thích gaø vòt. Kieán phaù hoaïi taát caû, chuùng[10] ngaáu nghieán baøn gheá vv… Neáu ngöôøi ta khoâng giöõ kyõ lo ñaët chaân giöôøng vaøo nhöõng chaäu nhoû[11] coù ñöïng nöôùc, ngöôøi ta raát deã bò ñaët tröôùc nguy cô laø saùng hoâm sau, khi tænh daäy, thaáy mình naèm giöõa oå kieán löûa[12] . Toâi noùi baèng kinh nghieäm cuûa caùc a/e ñoù. Boïn kieán ñoù ñaõ choïn ñuùng vaøo caùi ñeâm sau ngaøy leã ñeïp kính thaùnh Giu-se ñeå ñeán thaêm toâi. Chuùng bu ñaày ñaàu toâi. Toâi baûo ñaûm vôùi caùc a/e, caùi ngöû (boïn?) aáy khoâng coù deã chòu chuùt naøo. Muoãi cuõng vaäy, khoâng theå chòu ñöïng noåi. Khoâng theå naøo nguû maø khoâng coù muøng maøn … Thaät ra chuùng toâi cuõng ñaõ khôûi söï  laøm quen vôùi chuùng roài vì chuùng toâi luoân luoân coù nhöõng sinh vaät khoâng chòu ñöïng noåi naøy ôû ngay beân caïnh luoân.

Veà phaàn caùc a/e ñaùng meán cuûa chuùng ta ôû Saøi Goøn, caùc anh aáy thöïc hieän ñöôïc nhieàu ñieàu thaät tuyeät vôùi trong khi ñoù thì chuùng toâi chæ laøm ñöôïc nhöõng chuyeän baù laùp[13]. Ñeå coù ñöôïc hoøa khí giöõa caùc hoïc sinh Coâng giaùo vaø hoïc sinh beân löông, chuùng toâi buoäc phaûi caét boû ñi hình thaùnh giaù ñöôïc in trong quyeån vaàn.

ÔÛ khaép nôi ngöôøi ta yeâu caàu coù ñöôïc caùc sö huynh. OÂng thoáng ñoác raát laáy laøm kinh ngaïc veà nhöõng tieán boä cuûa caùc phuï nöõ[14] Vieät Nam taïi Saøi Goøn. Chính vua Töï Ñöùc ñích thaân giao cho ñöùc cha Gauthier, giaùm muïc ôû Baéc Kyø, tieán haønh vieäc yeâu caàu sö huynh giaùm tænh gôûi nhieàu sö huynh ra daïy cho thuoäc haï taïi trieàu ñình cuûa vua, cho nhöõng vò ñaïi quan, veà caùc moân vaät lyù, cô khívaø nhaát laø thieân vaên vv … Chuùng toâi vöøa môùi ñöôïc an cö taïi Saøi Goøn thì chuùng toâi ñöôïc quan thöôïng thö boä laïi[15] cuûa vò vua vua naøy ñeán vieáng thaêm. Vöøa môùi ñaây thoâi, vò vua naøy xeùm chuùt nöõa ñaõ bò aùm toaùn bôûi 5 hay 6 oâng sö, nhöõng keû toa raäp vôùi oâng anh[16] nhaø vua, ñaõ traøn vaøo trong cung ñieän. Vua chæ vöøa kòp ñuû thôøi gian chaïy thoaùt. Khi ñöôïc an toaøn giöõa ñoäi ngöï laâm quaân, vua lieàn cho quaân só toùm heát caùc keû noåi loaïn vaø ñem xöû traûm, luoân caû ngöôøi anh vua vaø moät phaàn gia nhaân cuûa oâng naøy.

Thöa a/e, ñaáy laø taát caû nhöõng gì hay ho nhaát, ñaùng keå laïi cho a/e nghe. Toâi hy voïng laø trong lôøi kinh soát saéng cuûa a/e, trong nhöõng laàn ñi vieáng Thaùnh Theå cuûa a/e, a/e seõ khoâng queân chuùng toâi tröôùc maët Chuùa Gieâ-su, tröôùc maët Ñöùc Ma-ria, ngöôøi Meï toát laønh cuûa chuùng ta, tröôùc maët vò thaùnh boån maïng quang vinh laø Giu-se cuõng nhö tröôùc maët thaùnh laäp doøng ñaùng kính cuûa chuùng ta. Chính trong nieàm hy voïng eâm aùi aáy, thöa caùc a/e thaân meán cuûa toâi, toâi thích noùi leân trong caùc thaùnh taâm cuûa Chuùa Gieâ-su, Meï Ma-riavaø thaùnh caû Giu-se,laø ngöôøi em heøn moïn, ngöôøi a/e raát meán yeâu cuûa caùc anh.

SH Adelphinien

Toâi queân noùi laø ñoä aåm cuõng laø moät tai hoïa lôùn. Taát caû caùc saùch vôû ñeàu bò leân moác meo trong moät thôøi gian ngaén, khoâng theå baûo ñaûm gì caû. Ngay luùc naøy, chuùng toâi phaûi chòu ñöïng nhieät ñoä töø 25 ñeán 30. Trong 3 hay 4 thaùng nöõa, nhieät keá seõ leân ñeán 35 hay 40[17] ñoä.

Caùch ñaây vaøi ngaøy, toâi coù dòp gaëp caùc sö huynh ôû Saøi Goøn. Hoï ñeàu maïnh gioûi. Sö huynh Adrien ñaõ bò beänh taät daèn vaët kó laém. Baây giôù thì sö huynh aáy khoeû ra roài…(nhieàu chöõ nöõa khoâng ñoïc ñöôïc …)

Thö  11 : (NJ 453, d 11, f2)

(Nhaän ñöôïc ngaøy 10.02.1867)

J.M.J.                                                  Chôï Lôùn, ngaøy 28.02.1867

Kính sö huynh beà treân Augustin raát thaân meán cuûa con.

Vôùi söï haøi loøng vaø thanh thaûn maø con ñaõ ñoïc böùc thö cuûa beà treân gôûi cho con vöøa ñöôïc moät anh em trao cho. Theá neân con khoâng muoán laø keû voâ ôn boäi nghóa, con mau maén lôïi duïng dòp may coù ngöôøi mang thö ñi, maø xin traû lôøi sô löôïc vaøi caâu hoûi cuûa beà treân veà khoaûng thôøi gian khi chuùng con ñaët chaân ñeán nôi naøy. Tröôùc ñaây, con coù vieát thö cho sh Jursonins[18], giaùm ñoác nhaø in, nhöng khoâng ñöôïc thö traû lôøi cuûa sö huynh vaø sôï gaây phieàn haø cho sö huynh aáy vaø caû sö huynh nöõa, neân con thoâi khoâng vieát.

Tuy nhieân, bôûi vì beà treân vaø phaàn lôùn caùc sö huynh toát laønh cuûa nhaø höu döôõng cuõng nhö caùc sö huynh khaùc taïi Nhaø Meï mong ñôïi ñöôïc bieát theâm vaøi chi tieát, neân con coá mau choùng laøm haøi loøng caùc vò. Con hy voïng laø ñoåi laïi, beà treân cuøng chö huynh giuùp chuùng con laøm vinh danh Ñöùc Chuùa Gieâ-su, Ñöùc Ma-ria, Meï toát laønh vaø thaùnh caû Giu-se, vò thaùnh boån maïng cuûa chuùng ta, nhö ñaõ laøm töøng bao laàn roài.

Xin khôûi söï  baèng Saøi Goøn, roài sau ñoù ñeán “thaønh Babylonne” noåi tieáng vaø laø nôi ñoùng ñoâ cuûa anh em chuùng con.

Saøi Goøn, thuû ñoâ cuûa xöù Nam Kyø thuoäc Phaùp, coù soá daân cö khoaûng 10 ñeán 12 000 goàm ngöôøi Phaùp, ngöôøi Maõ Lai, ngöôøi AÁn Ñoä, ngöôøi Taøu vaø ngöôøi Vieät Nam. Nhöõng ngöôøi naøy laø haïng beùt cuûa xaõ hoäi. Coù theå noùi hoï laø haïng cuøng ñinh[19] so vôùi nhöõng cö daân khaùc. Thaønh phoá naøy raát lôùn, ñöôøng xaù keû thaúng baêng. Phaàn lôùn nhaø cöûa ñöôïc hoaøn toaøn laøm theo kieåu AÂu chaâu : ngöôøi ta cöù ngôû laø mình ñang ôû beân Phaùp. Coù ít cöûa haøng buoân baùn lôùn hay buoân só. Ngöôøi Phaùp cuõng nhö caùc ngöôøi ngoaïi quoác, phaàn ñoâng ñeàu buoân baùn haøng cuûa Paris. Khoâng coù ñeàn ñaøi hay kieán truùc ñaùng chuù yù bôûi leõ, theo thoùi quen töø xöa, khi moät ngöôøi Vieät Nam gioûi veà moät ngheà naøo ñoù, nhaø vua lieàn cho vôøi y ñeán trieàu ñình vaø söû duïng y nhö moät ngöôøi toâi tôù vaø khoâng traû cho y ñoàng caéc[20] naøo ! Ñaáy cuõng laø thoùi quen vaãn coøn thònh haønh ngaøy nay nôi caùc ngöôøi laân caän naøy cuûa chuùng ta[21]. Caùc nöõ tu thaùnh Phao-loâ thaønh Chartres coù ñöôïc moät cô sôû tuyeät vôøi. Hoaøn toaøn ñaáy laø moät cô sôû ñeïp nhaát Saøi Goøn. Nhaø thôø chaùnh toøa raát laø taàm thöôøng. Sau naøy ngöôøi ta seõ phaûi laøm ñieàu gì ñeïp hôn theá[22].

Coøn caùc sö huynh chuùng ta thì laøm gì ? Chaéc ñoù laø caâu hoûi cuûa chö huynh daønh cho toâi. Nhöõng ñieàu kyø dieäu, xin taï ôn Thieân Chuùa. Ngaøi thoáng ñoác ñang chuaån bò naêm tôùi seõ xaây döïng moät caùi gì ñeïp ñeõ ñaáy. Sö huynh giaùm tænh nhaän ñöôïc taát caû nhöõng gì ngaøi xin vaø gaáp nhieàu laàn hôn caû nhöõng gì ngaøi xin.

Vöøa qua, theo thoùi tuïc trong xöù, moät cuoäc phaùt thöôûng ñaõ ñöôïc toå chöùc. Khi toân vinh ngöôøi hoïc sinh ñöùng ñaàu cuûa chuùng ta, ngaøi ñoâ ñoác ñaõ trao cho anh aáy moät caùi ñoàng hoà tuyeät ñeïp, vaø chaøng trai treû deã thöông vaø ñaïo ñöùc ngöôøi Vieät naøy chaéc khoâng ñeo noù ñöôïc laâu vì anh aáy seõ nhaän chieác aùo doøng[23] thaùnh thieän cuûa chuùng ta vaøo ngaøy leã cuûa vò thaùnh quang vinh Giu-se. Chö huynh thaáy ñoù, ñaáy laø moät khôûi ñaàu toát ñeïp. Möôøi laêm em hoïc sinh khaùc thuoäc löùa hoïc sinh khaù nhaát ñöôïc thöôûng moãi em moät ñoàng baïc (5,55f). Böûa aên cuoái cuûa caùc hoïc sinh ñöôïc oâng thoáng ñoác khoaûn ñaõi. OÂng giao cho moät nhaø haøng ngöôøi taøu cung caáp baùnh ga-toâ vaø caùc loaïi baùnh traùi theo kieåu Vieät Nam. Caùc treû naøy bieát vaâng lôøi, raát ngoan ngoaûn …

Ghi chuù :

Tröôøng Chôï Lôùn môû cöûa laïi

Nhaân söï coù ñöôïc nhôø caùc sö huynh Phaùp qua taêng vieän ñaõ cho pheùp thöïc hieän vieäc môû laïi cöûa tröôøng ôû Chôï Lôùn. Laø trung taâm buoân baùn baäc nhaát Nam Kyø, thaønh phoá ñoâng daân naøy cho pheùp chuùng ta tin töôûng raèng tröôøng hoïc seõ gaët haùi ñöôïc nhieàu keát quaû toát ñeïp. Coâng taùc ñieàu haønh tröôøng ñöôïc giao cho sö huynh Basilisse-Marie vaø hai sö huynh phuï taù Aimare-Pierre, Beùraire-Feùlix giöõ  chaân giaùo vieân.

Sau gaàn moät naêm ngöng hoaït ñoäng, tröôøng Chôï Lôùn khai giaûng laïi ñuùng vaøo ngaøy moàng moät thaùng chín naêm 1868 trong moät truï sôû raát chaät choäi. Caùc hoïc sinh toû veû thôø ô khoâng haêng say hoïc taäp nhö laàn tröôùc, caùch ñoù hôn 2 naêm.

Quyeát ñònh cuûa oâng Thoáng Ñoác

Trao cho  sö huynh  hieäu tröôûng  tröôøng Chôï Lôùn  moät soá tieàn trôï caáp  laø 0, 50 f / thaùng cho moãi hoïc sinh .

Thieáu töôùng haûi quaân , quyeàn thoáng ñoác, chæ huy tröôûng  quyeát ñònh :

Baét ñaàu ngaøy 01 thaùng möôøi naêm 1868, moãi thaùng nhaø caàm quyeàn seõ trao cho sö huynh hieäu tröôûng tröôøng Chôï Lôùn moät soá tieàn laø 0, 50 f / hoïc sinh  döôùi danh nghóa laø tieàn hoïc lieäu giaùo khoa cho caùc hoïc sinh .

Thieáu töôùng haûi quaân , quyeàn thoáng ñoác, chæ huy tröôûng .

Kyù teân :  G. Ohier

Ñoùng cöûa tröôøng Chôï Lôùn

Do keát quaû quaù xoaøng cuûa tröôøng Chôï Lôùn luùc tröôøng môû cöûa laïi hoài naêm 1868, vôùi soá hoïc sinh vöøa ít laïi vöøa thieáu chaêm chæ caán maãn, vaø nhaát laø vì thieáu nhaân söï do vieäc caùc sö huynh laâm beänh phaûi hoài höông, neân sö huynh giaùm tænh ñaõ ñeà nghò nhaø caàm quyeàn ñoùng cöûa vónh vieån ngoâi tröôøng naøy. Söï kieän naøy dieãn ra vaøo ñaàu naêm 1871 .

Thaát baïi cuûa caùc sö huynh taïi thaønh phoá hôn 50 000 daân naøy maø phaàn lôùn laø ngöôøi Trung Hoa,  phaûi ñöôïc gaùn cho söï thôø ô cuûa nhöõng ngöôøi baûn ñòa ñoái vôùi vieäc hoïc (?!) vaø do vieäc thieáu giaùo vieân daïy chöõ Taøu .