Tröôøng Adran
(Caùch naøo ñoù, tröôøng naøy laø tieàn thaân cuûa tröôøng La San Taberd)

Vieäc thaønh laäp tröôøng :

Tröôøng trung hoïc Adran[1]  ngay töø ñaàu ñöôïc goïi laø tröôøng Phaùp Vieät vaø ñöôïc Hoäi Thöøa Sai Baleâ (MEP) thaønh laäp. Ngaøy thaønh laäp tröôøng chöa ñöôïc xaùc ñònh nhöng coù 2 vaên baûn chính thöùc noùi veà söï hieän höõu cuûa noù phaûi coù tröôùc ngaøy 29 thaùng 09 naêm 1861 (nghò ñònh ñeà ngaøy 29 thaùng 09 naêm 1861 caáp cho tröôøng 30 hoïc boång vaø moät quyeát ñònh khaùc ñeà ngaøy 15 thaùng Gieâng 1862 naâng soá hoïc boång leân 100).

Adran laø gì ? Ñoù  laø moät phaàn chöùc danh cuûa ñöùc giaùm muïc Pigneau de Beùhaine, ñöôïc Nguyeãn AÙnh, vò vua nhaø Nguyeãn ñaàu tieân, phieân aâm sang tieáng Vieät thaønh Bi Nhu …. Baù Ña Loäc …. . Ngaøi ñöôïc cöû laøm giaùm muïc phoù cho ñöùc cha Piguel vaø ñöôïc taán phong giaùm muïc taïi Madras (Nam AÁn Ñoä ) naêm 1774 vôùi chöùc danh Giaùm Muïc thaønh Adran ( moät giaùo phaän ôû Baéc Phi Chaâu maø nay khoâng coøn ). OÂng ñaõ goùp moät phaàn coâng ñaùng keå  giuùp Nguyeãn AÙnh ñoaït ñöôïc ngoâi baùu vôùi haäu yù muoán taïo aûnh höôûng toát ñeå coâng cuoäc truyeàn giaùo taïi Vieät Nam ñöôïc deã daøng hôn . Cuõng trong chieàu höôùng naøy oâng ñaõ nhaän laøm thaøy daïy cho Ñoâng cung thaùi töû Caûnh nhöng oâng ñaõ thaát baïi trong yù ñònh caûi ñaïo ngoaïn muïc hoaøng gia nhaø Nguyeãn vôùi caùi cheát baát ngôø quaù sôùm cuûa Ñoâng cung thaùi töû  Caûnh. Vaø hôn nöõa, vì heát loøng chaêm soùc vaø lo laéng cho quyeàn lôïi vò vöông toân naøy,  oâng ñaõ voâ tình khôi saâu moái aùc caûm nôi loøng vua Minh Maïng ñoái vôùi ñaïo Coâng Giaùo, vaø voâ hình trung, laø thaønh moät trong nhieàu côù gaây ra nhieàu bieän phaùp choáng ñaïo Coâng giaùo quaù ñaùng sau naøy .

OÂng qua ñôøi taïi Qui Nhôn , thaùng 9 naêm 1799, ñöôïc long troïng ñöa veà Saøi goøn (laêng cha caû  quaän Taân Bình) choân caát theo nghi leã tang cheá cuûa haøng ñaïi thaàn  vaø ñöôïc vua[2] Gia Long ban taëng töôùc danh  Thaùi töû Thaùi phoù Bi Nhu quaän coâng .

Cuõng chính vì döïa theo hieäp öôùc Versailles do oâng (ñöôïc Nguyeãn AÙnh giao quyeàn ñaïi dieän Vieät Nam) ñaõ kyù keát ngaøy 28 thaùng 11 naêm 1787 vôùi boä tröôûng ngoaïi giao De Montmorin, ñaïi dieän phía  Phaùp, maø sau naøy quaân Phaùp naïi côù ñem quaân xaâm chieám nöôùc ta .

Ñöùng veà phuông dieän truyeàn baù Tin Möøng, ta khoâng theå coi thöôøng söï choïn löïa chính trò cuûa oâng khi thaáy oâng ñaõ khoâng ngaïi gian khoå, heát loøng phoø taù Nguyeãn  AÙnh duø vôùi haäu yù vò taân vöông naøy seõ cuøng toaøn daân Vieät trôû laïi ñaïo. Ñuùng ra oâng ñaõ khoâng tuaân haønh chæ thò Toaø Thaùnh La Maõ, theo ñoù caùc nhaø truyeàn giaùo khi ñi rao giaûng Phuùc AÂm cho caùc daân toäc, khoâng ñöôïc tham gia vaøo baát cöù moät phe phaùi chính trò naøo ñeå giöõ tinh thaàn sieâu thoaùt cuûa ñaïo. Coù nhieàu nhaø truyeàn giaùo ñöông thôøi ñaõ phaûn aûnh baát lôïi cho oâng veà vuï vieäc naøy leân caáp cao hôn. OÂng coù tröïc tieáp hay giaùn tieáp giaûi trình nhöng vì vieäc oâng laøm chöa ñaït tôùi keát quaû nhö mong muoán do caùi cheát khaù ñoät ngoät ñeán vôùi oâng, neân oâng ñaõ phaûi höùng chòu nhieàu pheâ bình khaéc khe. Chuùng ta khoâng coi reû nhöõng thaønh quaû cuûa Baù Ña Loäc trong coâng cuoäc giuùp nhaø Nguyeãn thoáng nhaát giang sôn , chaám döùt naïn noäi chieán[3] cho daân toäc, nhöng chuùng ta cuõng phaûi buoàn tieác saâu xa vì nhöõng haäu quaû ñau buoàn maø Baù Ña Loäc cuøng nhöõng thöøa sai raäp khuoân suy tö vaø haønh ñoäng gioáng vaäy, maø Giaùo Hoäi Vieät Nam ñaõ phaûi cuøng daân toäc traû giaù naëng neà sau naøy .

Nhöng duø sao , nhôø taïo ñöôïc aûnh höôûng toát  nôi vua Gia Long, ñaïo Thieân Chuùa ñöôïc höôûng bình an trong moät thôøi gian vaø phaùt trieån toát hôn veà nhaân soá, veà toå chöùc tieán haønh ñaïo, veà cô ngôi thôø töï, ñeå roài trong thôøi gian ngaén tôùi, seõ phaûi ñoùn nhaän nhöõng cuoäc baét bôù vaø taøn saùt döôùi trieàu caùc vua Nguyeãn keá nhieäm .

                                            -------------- Naêm 1861 --------------

Boái caûnh vaø tình hình ra ñôøi cuûa tröôøng Adran.

Tröôøng Adran tieân khôûi laø moät ngoâi tröôøng do caùc thöøa sai Paris thaønh laäp nhaèm taïo neân söï giao tieáp thoâng caûm giöõa tín höõu Vieät Nam vaø nhöõng nhaø truyeàn ñaïo goác Phaùp cuõng nhö ñeå tìm kieám nhaân taøi cho chuûng vieän. Tuy nhieân vì noù ra ñôøi trong boái caûnh ñaëc bieät (thaát baïi nhaát thôøi cuûa quaân ñoäi nhaø Nguyeãn), neân chuùng ta seõ thaáy nhaø nöôùc Phaùp tìm caùch laùi noù theo chuû ñích phuïc vuï lôïi ích cuûa keû chieán thaéng. Sau gaàn 5 naêm hoaït ñoäng, caùc linh muïc  Phaùp vì lyù do muïc vuï, laïi khoâng ñöôïc ñaøo taïo chuyeân veà sö phaïm vaø veà ñieàu haønh cô sôû giaùo duïc, neân chöa laøm cho tröôøng Adran phaùt huy heát tieàm naêng. Do vaäy chính quyeàn thuoäc ñòa quay sang nhôø vaû caùc sö huynh, môøi hoï ñeán trong yù ñònh thöïc hieän nhöõng gì hoï ñaõ ñeà ra khi hoï uûng hoä vieäc thaønh laäp tröôøng Adran. Ñoù laø nhaèm
- goùp phaàn xaây döïng neàn giaùo duïc Phaùp ñöôïc cho laø toái caàn thieát[4] cho töông lai cuûa xöù thuoäc ñòa môùi.
- vaø khai taâm cho caùc ngöôøi treû An Nam laøm quen vôùi ngoân ngöõ vaø nhöõng thoùi tuïc Phaùp quoác haàu mai sau coù ñöôïc nhöõng nhaân vieân phuïc vuï coù khaû naêng vaø ñoàng thôøi cuõng töôûng thöôûng cho caùc gia ñình ñaõ chöùng toû loøng trung thaønh vôùi Phaùp quoác baèng nhöõng ñaëc aân giaùo duïc.

Tuy nhieân, chuùng ta seõ thaáy vôùi thôøi gian, laàn hoài söï thieän chaùnh seõ ñaåy luøi nhöõng haäu yù baát lôïi cho ngöôøi Vieät chieán baïi vaø chieán thaéng ñöôïc nhöõng döï tính baát haûo cuûa keû maïnh. Coù nhöõng “tu só-giaùo vieân” La San Phaùp Vieät chaân chính, vôùi tinh thaàn Phuùc AÂm thaät söï, ñaõ xoay trôû vaø ñieàu chænh tình theá ñeå chæ duy nhaát möu caàu lôïi ích ñích thaät cho giôùi treû Vieät Nam.

Tröôøng sôû[5]

Theo lôøi keå vaø suy ñoaùn hôïp lyù, ngoâi tröôøng Adran ñaàu tieân laø moät khu nhaø ñöôïc xaây caát sô saøi baèng vaät lieäu nheï nhö caây, tre, laù gioáng nhö bao nhaø cöûa khaùc trong vuøng thôøi haäu chieán cuûa theá kyû 19. Do nhu caàu thöïc teá, chuùng ñöôïc xaây döïng caáp toác lieàn sau cuoäc chieán xaâm löôïc taøn khoác… vaø vì tröôøng thuoäc Nhaø Chung neân tröôøng toïa laïc treân phaàn ñaát cuûa chuûng vieän ñòa phaän Saøi Goøn vaø do caùc linh muïc thöøa sai Phaùp chuû trì xaây döïng.

                                            -------------- Naêm 1862 --------------

Noäi dung nghò ñònh ngaøy 15/01/1862

Thieáu töôùng haûi quaân (Contre Amiral)   thoáng soaùi,

Chieáu nghò ñònh thö ngaøy 29-09-1861 caáp 30 hoïc boång cho tröôøng Phaùp Vieät Giaùm Muïc Adran.

Xeùt raèng söï baønh tröôùng giaùo duïc phaùp quoác laø ñieàu tôùi caàn thieát cho töông lai Nam Kyø ,

Raèng caàn phaûi khai taâm cho caùc ngöôøi treû An nam laøm quen vôùi ngoân ngöõ  vaø thoùi tuïc Phaùp haàu mai sau coù ñöôïc nhöõng nhaân vieân phuïc vuï ñuû khaû naêng vaø ñoàng thôøi töôûng thöôûng cho caùc gia ñình  ñaõ chöùng toû loøng trung thaønh vôùi nöôùc Phaùp baèng nhöõng lôïi ích giaùo duïc :

Quyeát ñònh :
-          Soá löôïng nhöõng hoïc sinh ñöôïc hoïc boång taïi tröôøng Phaùp Vieät Adran ñöôïc naâng leân thaønh 100 .
-          Caáp cho oâng hieäu tröôûng tröôøng söû duïng moät soá tieàn laø 800 $ ñeå öùng phoù vôùi nhöõng ñeà aùn nôùi roäng tröôøng lôùp , mua saém baøn gheá, saùch vôõ vv… caàn thieát cho vieäc phaùt trieån naøy.
-          Caùc hoïc boång ñöôïc oâng Thieáu töôùng haûi quaân thoáng soaùi (Contre am. ct. en chef) tieáp tuïc chu caáp theo ñeà nghò cuûa oâng giaùm ñoác cao caáp baûn ñòa vuï. Vieäc löïa choïn caùc hoïc sinh phaûi daønh öu tieân cho con caùi caùc chöùc saéc vaø nhöõng treû maø cha meï chuùng ñaõ toû loøng taän tuïy hay ñaõ giuùp ñôû nhaø caàm quyeàn Phaùp .
-          Giaù trò cuûa moãi hoïc boång ñöôïc naâng leân thaønh 20 f.  (f = franc , tieàn Phaùp) moãi thaùng . Caùc hoïc sinh ñöôïc nhaø tröôøng chaêm soùc, bao nuoâi aên ôû.
-          Chuùng ñöôïc caáp moät boä ñoàng phuïc thích hôïp vôùi phong tuïc ñòa phöông ñeå maëc vaøo nhöõng ngaøy hoäi heø hay trong nhöõng nghi leã.
-          Vò hieäu tröôûng coù boån phaän cung öùng  nhöõng saên soùc caàn thieát cho hoïc sinh khi chuùng maéc phaûi nhöõng chöùng beänh nheï thoâng thöôøng vaø luoân caû nhöõng thuoác men cho caùc loaïi beänh aáy.
-          Giôùi höõu traùch phaûi ñöôïc thöôøng xuyeân baùo caùo veà thôøi ñieåm cuûa vieäc cho nhaäp tröôøng, sa thaûi hay töû vong cuûa caùc hoïc sinh nhaän hoïc boång chaùnh phuû.
-          Moãi thaùng, soá tieàn hoïc boång ñöôïc quyeát toaùn cho vò hieäu tröôûng tuøy theo danh saùch caùc hoïc sinh ñöôïc trình leân.
-          Baûn danh saùch naøy phaûi trình cho giaùm ñoác cao caáp baûn ñòa vuï xeùt duyeät keøm vôùi tôø trình veà nhöõng thay ñoåi xaûy ñeán cho noäi boä caùc hoïc sinh nhaän hoïc boång trong thaùng qua.

Nghò quyeát naøy baûi boû nghò quyeát kyù ngaøy 29 thaùng 9 naêm 1861.

Saøi goøn ngaøy 15 thaùng Gieâng naêm 1862.

Ñoâ ñoác thoáng soaùi
Kyù teân :  Bonnard

Leänh cuûa Giaùm ñoác noäi vuï

Chieáu theo leänh cuûa Thieáu töôùng haûi quaân thoáng soaùi, Giaùm ñoác noäi vuï truyeàn :
1-      Vieäc thaâu nhaän hoïc sinh An Nam vaøo tröôøng Adran  seõ ñöôïc aán ñònh theo leänh cuûa giaùm ñoác noäi vuï.
2-      AÂn hueä naøy seõ ñöôïc chaáp nhaän cho tuøy theo, hoaëc do nhöõng phuïc vuï toát vaø söï troïng voïng cuûa caùc phuï huynh, hoaëc do trí thoâng minh vaø haïnh kieåm toát cuûa chính caùc hoïc sinh taïi nhöõng tröôøng cuûa boä noäi vuï.
3-      Caùc thanh tra , caùc phuï huynh hay caùc baäc vò voïng khaùc ñaõ coù saún nhöõng öùng vieân caàn ñeà baït ñeå nhaän hoïc boång, seõ laøm ñôn gôûi cho ban ñieàu haønh sôû noäi vuï. Trong ñôn caàn ghi roõ tuoåi caùc treû, teân , ngheà nghieäp vaø nôi cö truù cuûa cha meï chuùng.
4-      Caùc hoïc sinh chæ ñöôïc thaâu nhaän thöïc thuï sau moät thôøi gian thöû nghieäm hai thaùng, ñeå qua thôøi gian ñoù, oâng hieäu tröôûng coù theå löôïng giaù ñöôïc  thaùi ñoä, cöû chæ vaø haïnh kieåm toát cuûa chuùng .

Giaùm ñoác noäi vuï .
Kyù teân :  Vial

----------Naêm 1865----------

Dieãn tieán vieäc caùc sö huynh La San ñaàu tieân ñeán Vieät Nam

Caùc sö huynh ñöôïc Ñoâ ñoác De la Grandieøre, quyeàn thoáng ñoác Nam kyø thôøi baáy giôø, môøi goïi ñeán Saøi Goøn. Naêm 1865, trong moät chuyeán ñi nghæ pheùp taïi queâ nhaø[6], chính oâng thaân haønh ñeán truï sôû chính cuûa doøng La san ñeå baøn baïc vaø nhaân danh chính quyeàn thuoäc ñòa Phaùp xin sö huynh Philippe[7], toång quyeàn doøng La San gôûi sang Saøi Goøn moät soá sö huynh ñeå môû tröôøng daïy vaên hoùa cho daân chuùng ñòa phöông vaø ñoàng thôøi truyeàn baù ñaïo Chuùa[8]. Tieáp theo sau ñoù dieãn ra nhöõng trao ñoåi vaø baøn baïc veà nhöõng ñieàu kieän giöõa hai phía vaø cuûa chính trong noäi boä doøng La San.

Sau ñaây laø vaøi chi tieát veà chi phí ñi ñöôøng vaø löông boång maø chaùnh phuû Phaùp phaûi ñaøi thoï cho caùc sö huynh ñöôïc gôûi sang Nam Kyø

 Veà thuø lao cho caùc sö huynh thì chính quyeàn Phaùp ñoàng yù chi traû gioáng nhö ñaõ laøm ñoái vôùi tröôøng hôïp caùc sö huynh coâng taùc taïi ñaûo Reùunion, nghóa laø chi traû 1500 f/naêm moãi ngöôøi tröø ra sh hieäu tröôûng thì ñöôïc 2500f/naêm. Nhö vaäy caû 6 sö huynh (trong ñoù coù sh hieäu tröôûng) nhaän ñöôïc taát caû laø 10 500f/naêm (chöa keå thueá).

Keá beân laø chi phí saém ñoà ñaïc vaø loä phí cuûa 6 sh di chuyeån töø truï sôû doøng ñeán choã taäp keát (Toulon) ñeå leân taøu (15 600f). Soá tieàn doâi ra coù leõ tính töø cñ cuûa caùc sh (?!). Coù thaéc maéc cuûa caùc sh veà tieàn xe löûa (taøu hoûa) ai seõ thanh toaùn khi phaûi di chuyeån treân ñaát Ai Caäp vì luùc baáy giôø keânh ñaøo Suez chöa xong.

Ta cuõng neân bieát laø döôùi thôøi sh toång quyeàn Philippe, “thôøi toång quyeàn” daøi nhaát trong lòch söû doøng (1832-1874), doøng phaùt trieån maïnh. Caùc sh ñöôïc gôûi ñi khaép theá giôùi, ñeán nhieàu quoác gia ngoaøi nöôùc Phaùp. Soá sh saün saøng cho chuyeán ñi sang Vieät nam caàn phaûi ñöôïc môøi goïi vaø choïn loïc. May thay cuoái cuøng roài cuõng coù ñöôïc 6 sh ñaùp lôøi vöøa “ñi môû mang Nöôùc Chuùa laïi vöøa mang vaên hoùa Phaùp sang truyeàn baù cho nhöõng ngöôøi daân chöa ñöôïc aùnh saùng vaên minh soi roïi[9]”. Ngaøy 5 thaùng 11 naêm 1965, hoï leân taøu Ardeøche taïi caûng Toulon ñeå tröïc chæ sang Vieät Nam (sau nhieàu laàn thay ñoåi[10] taøu vaø ñoåi ngaøy).

-------   1866    -------

Caùc sö huynh  ñeán Saøi goøn ngaøy 8 thaùng Gieâng naêm 1866. Nhö theá vaøo ngaøy khai tröôøng, ngaøy 9 thaùng Gieâng naêm 1866, coù theå 6 sö huynh ñeàu hieän dieän ñeå saün saøng ñöùng lôùp …

Saùu sö huynh ñoù laø :
1-      Sh Jaime, hieäu tröôûng vaø giaùm tænh
2-      Sh Neùopold de Jeùsus,
3-      Sh Adelphinien,
4-      Sh Adrien Victor,
5-      Sh Adilbert,
6-      Sh Alpin de Jeùsus.

Tuy nhieân theo moät böùc aûnh vaø moät danh saùch vieát tay coøn ñöôïc giöõ laïi trong Archive taïi Roma, chuùng ta thaáy vaø ñeám ñöôïc 8 sh. Theá neân naûy sinh ra thaéc maéc laø töø laâu caùc taäp sinh La San ñöôïc daïy raèng nhoùm caùc sö huynh ñaàu tieân ñaët chaân leân caûng Beán Ngheù goàm  6 sö huynh. Côù sao aûnh laïi cho thaáy coù söï hieän dieän cuûa 8 vò. Vaäy 02 vò kia ñaâu roài ? Phaûi chaêng hoï ñaõ chuøng böôùc ?

Theo döï tính ban ñaàu, 6 sh ñeán laøm vieäc taïi  Saøi goøn laø caùc sh :
1-  Sh Jaime, teân ñôøi laø Joseph-Marie Tigol, ñöôïc boå nhieäm giaùm tænh kieâm hieäu tröôûng.
2-  Sh Adelphinien, teân ñôøi laø François-Joseph-Adelphie Cabaille
3-  Sh Adrien Victor, teân ñôøi laø Adrien Menneùtrier
4-  Sh Basile de Jeùsus, teân ñôøi laø Joseph Lapointe.
5-  Sh Adilbert-Jean, teân ñôøi laø Arnaud Jean.
6-  Sh Alpin de Jeùsus, teân ñôøi laø Marie-Joseph-Auguste Galichet.

 Coøn 2 sö huynh maø muïc tieâu ñeán laø Singapore, ñaõ thaùp tuøng theo vaø coù teân laø :
7-  Sh Paulinian, teân ñôøi laø Edouard Teady.
8-  Sh Neùopole de Jeùsus, teân ñôøi laø Paul Bayet

Tuy nhieân, khi sang ñeán Saøi Goøn thì coù moät thay ñoåi nhoû : 6 sö huynh ñaàu tieân cuûa tænh doøng Saøi Goøn laø sh Jaime, sh Adelphinien, Adrien-Victor, Neùopole de Jeùsus, Alpin de Jeùsus vaø Adilbert-Jean.

2 sö huynh seõ ñi Singapore laø Basile de Jeùsus vaø  Paulinian.

Böùc aûnh cuûa 8 sö huynh noùi treân ñöôïc thôï aûnh myõ thuaät T. Mori (Nhaät), chuïp taïi Saøi Goøn. Böùc aûnh khoâng coù ghi ngaøy chuïp, nhöng ta suy ñoaùn thì coù leõ vaøo nhöõng thaùng ñaàu naêm 1866.

Tình traïng cuûa tröôøng Adran (Saøi goøn)

Ngoâi tröôøng taïi Saøi Goøn ñöôïc caùc sö huynh tröôøng Ki-toâ ñieàu haønh  chính laø ngoâi tröôøng Adran ñeà caäp beân treân. Khi ñöôïc caùc sh tieáp nhaän, tröôøng Adran vöøa laø nôi giaûng daïy vöøa laø nhaø noäi truù daønh cho caùc thieáu nieân Vieät Nam. Tröôøng laø taøi saûn cuûa Nhaø Chung vaø do Nhaø Chung ñieàu haønh coù söï trôï giuùp cuûa nhaø caàm quyeàn qua vieäc caùc hoïc sinh cuûa tröôøng ñöôïc nhaän hoïc boång vaø caùch naøo ñoù, hoaït ñoäng nhö moät tröôøng coâng. Theá neân, khi caùc sh ñeán, nhaø caàm quyeàn thuoäc ñòa môùi yeâu caàu Nhaø Chung nhöôïng laïi cô sôû tröôøng naøy qua kheá öôùc ñöôïc kyù keát giöõa moät beân laø oâng giaùm ñoác daân söï vuï, haønh ñoäng vôùi danh nghóa cuûa oâng thoáng ñoác vaø phía beân kia laø cha Wibeaux, toång ñaïi dieän toâng toøa, vôùi danh nghóa cuûa ñöùc cha Dominique Lefeøbvre.

Tôø sang nhöôïng phaàn ñaát tröôøng Adran .

Giöõa oâng Giaùm ñoác daân söï vuï haønh ñoäng vôùi danh nghóa cuûa oâng Thoáng ñoác  toång tö leänh , vaø cha Wibeaux, toång ñaïi dieän toâng toøa, vôùi danh nghóa ñöùc cha Lefeøvre, giaùm muïc toâng toøa cuûa ñòa phaän truyeàn giaùo Taây Nam Kyø, coù söï ñoàng yù sau ñaây  :

Ñöùc Giaùm Muïc ñaïi dieän toâng toøa nhìn nhaän cô sôû goïi laø tröôøng Adran tröôùc ñaây ñöôïc thaønh laäp vaø ñieàu haønh töø tröôùc tôùi nay bôûi Nhaø chung nhaèm muïc ñích phuïc vuï tích cöïc cho Ñaïo vaø cho Phaùp quoác taïi xöù thuoäc ñòa, vôùi söï ñoàng thuaän cuøng  oâng chæ huy tröôûng veà nhöõng phaàn ñaát ñaõ ñöôïc caáp cho Nhaø chung  do quyeát ñònh ngaøy 28 thaùng Taùm naêm 1862 cuûa ñoâ ñoác Bonard, nhöôïng  cho nhaø caàm quyeàn  quyeàn thuï höôûng vónh vieãn moät khoaûnh  thuoäc phaàn ñaát noùi treân ñeå duøng vaøo vieäc thaønh  laäp ngoâi tröôøng mang teân Ñöùc giaùm muïc Adran vaø seõ ñöôïc ñieàu khieån bôûi caùc sö huynh tröôøng Ki-toâ .

Neáu ngoâi tröôøng naøy ñöôïc dôøi ñi nôi khaùc, thì vì vieäc naøy, Nhaø chung seõ tieáp thu laïi quyeàn thuï höôûng khoaûnh ñaát sôû höõu cuûa mình.
Khoaûnh ñaát maø quyeàn thuï höôûng ñöôïc nhöôøng laïi bôûi giaáy sang nhöôïng naøy bao goàm :
Veà beà daøi, suoát chieàu daøi cuûa phaàn ñaát Nhaø chung, khôûi töø ñöôøng 23 (ñeâ doác cuûa thaønh Gia ñònh – Saøi Goøn) ñeán ñöôøng 19 .
Veà beà ngang, moät ñoaïn daøi 85 m tính töø  ñaàu muùt Ñoâng Baéc cuûa phaàn ñaát Nhaø Chung, giôùi haïn bôøi ñöôøng soá 2.

Caùc sö huynh tröôøng Ki-toâ khoâng ñöôïc haï nhöõng caây coå thuï, thay ñoåi saâu xa caùch boá trí cuûa sôû ñaát seõ ñöôïc trao cho hoï thuï höôûng hay nhaát laø söû duïng quyeàn daønh rieâng cho sôû höõu chuû, ngoaïi tröø vôùi söï öng thuaän cuûa Ñöùc Giaùm Muïc ñaïi dieän toâng toøa hay cuûa ngöôøi ñaïi dieän ngaøi.

Laøm taïi Saøi Goøn , ngaøy 6 thaùng Hai naêm 1864
OÂng Giaùm ñoác daân söï vuï 

Kyù teân : Th . Wibeaux
       Kyù teân :  Ph. Garraux

Ñaêng kyù ngaøy 24 thaùng Baûy naêm 1865, trong soå danh boä ñaát ñai thuoäc phoøng ñaêng kyù Saøi Goøn.

            Thôøi gian chuyeån tieáp

Döôùi ñaây laø moät trong caùc baûn baùo caùo ngaén goïn veà tröôøng Adran ñöôïc gôûi veà vaên khoá trung öông doøng vaø coøn giöõ laïi ñöôïc. Trong baûn naøy ta thaáy :

Naêm 1866 coù 4 sö huynh tham gia ñöùng lôùp.

*  Tröôøng khai giaûng[11] ngaøy 09/01/66. Luùc ñaàu chæ coù 3 lôùp hoïc vaø soá hoïc sinh laø 100 em.

Toång coäng löông boång caùc sh laø 7 000 f. Cuoái nieân hoïc coøn dö ñöôïc 3 360 f. Quó cuûa tröôøng coøn 2540 f.

*  Ñeán giöõa naêm 1867 (1/07/1867), soá sh ñöùng lôùp laø 5.

Soá hoïc sinh vaãn giöõ nguyeân, khoâng thay ñoåi.

Tieàn löông cuûa 5 sh laø 8 500 f. Tieàn caùc sh daønh duïm ñöôïc laø 21 258 f[12].

Keát toaùn quó tröôøng laø 1 950 f.

     Thôøi kyø ñaàu cuûa Adran sau khi caùc sh nhaän quyeàn ñieàu khieån

Caùc sö huynh ñeán Saøi Goøn ngaøy 8 thaùng Gieâng naêm 1866.

Vaøi ngaøy sau, hoï tieáp noái caùc cha cuûa Nhaø chung trong vieäc ñieàu haønh tröôøng trung hoïc Adran.

Tröôøng Adran moïc leân töø vuøng ñaát (D) tröôùc cöûa Chaán Hanh (Phuïc Vieãn Moân) cuûa thaønh Phieân An vöøa bò quaân xaâm löôïc Phaùp bình ñòa. Phía treân chöõ (D) ta thaáy coù Dinh Taân Xaù : ñaáy chính laø ngoâi nhaø cuûa ñ.c Baù Ña Loäc, giaùm muïc thaønh Adran ñöôïc chuùa Nguyeãn AÙnh cho xaây döïng (vaø nay ñöôïc ñöa veà toøa tgm Saøi Goøn, 180 Ng.Ñ.Chieåu, Q.3). Baûn Ñoà beân phaûi ñöôïc thieát laäp thôøi De la Grandieøre 1863 vaø ñöôïc löu giöõ trong boä haûi quaân (1866) coù ghi chuù Colleøge annamite (= tröôøng thi : sai !) coù leõ laø chuûng vieän (hoaëc ñuùng laø tröôøng Adran) vì naèm keà tröôøng Sainte-Enfance (cuûa caùc nöõ tu Phao-loâ) maø ngaøy nay vaãn toïa laïc y choã cuõ.

Tröôùc luùc aáy cha Sorel giöõ chöùc hieäu tröôûng tröôøng vaø ñöôïc thaày Voû phuï taù. Sau ñaây laø töôøng trình cuûa moät ngöôøi trong cuoäc (coù leõ laø cuûa 1 sh Phaùp) :
Caùc hoïc sinh thì voâ kyû luaät, khoâng öa thích hoïc haønh maáy vaø vaøi caäu laïi nhö bò eùp buoäc ôû noäi truù maø thoâi.  Chuùng coøn yeáu keùm döôùi khía caïnh thieän chí.
Buoåi ñaàu thaät gian nan vaø vaát vaû. Khí haäu khaéc nghieät vaø haønh haï con ngöôøi nhaát laø vì choå ôû quaù thieáu tieän nghi .
Coâng vieäc laïi caøng theâm khoù khaên vì caùc sö huynh thì hoaøn toaøn khoâng bieát moät tieáng Vieät naøo coøn  hoïc sinh thì laïi « buø traát » tieáng Phaùp. Caùc khoù khaên aáy, duø to lôùn caùch maáy, cuõng khoâng phaûi laø khoâng cheá ngöï ñöôïc. Sau vaøi thaùng coá gaéng  cuûa caû ñoâi beân, nhöõng lieân heä giao tieáp giöõa thaày troø trôû neân khaù deã daøng.
Vieäc quan taâm ñaàu tieân cuûa caùc sö huynh laø chia caùc hoïc sinh thaønh töøng nhoùm vaø lo cho chuùng ñaëc bieät hoïc phaùp vaên, trieån khai chöông trình tuøy theo söï thoâng minh cuûa hoïc sinh vaø nhöõng kieán thöùc ñaõ tieáp thu ñöôïc .

It thôøi gian ngaén sau, caùc tieán boä tôùi nhanh thaáy roõ. OÂng thoáng söù kinh ngaïc vì nhöõng keát quaû maø caùc sö huynh thu löôïm ñöôïc trong moät thôøi gian ngaén, gôûi leân oâng boä tröôûng haûi quaân vaø thuoäc ñòa moät baûn baùo caùo ñaày lôøi leõ taùn döông nhaát veà hoaït ñoäng toát cuûa tröôøng, nhöõng tieán boä cuûa hoïc sinh ; oâng ñaõ tin chaéc caàn phaûi gôûi leân oâng boä tröôûng nhöõng taäp baøi laøm do caùc hoïc sinh thöïc hieän  laáy.

OÂng boä tröôûng traû lôøi oâng thoáng ñoác vaø gôûi cho oâng ta moät coâng vaên thoâng baùo oâng aáy muoán lieân heä vôùi vò hieäu tröôûng tröôøng.

Nghò ñònh cuûa oâng ñoâ ñoác :

Baèng moät nghò ñònh cuûa ñoâ ñoác De la Grandieøre ñeà ngaøy 01 thaùng Hai naêm 1866, vieäc caáp döôûng cho caùc sö hyunh taïi Nam Kyø ñöôïc aán ñònh nhö sau ñaây :
Hieäu tröôûng tröôøng trung hoïc  Adran           2 500 f
Cho moãi giaùo vieân  (sö huynh)                1 500 f
Cho moãi taäp sinh                              400 f

Soá caùc taäp sinh ñöôïc aán ñònh laø 4. Ñaây laø nhöõng baïn treû Vieät Nam nhaän thaáy coù ñieàu kieän khaù toát ñeå trôû thaønh tu só-nhaø giaùo. Hoï ñöôïc gôûi sang Phaùp ñeå tu luyeän trong nhaø taäp La San.

Thö cuûa ñoâ ñoác De la Grandieøre kieâm thoáng söù Nam kyø

       Saøi goøn ngaøy 29 thaùng 11 naêm 1866 ,

          Kính gôûi Beà Treân Toång Quyeàn ,

Toâi haân haïnh gôûi ñeán ngaøi keøm theo ñaây baûn sao moät coâng vaên , qua ñoù oâng  boä tröôûng Haûi quaân leänh cho toâi baøy toû vôùi ngaøi söï haøi loøng cuûa oâng aáy veà nhöõng tieán boä nhanh choùng maø caùc thieáu nieân Vieät Nam ñöôïc giao cho caùc vò ñaõ theå hieän  .

Toâi raát sung söôùng ñöôïc chæ ñònh chuyeån giao cho ngaøi lôøi ñoäng vieân aáy .

Thöa ngaøi Toång quyeàn, xin nhaän nôi ñaây loøng khaâm phuïc heát söùc traân troïng cuûa toâi .

Ñoâ ñoác , thoáng söù toång tö leänh .
       Kyù teân :  De la Grandieøre

Coâng vaên cuûa boä haûi quaân

      Paris , ngaøy 8 thaùng Möôøi naêm 1866

              Kính gôûi oâng thoáng söù ,

Toâi ñaõ nhaän ñöôïc thö  cuûa oâng ñeà ngaøy 19 thaùng Baûy vöøa qua cuøng vôùi nhöõng vôû taäp vieát cuûa caùc hoïc sinh cuûa tröôøng taïi Nam kyø  do caùc sö huynh tröôøng Ki-toâ ñieàu khieån töø thaùng gieâng roài .

Toâi haân hoan ghi nhaän nhöõng tieán boä nhanh choùng cuûa caùc thieáu nieân Vieät Nam ñöôïc giao phoù cho caùc sö huynh vaø toâi xin oâng chuyeån cho caùc vò thaày aáy söï haøi loøng cuûa toâi .

Xin nhaän nôi ñaây vv …

Kyù teân   :  Chasseloup – Laubat

Yeâu caàu taêng vieän  theâm caùc sö huynh

 Paris , ngaøy 22 thaùng Möôøi naêm 1866.

                      Kính gôûi Beà Treân Toång Quyeàn,

OÂng thoáng söù Nam Kyø coù vieát cho toâi moät böùc thö ñeà ngaøy 25 thaùng Taùm vöøa qua noùi raèng oâng ta quaù ñoåi haøi loøng veà nhöõng keát quaû maø caùc sö huynh giaùo thuyeát Ki-toâ (sic ! les freøres de la doctrine chreùtienne) thu löôïm ñöôïc trong vieäc ñieàu haønh caùc tröôøng ñòa phöông ñaõ giao cho hoï cai quaûn, raèng oâng aáy öôùc mong coù theâm 5 sö huynh nöõa ñöôïc gôûi qua theâm cho thuoäc ñòa.

Moät trong caùc sö huynh aáy caàn thay theá moät trong caùc thaày maø sö huynh hieäu tröôûng hieän ôû Saøi Goøn ñaõ yeâu caàu cho ñöa trôû veà Phaùp . Vieäc gia taêng nhaân vieân nhö vaäy seõ chæ goàm 4 sö huynh thoâi.

Toâi haân haïnh xin ngaøi vui loøng trong thôøi haïn ngaén nhaát neáu coù theå trao cho boä toâi ñieàu ñoäng vò sö huynh ñeán thay vaø 4 sö huynh taêng cöôøng cho soá nhaân vieân.

Khoâng keå loä  phí theo luaät ñònh daønh cho 5 sö huynh ñeå di chuyeån  töø Paris ñeán caûng leân taøu, vaø do vieäc aùp duïng coâng vaên caáp boä ñeà ngaøy 20 thaùng Ba naêm 1852 lieân quan ñeán caùc sö huynh, ngaøi seõ nhaän theâm moät soá phí :

1/ Rieâng cho 4 sö huynh ñöôïc yeâu caàu theo höôùng taêng vieän nhaân vieân, moät soá tieàn phuï caáp gioáng nhö trong tröôøng hôïp ngaøi ñaõ nhaän cho 6 sö huynh ñaàu tieân ñöôïc gôûi sang Nam Kyø 

2/ Cho sö huynh ñònh thay theá, moät soá tieàn chaún choøi laø 1 000 f ñeå boài thöôøng vieäc thay ñoåi nhaân vieân vaø theâm 600 f ñeå chi cho vieäc saém söûa haønh trang.

Xin nhaän nôi ñaây vv …

Boä tröôûng Haûi quaân vaø thuoäc ñòa
       Kyù teân :  Chasseloup – Laubat

Vieäc gôûi 10 thieáu nieân Vieät Nam sang Phaùp hoïc

Vaøo khoaûng cuoái naêm 1866, oâng thoáng ñoác mong muoán gôûi vaøi hoïc sinh Vieät Nam sang Phaùp ñeå tieáp tuïc hoïc taäp vaø tieáp thu chöông trình giaùo duïc sô caáp cho ra hoàn.

Thoâng caùo maø oâng giaùm ñoác noäi vuï gôûi trong dòp ñoù cho caùc quan cai trò vaø oâng hieäu tröôûng tröôøng Adran cho thaáy laø oâng thoáng ñoác coi troïng töông lai toân giaùo ngang baèng  töông lai chính trò cuûa thuoäc ñòa.

Thoâng tö cuûa oâng giaùm ñoác noäi vuï

 Thöa oâng giaùm ñoác,

Ngaøi thoáng ñoác coù yù ñònh gôûi sang Phaùp 10 thieáu nieân Vieät Nam ñaày thieän chí. Ñöôïc thuoäc ñòa ñaøi thoï chi phí aên ôû, caùc hoïc sinh aáy seõ ñöôïc gôûi noäi truù ñeå hoïc phaùp vaên vaø tieáp thuï neàn giaùo duïc sô caáp ñöùng ñaén.

Ngöôøi ta seõ choïn laáy 5 hoïc sinh cuûa tröôøng Adran vaø 5 hoïc sinh cuûa caùc tænh.

Caùc hoïc sinh ñoù phaûi ôû ñoä tuoåi töø 10 ñeán 15, ñaày ñuû söùc khoeû, haïnh kieåm toát vaø coù söï öng thuaän cuûa cha meï chuùng.

Vì leõ  chuùng seõ ôû noäi truù chung vôùi caùc treû coù ñaïo, neân coù vaán ñeà laø göông laønh loâi cuoán, nhieàu ñöùa coù theå seõ xin vaøo ñaïo. Caùc baäc phuï huynh caàn phaûi tieân lieäu ñeán söï khaû dó aáy vaø chaáp thuaän tröôùc khaû naêng nhaäp ñaïo cuûa con caùi hoï.

Caùc vò thanh tra ñöïôc  môøi goïi xeùt xem trong caùc tröôøng cuûa mình  coù ñoái töôïng naøo ñaùp öùng thoaû ñaùng nhöõng ñieàu kieän treân, saún saøng leân taøu Sarthe ra ñi.

Giaùm ñoác noäi vuï
       Kyù teân :  Vial

Caùc hoïc sinh ñöôïc gôûi sang Phaùp ñöôïc ñaët döôùi söï höôùng daãn cuûa caùc sö huynh Mariste ôû thaønh phoá Seyne gaàn Toulon

Tröôøng ôû Chôï Lôùn

Ngoâi tröôøng thöù hai maø caùc sö huynh ñöôïc môøi ñieàu khieån taïi Nam Kyø toïa laïc taïi Chôï Lôùn. Tröôøng khai giaûng ngaøy 26 thaùng Tö naêm 1866. Soá caùc sö huynh quaù ít oûi chæ cho pheùp ñaëc phaùi ñeán ñaáy 2 sö huynh : sö huynh Adelphinien vôùi tö caùch laø hieäu tröôûng vaø sö huynh Adilbert. Luùc ñaàu, daân chuùng coù phaàn e deø ngôø vöïc ñoái vôùi nhöõng ngöôøi Phaùp maø hoï nghó raèng trong thôøi gian ngaén nöõa, boïn ngöôøi naøy seõ boû ñi, thoâi khoâng chieám cöù xöù sôû ñaàm laày vaø aåm thaáp naøy. Theá neân vieäc chieâu moä hoïc sinh ñöôïc tieán haønh raát khoù khaên. Tröôøng chæ toån taïi trong thôøi gian ngaén, soá hoïc sinh quaù ít, vaø vì caùc sö huynh Adelphinien cuøng Gombert phaûi veà Phaùp nghæ ngôi do söùc khoeû suùt giaûm nhieàu neân buoäc loøng phaûi ñoùng cöûa tröôøng vaøo ngaøy 29 thaùng Chín naêm 1867.

------- Naêm 1867-------

Thi tuyeån giöõa caùc tröôøng

Cuoái nieân hoïc 1866–67, ñeå naém roõ nhöõng tieán boä vaø tình traïng caùc tröôøng hoïc baûn xöù, oâng thoáng ñoác cho leänh  toå chöùc moät cuoäc thi tuyeån baèng moät thoâng tö sau ñaây :

Quyeát ñònh cuûa oâng thoáng ñoác

Saøi Goøn, ngaøy 5 thaùng Gieâng naêm 1867

OÂng ñoâ ñoác

Vì muoán chöùng kieán nhöõng tieán boä do caùc hoïc sinh taïi caùc tröôøng baûn xöù ñaït ñöôïc vaø ñeå khuyeán khích nhöõng coá gaéng cuûa chuùng ,

Quyeát ñònh : 
1.      Moät cuoäc thi tuyeån seõ ñöôïc toå chöùc haèng naêm giöõa taát caû hoïc sinh caùc tröôøng thuoäc ñòa .
2.      Caùc phaàn thöôûng seõ ñöôïc trao taëng cho nhöõng hoïc sinh xöùng ñaùng nhaát trong moät buoåi leã long troïng dieãn ra taïi tröôøng Ñöùc Giaùm Muïc Adran.
3.      Ngaøy thaùng cuûa cuoäc hoäi thi ñoù ñöôïc aán ñònh cho rieâng naêm nay laø 30 thaùng Gieâng.
4.      Nhöõng ñieàu kieän cuûa cuoäc tuyeån traïch vaø chöông trình khen thöôûng seõ ñöôïc hoaïch ñònh cuøng ñem ra thi haønh do moät uûy ban  maø thaønh phaàn goàm : oâng giaùm ñoác noäi vuï, hai thanh tra baûn ñòa vuï vaø oâng beà treân hieäu tröôûng tröôøng Adran.

Saøi Goøn, ngaøy 5 thaùng Gieâng  naêm 1867
      Kyù teân :  De la Grandieøre

     Thoâng tö cuûa oâng giaùm ñoác noäi vuï

Saøi Goøn, ngaøy 7 thaùng Gieâng naêm 1867

Chieáu theo quyeát ñònh cuûa oâng thoáng ñoác ñeà ngaøy 5 thaùng Gieâng cho leänh môû moät cuoäc thi tuyeån chung cho taát caû caùc hoïc sinh cuûa caùc tröôøng baûn xöù.

OÂng giaùm ñoác noäi vuï haân haïnh kính môøi caùc vò thanh tra cho tieán haønh ngay töùc khaéc moät cuoäc  tuyeån choïn giöõa taát caû caùc hoïc sinh taïi caùc tröôøng khaùc nhau trong ñòa haït  mình chòu traùch nhieäm, phuø hôïp theo chöông trình sau ñaây ñaõ ñöôïc uûy ban soaïn thaûo .

ÖÙng vôùi moãi moät phaàn trong 4 phaàn cuûa chöông trình thi, seõ coù 1 phaàn thöôûng haïng nhaát, 1 haïng nhì vaø 1 haïng ba, theâm moät hay nhieàu phaàn thöôûng phuï.

Caùc baøi laøm phaûi ñöôïc caùc vò thanh tra ñoùng aán vaø ñaùnh soá.

Vieäc phaùt phaàn thöôûng seõ ñöôïc aán ñònh vaøo ngaøy 30 thaùng Gieâng.

Chöông trình

Cuoäc thi tuyeån giöõa caùc tröôøng vaø trung hoïc Adran.
1.      Phaàn moät  :  moät baøi luaän phaùp vaên, moät baøi chính taû bao goàm nhöõng chöõ soá hay moät baøi dòch chöøng vaøi caâu.
2.      Phaàn hai :  moät baøi luaän tieáng Vieät (chöõ quoác ngöõ) , moät baøi chính taû bao goàm nhöõng chöõ soá.
3.      Phaàn ba : Soá hoïc. Moät baøi tính coäng goàm naêm soá, moãi soá coù töø 3 ñeán 5 chöõ soá. Moät baøi tính tröø maø soá bò tröø  seõ goàm 7 chöõ soá  vaø soá tröø  goàm 6 chöõ soá. Moät baøi tính nhaân vôùi soá bò nhaân goàm 4 chöõ soá vaø soá nhaân goàm 3 chöõ soá. Moät baøi tính chia vôùi soá phaûi chia goàm 7 chöõ soá vaø soá chia goàm 2 chöõ soá .
4.      Phaàn boán : moät trang giaáy vieát vôùi ñuû kieåu chöõ vieát (thö phaùp) .

Cuoäc thi tuyeån thöù hai

Cuõng caùc moân nhö vaäy giöõa taát caû caùc tröôøng.

Cuoäc thi tuyeån thöù ba 

Caùc hoïc sinh tröôøng Adran  ñöôïc chia thaønh  töøng lôùp  theo söï  höôùng daãn  cuûa oâng hieäu tröôûng

Xeùt vì thôøi gian cuûa chuùng ta coøn laïi tröôùc luùc phaùt thöôûng quaù ngaén, neân khi nhaän ñöôïc chöông trình naøy , xin haõy tuï hoïp ngay nhöõng hoïc sinh xuaát saéc nhaát cuûa moãi tröôøng, cho chuùng laøm baøi ngay vaø gôûi töùc khaéc baøi vôû ñaõ ñöôïc ñoùng daáu cuûa chuùng. Caùc baøi ñoù phaûi ñöôïc kyù teân  sao cho deã ñoïc, coù ñeà danh tính cuûa vò thanh tra vaø teân tröôøng,  tuoåi cuûa hoïc sinh vaø thôøi gian theo hoïc .

Giaùm ñoác noäi vuï
       Kyù teân : P. Vial

Keát quaû kyø thi tuyeån cuûa tröôøng Adran

Baøi luaän vaên tieáng Phaùp : Giaûi nhaát (/ 3 )   -   2 giaûi phuï (/4 )

Baøi taäp vieát :  5 giaûi  (/ 5 )   -  2 giaûi phuï  (/ 2 )

Toaùn :  7 giaûi  ( /18 )

Luaän vaên tieáng Vieät :  Giaûi nhaát   (/5 )

Keát quaû naøy khaù myõ maõn so vôùi thôøi gian ngaén maø caùc sö huynh ñöôïc trao  quyeàn ñieàu khieån tröôøng vaø neáu keå tôùi nhöõng khoù khaên luùc  ban ñaàu. Theá neân oâng thoáng ñoác raát ñoåi haøi loøng. Nhöng xeùt raèng vieäc giaûng daïy taïi tröôøng Adran coù tính chaát hoaøn toaøn khaùc vôùi vieäc giaùo huaán taïi caùc tröôøng baûn xöù do caùc giaùo vieân Vieät Nam ñaûm traùch, neân phaùt sinh ra quyeát ñònh  laø seõ toå chöùc moät kyø thi tuyeå ñaëc bieät daønh cho caùc hoïc sinh tröôøng naøy. Vì vaäy ngöôøi ta phaûi chæ ñònh moät uûy ban khaùc .

Taêng vieän 4 sö huynh môùi.

Thaáy nhöõng keát quaû toát maø tröôøng Adran thu hoaïch ñöôïc, nhaø caàm quyeàn thuoäc ñòa lieàn gôûi yeâu caàu leân oâng boä tröôûng haûi quaân vaø thuoäc ñòa ñeå xin taêng vieän theâm 4 sö huynh.

Hoï ñeán Saøi Goøn ngaøy 23 thaùng Hai naêm 1867. Ñoù laø caùc sö huynh :
1-       sh Aimare Pierre
2-       sh Bertuluis
3-       sh Ameùdeùe – Marie
4-       sh Ibondius

Thaønh laäp tröôøng môùi taïi Myõ Tho

Vieäc taêng vieän 4 sö huynh môùi cho  ñaát Nam Kyø cho pheùp ngöôøi ta môû theâm moät ngoâi tröôøng môùi taïi Myõ Tho.

Caùc sö huynh tieáp thu ngoâi tröôøng naøy ngaøy 1 thaùng Ba naêm 1867 vaø phaûi ôû taïm trong vaøi caên phoøng chaät heïp thieáu tieän nghi. Sö huynh Adrien Victor ñöôïc ñaëc phaùi laøm hieäu tröôûng vaø 2 thaønh vieân cuûa coäng ñoaøn laø sh Bertuluis vaø Ibondius.

Nhôø  nhieät taâm cuûa « quan chuû tænh », khoaûng moät traêm hoïc sinh ngoaïi truù traøn ngaäp caùc lôùp hoïc trong moät thôøi gian ngaén . Söï chuyeân caàn cuûa chuùng coù giôùi haïn. Vaøi hoïc sinh traùi laïi chöùng toû khaù chaêm chæ. Taäp saùch ñöôïc phaùt khoâng cho hoïc sinh. Nhaø caàm quyeàn chi traû moãi thaùng 0,5 f  cho moãi treû.

Hai sö huynh leân ñöôøng trôû veà Phaùp

Buoåi ban ñaàu, choã ôû cuûa caùc sö huynh khoâng thuaän lôïi vaø hoï khoâng coù kinh nghieäm ñuû ñeå giöõ gìn veä sinh söùc khoeû haàu giaûm thieåu aûnh höôûng cuûa khí haäu khaéc nghieät neân hoï phaûi chòu nhieàu noãi long ñong. Nhieàu sö huynh soáng ñöôïc moät thôøi gian ngaén bò buoäc phaûi hoài höông vì beänh hoaïn hay kieät söùc .

Caùc sö huynh Adelphinien va Gombert Sylvain quay veà Phaùp ngaøy 29 thaùng chín  naêm 1867.

Tình hình  tröôøng Adran naêm 1867

Caùc hoïc sinh nhaäp hoïc vaøo thaùng Ba naêm 1867. Moïi söï dieãn ra trong nhöõng ñieàu kieän toát ñeïp . Nhöõng ngöôøi Vieät Nam toû veû tin töôûng hôn. Caùc hoïc sinh cuõ naêm tröôùc ñeàu trôû laïi lôùp vaø caùc choã troáng ñöôïc daønh cho nhöõng treû do caùc oâng thanh tra giôùi thieäu. Khi tröôøng ôû Chôï Lôùn ñoùng cöûa, nhaø caàm quyeàn caáp hoïc boång cho nhöõng hoïc sinh muoán tieáp tuïc theo ñuoåi vieäc hoïc taïi tröôøng Adran.

Theâm moät ñôït thöù hai gôûi hoïc sinh baûn xöù sang Phaùp du hoïc ñöôïc tieán haønh trong naêm aáy. Tröôøng Adran coù 4 hoïc sinh noùi khaù gioûi tieáng Phaùp ñöôïc gôûi ñi. Chuùng sang ôû noäi truù  taïi kyù tuùc xaù cuûa caùc sö huynh taïi Marseille. Ñaây laø nhoùm hoïc sinh Vieät Nam ñaàu tieân  ñöôïc thaâu nhaän taïi ñaáy.

-------------------- Naêm 1868 -----------------

Ngaøy 27 thaùng Gieâng naêm 1868, 4 sö huynh taêng vieän laïi ñeán Saøi Goøn. Ñoù laø caùc sö huynh  :  Ayder,  Blandinien , Isaire vaø Neùonile-des-Anges.

Thaønh laäp tröôøng Baéc Trang

Vaøo khoaûng cuoái naêm 1867,  oâng thoáng ñoác nghó tôùi vieäc giaùo duïc daønh cho ngöôøi Cam-pu-chia ñaõ trôû thaønh thaàn daân nöôùc Phaùp. OÂng quyeát ñònh laäp moät tröôøng hoïc ñaëc bieät daønh rieâng cho hoï taïi Baéc Trang döôùi söï  baûo hoä cuûa oâng thanh tra ñaëc traùch vuøng ñoù (caûng ?).

Vieäc ñieàu khieån tröôøng ñöôïc giao cho sö huynh Ayder vaø hai phuï taù laø caùc sö huynh  Isaire vaø Aimare .

Caùc sö huynh ñeán Baéc Trang ngaøy 5 thaùng Ba naêm 1868. Buoåi ñaàu raát gian nan. Khoâng coù gì saún saøng caû . Hoï truù  nguï taïm nôi naøo ñoù vaø nhanh tay ra coâng xaây caát maáy choøi tranh duøng laøm phoøng  hoïc . Phoøng hoïc vöøa taïm xong, caùc sö huynh khôûi ñaàu ngay vieäc daïy doã vôùi soá hoïc sinh khoaûng chöøng 30 em ñeán töø caùc laøng laân caän. Thieáu saùch vôû vaø khoâng bieát tieáng Khôø-me laø nguoàn goác cuûa nhieàu khoù khaên .

Caùc sö huynh khoâng phaûi than traùch nhieàu veà haïnh kieåm vaø söï chuyeân caàn cuûa caùc baïn treû Cam-pu-chia caû. Taát caû caùc treû  ñeàu laø ngöôøi beân löông vaø söï ham thích hieåu bieát nôi caùc em khoâng laáy gì laøm phaán khôûi laém.

Baéc Trang ñöông thôøi laø moät ñieåm chieán löôïc cuûa quaân vieãn chinh Phaùp, naèm trong ñòa phaän cuûa tænh Traø Vinh, nôi coù nhieàu ñoàng baøo Khmer cö nguï vaø ñöôïc ñoàng hoùa nhö moät thò traán quan troïng cuûa Cam-pu-chia. Caùch ñoù 5 km laø moät hoï ñaïo saàm uaát Maëc Baéc (t), nôi thaùnh töû ñaïo Phi-lip-pheâ Minh ñaõ töøng laøm coâng taùc muïc vuï…

Laïi theâm 3 sö huynh ñöôïc chi vieän

Ngaøy 4 thaùng naêm naêm 1868, theâm 3 sö huynh môùi böôùc chaân ñeán Saøi Goøn. Hoï laø  caùc sö huynh : Basilisse–Marie, Beùnilde-Henry vaø Beùraire-Feùlix

Quyeát ñònh cuûa oâng thoáng ñoác

Lieân quan ñeán  vieäc tröôøng Adran thaâu nhaän laïi caùc hoïc sinh Vieät Nam ñaõ töøng du hoïc taïi Phaùp .

Saøi Goøn, ngaøy 22 thaùng Saùu naêm 1868

OÂng thieáu töôùng haûi quaân , quyeàn thoáng ñoác, chæ huy tröôûng, quyeát ñònh :

Caùc hoïc sinh Vieät Nam ñaõ khôûi söï  hoïc taäp taïi  Phaùp, nay seõ ñöôïc pheùp tieáp tuïc hoïc theâm taïi tröôøng Adran . Hoï seõ ñöôïc tieàn caáp döôõng  haèng ngaøy laø 1 f .

Moãi tam caù nguyeät, hoï buoäc phaûi qua moät kyø thi. Nhöõng ai ñuû khaû naêng nhaát seõ ñöôïc boå duïng laøm giaùo vieân vaø coù traùch nhieäm ñieàu khieån caùc tröôøng döôùi söï giaùm saùt cuûa oâng hieäu tröôûng tröôøng Adran . Sau thôøi haïn laø moät naêm, nhöõng ai khoâng coâng taùc tích cöïc seõ ñöôïc gôûi traû veà gia ñình  .

Thieáu töôùng haûi quaân, quyeàn thoáng ñoác, chæ huy tröôûng
       Kyù teân : G . Ohier

Tröôøng Chôï Lôùn môû cöûa laïi

Nhaân söï coù ñöôïc nhôø caùc sö huynh Phaùp qua taêng vieän ñaõ cho pheùp thöïc hieän vieäc môû laïi ngoâi tröôøng ôû Chôï Lôùn. Laø trung taâm buoân baùn baäc nhaát cuûa thuoäc ñòa, thaønh phoá ñoâng daân naøy cho chuùng ta tin töôûng raèng nhaø tröôøng seõ gaët ñöôïc nhieàu keát quaû toát ñeïp. Vieäc ñieàu haønh tröôøng ñöôïc giao cho sö huynh Basilisse-Marie vaø hai sö huynh phuï taù laø Aimare–Pierre, Beùraire– Feùlix giöõ chaân giaùo vieân.

Ngaøy khai giaûng rôi ñuùng vaøo ngaøy moàng moät thaùng chín naêm 1868, taïi moät truï sôû raát chaät choäi. Caùc hoïc sinh ra veû thôø ô, khoâng haêng haùi nhö laàn tröôùc, caùch 2 naêm tröôùc ñoù.

Quyeát ñònh cuûa oâng Thoáng Ñoác

Trao cho  sö huynh  hieäu tröôûng tröôøng taïi Chôï Lôùn moät soá tieàn trôï caáp laø 0, 50 f/ thaùng cho moãi hoïc sinh.

Thieáu töôùng haûi quaân, quyeàn thoáng ñoác, chæ huy tröôûng quyeát ñònh :

Baét ñaàu ngaøy 01 thaùng möôøi naêm 1868, moãi thaùng nhaø caàm quyeàn seõ trao cho sö huynh hieäu tröôûng tröôøng Chôï Lôùn moät soá tieàn laø 0, 50 f / hoïc sinh  döôùi danh nghóa laø tieàn hoïc lieäu giaùo khoa cho caùc hoïc sinh.

 Thieáu töôùng haûi quaân, quyeàn thoáng ñoác, chæ huy tröôûng.
        Kyù teân :  G. Ohier

--------- 1869 --------

Xaây caát cô sôû cho caùc sö huynh

Töø khi ñaët chaân leân ñaát Nam Kyø, caùc sö huynh taïm truù trong caùc nhaø goã vuoâng vöùc, khoaûng 8 hay 9 m moãi beà. Caùc nhaø aáy thaät  nöïc noäi. Haøn thöû bieåu ñoâi khi leân ñeán 40 hay 45 ñoä.  Maùi ngoùi nhöng quaù thaáp, khoâng cho pheùp moät ngöôøi daùng ngöôøi taàm voùc baäc trung böôùc vaøo nhaø maø khoâng cuùi xuoáng neáu khoâng muoán ñuïng vôû ñaàu .

Beân trong moãi caên nhaø ñöôïc ngöôøi ta chia ra laøm boán phoøng ngaên vôùi nhau baèng vaùch vaùn pheânh cao khoaûng ñoä 2,20m. Caùc caên nhaø naøy naèm treân choã truõng neân aåm thaáp : vaøo muøa möa, vieäc moät lôùp nöôùc ngaäp 10 hay 15 cm laø chuyeän bình thöôøng.

Ñaõ ñeán luùc phaûi nghó ñeán chuyeän caûi tieán tình traïng naøy. Nhaø caàm quyeàn, baän vieäc chinh phuïc thuoäc ñòa trong maáy naêm ñaàu, cuoái cuøng roài môùi chòu söûa sang nhaø cöûa cho caùc sö huynh.

Ngaøy 15 thaùng möôøi naêm 1868, khôûi söï ñaët moùng nhaø vaø caùc sö huynh coù theå doïn vaøo ôû ñaàu thaùng ba naêm 1869. Hoï coù ñöôïc moät choã ôû an toaøn vaø tieän nghi hôn.

(Ngaøy 22/02/1869, ban haønh nghò ñònh duøng chöõ Quoác ngöõ-La tinh trong caùc giaáy tôø haønh chaùnh)

5 sö huynh  môùi laïi tôùi Nam Kyø

Ngaøy 27 thaùng ba naêm 1869, 5 sö huynh coù teân sau ñaây ñoå boä leân beán Saøi Goøn :

Sö huynh Gaudence, sö huynh Gallique, sö huynh Thale de la Croix, sö huynh Sardos Jean Baptiste vaø sö huynh Agobard .

Tieãn ñöa caùc du hoïc sinh Vieät Nam sang Phaùp

Theo lôøi yeâu caàu cuûa oâng giaùm ñoác noäi vuï, tröôøng Adran phaûi cung caáp 7 hoïc sinh öu tuù nhaát cuûa tröôøng ñeå gôûi ñi Phaùp. Caùc hoïc sinh naøy leân taøu ngaøy 15 thaùng naêm naêm 1869 vaø ñöôïc ñöa vaøo tröôøng noäi truù cuûa caùc sö huynh taïi Marseille ñeå tieáp tuïc vieäc hoïc taäp.

Ngaøy 24 thaùng baûy naêm aáy, theâm 3 hoïc sinh nöõa cuõng ñöôïc gôûi ñeán nhaø noäi truù naøy.

Tröôøng Baéc Trang vaøo naêm 1869

Vieäc ñònh cö caùc sö huynh taïi Baéc Trang ñöôïc caûi thieän khaù hôn chuùt ñænh. Nhaø cöûa khaù roäng raõi nhöng vaãn aåm öôùt. Caùc lôùp hoïc lôïp laù quaù chaät heïp.

Caùc hoïc sinh vaøo khoaûng 70 – 8O em ñöôïc « quan chuû tænh » gôûi ñeán hoïc. Duø khoâng laø noäi truù , chuùng thöôøng xuyeân löu laïi taïi tröôøng. Chuùng töï naáu aên vaø nguû trong caùc caên nhaø laù ñöôïc döïng leân rieâng cho chuùng. Nhöõng ngaøy nghó leã, chuùng trôû veà gia ñình vaø chuaån bò ñoà döï tröõ  nhö gaïo côm caù maém.

Theo lôøi yeâu caàu cuûa sö huynh hieäu tröôûng, nhaø caàm quyeàn caáp phaùt moãi thaùng cho moãi hoïc sinh 3 f  ñeå chi duïng vaøo taäp saùch vaø quaàn aùo.

Luùc ñaàu con em ñoàng baøo Cam-pu-chia toû veû khoâng thích hoïc maáy, nhöng laàn hoài chuùng thay ñoåi troâng thaáy. Raát nhaïy caûm vôùi phöông phaùp thi ñua, trong moät thôøi gian ngaén chuùng trôû neân chaêm chæ vaø caàn cuø.

Cuoäc thaêm vieáng cuûa thuûy sö ñeà ñoác Ohier

Trong moät chuyeán coâng du Mieàn Taây (maø ngöôøi Phaùp baáy giôø goïi laø sang Cam-pu-chia), thuûy sö  ñeà ñoác Ohier coù dòp gheù thaêm tröôøng Baéc Trang. OÂng thaáy ñöôïc söï tieán boä cuûa caùc hoïc sinh khi oâng cho taát caû chuùng ñoïc to leân vaø hoûi chuyeän chuùng baèng tieáng Phaùp. OÂng cho caùc sö huynh bieát oâng raát haøi loøng veà nhöõng keát quaû ñaït ñöôïc vaø trao tay sö huynh hieäu tröôûng moät moùn tieàn töông ñoái khaù quan troïng, coi nhö laø phaàn thöôûng, ñeå phaân phaùt cho caùc hoïc sinh.

Vaøo cuoái naêm, vieân quan cai trò toå chöùc moõt kyø thi vaø gôûi caùc baøi thi cuøng baûn baùo caùo leân cho oâng giaùm ñoác noäi vuï.

Gôûi du hoïc sinh goác Cam-pu-chia sang Phaùp

Duø luùc ñaàu coù phaàn e deø sôï seät naøo ñoù, 6 hoïc sinh goác Cam-pu-chia cuûa tröôøng Baéc Trang ñaõ chaáp nhaän ñeà nghò ñi sang Phaùp haàu tieáp tuïc coäng vieäc hoïc taäp cuûa chuùng.

Nghò quyeát

AÁn ñònh chöông trình môùi veà nhöõng kieán thöùc maø caùc öùng vieân vaøo chöùc vuï giaùo vieân baûn xöù phaûi sôû ñaéc ( Programme pour le Brevet )

Saøi Goøn, ngaøy 22 thaùng Tö  naêm 1869

Thieáu töôùng haûi quaân,  quyeàn thoáng ñoác chæ huy tröôûng ,

Chieáu quyeát ñònh ngaøy 7 thaùng Naêm naêm 1867 aán ñònh chöông trình veà nhöõng kieán thöùc maø caùc öùng vieân cho chöùc vuï giaùo vieân phaûi coù,

Chieáu thoâng caùo cuûa uûy ban ñaëc traùch thi tuyeån giaùo sinh,

Xeùt raèng caàn phaûi phaùt trieån vieäc giaûng daïy tieáng Phaùp vaø caùch chung, phaûi naâng cao  trình ñoä hoïc vaán trong caùc tröôøng baûn xöù,

Vaø theo baùo caùo cuûa oâng giaùm ñoác noäi vuï,

Nay quyeát ñònh   :

Ñieàu 1 :  Chöông trình nhöõng kieán thöùc maø caùc öùng vieân vaøo chöùc vuï giaùo vieân phaûi coù ñöôïc aán ñònh nhö sau :

Giaùo vieân haïng nhaát

Moân thi vieát  :
-         Chaùnh taû Phaùp vaên vaø chaùnh taû Vieät vaên, phaûi ñöôïc vieát baèng maãu chöõ La Tinh ; beân döôùi baøi chaùnh taû laø vaøi haøng taäp vieát.
-         Boán pheùp tính, quy taéc tam xuaát, tính tieàn lôøi, khaùi luaän hình hoïc  -  Chæ ra maø khoâng caàn chöùng minh coâng thöùc tính dieän tích vaø theå tích  - Khaùi luaän traéc löôïng  -  Nhöõng nguyeân taéc vaên phaïm Phaùp vaên  -  Dòch tieáng Vieät sang Phaùp vaên vaø dòch tieáng Phaùp sang Vieät vaên  -  Khaùi luaän veà ñòa lyù vaø kieán thöùc sô ñaúng veà quaû ñòa caàu .

Giaùo vieân haïng nhì

Moân thi vieát  :
-         Chaùnh taû Vieät vaên ñöôïc vieát baèng maãu chöõ La Tinh  -  Taäp vieát  -  Dòch tieáng Vieät sang Phaùp vaên vaø tieáng Phaùp sang Vieät vaên.

Moân thi vaán ñaùp : 
-         Boán pheùp tính  vaø lôøi giaûi veà caùc baøi toaùn lieân quan.

Ñieàu 2 :   Töø ngaøy 01 thaùng baûy naêm 1869, chöông trình naøy seõ trôû neân baét buoäc ñoái nhöõng ai muoán trôû thaønh giaùo vieân vaø ñeán trình dieän ñeå döï thí.  Töø ngaøy 01 thaùng baûy naêm 1870, khoâng ai coù theå haønh ngheà giaùo vieân maø khoâng qua kyø thi phuø hôïp theo chöông trình ñöôïc ñeà ra treân ñaây.

Nhöõng öùng vieân döôùi 18 tuoåi vaø nhöõng öùng vieân hoaëc bò taät nguyeàn naëng, hoaëc bò beänh kinh nieân, khoâng ñöôïc nhaän cho döï thi.

Ñieàu 3 :   Löông boång caùc giaùo vieân ñöôïc aán ñònh nhö sau :  -  600 f /naêm  ñoái vôùi caùc giaùo vieân haïng nhaát    -   360 f /naêm  ñoái vôùi caùc giaùo vieân haïng nhì .

Ngoaøi ra hoï coøn ñöôïc phuï caáp theâm  1 f  moãi ngaøy coù leân lôùp .

Ñieàu 4 :   OÂng giaùm ñoác noäi vuï laõnh traùch nhieäm thi haønh  nghò quyeát naøy.

Thieáu töôùng haûi quaân , quyeàn thoáng ñoác chæ huy tröôûng.
       Kyù teân :  G.  Ohier

Tröôøng Vónh Long khai giaûng naêm 1869

Theo lôøi yeâu caàu cuûa vieân quan naêm Trantimien, seáp boùt sôû taïi, thieáu töôùng haûi quaân Ohier cho thaønh laäp tröôøng Vónh Long vaø giao quyeàn ñieàu khieån cho caùc sö huynh.

Sö huynh Blandinien ñöôïc chæ ñònh laøm hieäu tröôûng  ngoâi tröôøng môùi naøy vôùi 2 sö huynh phuï taù laø Ameùdeùe-Marie vaø Joseph-Pierre. Hoï ñeán Vónh Long ngaøy 01 thaùng Baûy naêm 1869.

Caùc lôùp hoïc khai giaûng ngay khi caùc sö huynh vöøa ñeán vôùi vaøi hoïc sinh coù ñaïo do cha sôû hoï ñaïo P. Lemeùe ñöa tôùi. Vaøi phuï huynh beân löông sau vaøi lôøi thaêm hoûi vaø suy nghó kyõ caøng cuõng giao con caùi hoï cho caùc sö huynh. Soá hoïc sinh taêng nhanh vaø sau moät thôøi gian ngaén, soá hoïc sinh cuûa tröôøng ñeám ñöôïc khoaûng töø  60 ñeán 70 em.

Quyeát ñònh cuûa oâng thoáng ñoác  veà cuoäc thi ñua moãi ba thaùng

Quyeát ñònh lieân quan ñeán cuoäc thi ñua moãi ba thaùng giöõa nhöõng hoïc sinh caùc tröôøng ñòa phöông vaø tröôøng caùc sö huynh.

Saøi Goøn ngaøy 27 thaùng Taùm naêm 1869.

Thieáu töôùng haûi quaân, quyeàn thoáng ñoác chæ huy tröôûng

Theo ñeà nghò cuûa oâng giaùm ñoác noäi vuï,

Nay quyeát ñònh :

Ñieàu 1 :  Moät cuoäc thi tuyeån tam caù nguyeät seõ ñöôïc toå chöùc taïi moãi haït giöõa nhöõng hoïc sinh caùc tröôøng ñòa phöông vaø tröôøng caùc sö huynh, tuy nhieân phaûi tröø  tröôøng Adran ra.

Hai phaàn thöôûng seõ ñöôïc trao taëng cho hai hoïc sinh ñöôïc coâng nhaän laø xöùng ñaùng nhaát.
- Phaàn thöôûng thöù nhaát :  3 f .   
- Phaàn thöôûng thöù nhì : 2 f .

Neân bieát laø caùc phaàn thöôûng naøy seõ ñöôïc naâng leân thaønh : * 6 f cho phaàn thöôûng nhaát vaø * 4 f cho phaàn thöôûng nhì, neáu hoïc sinh naøo ñöôïc thöôûng chöùng toû khaû naêng phieân dòch ñöôïc tieáng Phaùp sang tieáng Vieät vaø ngöôïc laïi tieáng Vieät sang tieáng Phaùp.

Ñieàu 2  : OÂng giaùm ñoác noäi vuï ñöôïc giao traùch nhieäm thöïc hieän quyeát ñònh naøy. Quyeát ñònh naøy seõ ñöôïc thoâng tri vaø daùn caùo thò khaép nhöõng nôi caàn thieát. 

Thieáu töôùng haûi quaân, quyeàn thoáng ñoác chæ huy tröôûng.
       Kyù teân : G. Ohier

Tình traïng tröôøng Myõ Tho naêm 1869

Töø khi ñöôïc thaønh laäp, soá hoïc sinh cuûa tröôøng Myõ Tho taêng ñeàu vì nhöõng phöông phaùp khaù haáp daãn vaø nhöõng lôøi khích leä cuûa caùc sö huynh. Theá neân keát quaû hoïc taäp khaù myõ maõn. Nhieàu hoïc sinh tröôøng naøy ñöôïc gôûi sang Phaùp du hoïc .

1870 : 3 sö huynh leân ñöôøng !

SH Isaire qua ñôøi :  Ngaøy 9 thaùng Gieâng, Sö huynh vì quaù suy nhöôïc vaø thieáu maùu neân ñaõ leân taøu veà Phaùp vôùi öôùc mong laáy laïi söùc khoeû.  Sö huynh khoâng chòu noãi söï nhoïc nhaèn cuûa cuoäc haønh trình neân ñaõ qua ñôøi taïi Bieån Ñoû vaøo ngaøy 31 thaùng Gieâng naêm 1870.

Sö huynh Gaudence laïi veà nhaø Chuùa :  ngaøy 6 thaùng hai, sö huynh Gaudence cuõng leân taøu veà nöôùc. Veà ñeán coäng ñoaøn taïi Phaùp trong tình traïng kieät söùc neân ngay ngaøy hoâm sau, 18 thaùng ba naêm 1870, sö huynh cuõng theo veà nhaø Cha.

Sö huynh Ameùdeùe-Marie : ngaøy 3 thaùng Tö naêm 1870, sö huynh cuõng trôû veà Phaùp vì lyù do söùc khoeû.

Nhu caàu ñaøo taïo hoïc sinh ngaønh ñòa chính

Trong böùc thö  gôûi ñi hoài thaùng Tö, oâng giaùm ñoác noäi vuï hoûi xin sö huynh hieäu tröôûng tröôøng Adran xem coù theå naøo môû khoùa daïy lyù thuyeát vaø nhaát laø daïy thöïc haønh cho moät soá hoïc sinh cuûa ngaøi cuõng nhö cho moät soá nhöõng ngöôøi Vieät Nam tröôùc ñaây laø thoâng dòch vieân ñöôïc theo hoïc ngoaïi truù. Lieàn sau khi nhöõng ngöôøi treû naøy chöùng toû laø ñaõ naém chaéc tay ngheà, ñuû khaû naêng coâng taùc treân thöïc ñòa, hoï seõ ñöôïc moät uûy ban ñaëc bieät xeùt duyeät vaø cho xung ngay vaøo laøm nhaân vieân sôû ñòa chính.

Xaây caát lôùp hoïc vaø nhaø nguû noäi truù

Nhöõng caên nhaø lôïp laù duøng laøm lôùp hoïc rôi vaøo tình traïng toài teä. Khí trôøi quaù noùng taïo neân söï  ngoät ngaït . Ngaøy 13 thaùng Baûy naêm 1870, khôûi söï ñaøo moùng ñeå xaây döïng daõy nhaø laøm lôùp hoïc vaø nhaø nguû cho noäi truù .

Ñaây laø moät phaàn cuûa baûn veõ ngoâi tröôøng Adran taïi Saøi Goøn. Daùng veõ cuûa noù cuøng vôùi moät soá chi tieát khaùc (tôø sang nhöôïng giöõa Nhaø Chung vaø chính quyeàn thuoäc ñòa cho pheùp chuùng ta noùi raèng khu vöïc sôû Giaùo duïc ñoâ thaønh xöa kia vaø tröôøng Voõ Tröôøng Toaûn ngaøy nay (2006) laø nôi toïa laïc cuûa tröôøng Adran naøy. Hôn nöõa, moät soá phoøng oác cuûa noù coù leõ coøn toàn taïi ñeán hoâm nay !

Quyeát ñònh cuûa oâng thoáng ñoác

Xaây döïng taïi Vónh Long moät tröôøng noäi truù cho thieáu nieân Vieät Nam

Saøi goøn, ngaøy 24 thaùng Taùm naêm 1870.

Thieáu töôùng haûi quaân, quyeàn thoáng ñoác chæ huy tröôûng.

Chieáu theo caùc nghò quyeát ñeà ngaøy 19 thaùng chín naêm 1861 vaø ngaøy 13 thaùng Gieâng naêm 1862 veà vieäc thieát laäp caùc hoïc boång taïi tröôøng Adran,

Chieáu nhöõng quyeát ñònh cuûa giaùm ñoác noäi vuï ñeà ngaøy 31 thaùng baûy naêm 1866, xeùt vì caàn khai trieån lôïi ích cuûa vieäc laøm naøy ñeå taïo thuaän lôïi cho neàn giaùo duïc sô caáp taïi thuoäc ñòa,

Döïa theo baùo caùo cuûa giaùm ñoác noäi vuï vaø ban coá vaán rieâng,

Nay quyeát ñònh :

Thaønh laäp moät kyù tuùc xaù cho caùc thieáu nieân taïi tröôøng ñaïo Vónh Long. Möôøi hoïc boång trò giaù 20 f / thaùng / 1 hoïc boång seõ ñöôïc caáp phaùt taïi kyù tuùc xaù naøy.

Caùc hoïc sinh chæ ñöôïc caáp hoïc boång vôùi ñieàu kieän laø khoâng quaù 15 tuoåi vaø ñöôïc söï giôùi thieäu cuûa nhöõng thanh tra baûn ñòa vuï. Nhöõng vò naøy phaûi caên cöù theo nhöõng chæ daãn chung cho quyeát ñònh ñaõ duyeät neâu ra  treân ñaây.

Vieäc thaâu nhaän seõ ñöôïc töøng böôùc thoâng baùo tuøy theo choã troáng vaø theo thöù haïng cuûa khu vöïc thanh tra do oâng thanh tra tænh Vónh Long ñaûm traùch.

OÂng giaùm ñoác noäi vuï laõnh nhieäm vuï thi haønh quyeát ñònh naøy. Quyeát ñònh seõ ñöôïc thoâng tri vaø daùn caùo thò khaép nhöõng nôi caàn thieát . 

Kyù teân :    De Cornulier – Lucinieøre

1871 : Ñaëc phaùi baùc só cho tröôøng Adran

Saøi Goøn , ngaøy 12 thaùng Gieâng naêm 1871.

Kính gôûi ngaøi thoáng ñoác,

OÂng hieäu tröôûng tröôøng Adran ñeà nghò boå nhieäm moät thaøy thuoác Vieät Nam ñeå phuïc vuï cô sôû naøy. Moãi tuaàn, vò y só naøy seõ ñeán ñeàu ñaën khaùm beänh vaø luoân caû khi coù tröôøng hôïp khaån caáp caàn söï hieän dieän cuûa oâng. OÂng seõ cung caáp moïi thuoác men coù ñöôïc trong tay. Ngöôøi ta seõ caáp löông thaùng cho oâng laø 33,30 f ñeå buø vaøo coâng taùc chöõa trò vaø thuoác men cuûa oâng .

Thöa oâng thoáng ñoác, toâi haân haïnh xin oâng vui loøng chaáp thuaän phöông saùch naøy .

Bò chuù :  Nhieàu phuï huynh hoïc sinh ñaõ yeâu caàu coù moät thaày thuoác laø coâng daân cuûa hoï ñöôïc phuï traùch y teá cho cô sôû hoïc ñöôøng naøy. Thieåm chöùc nghó laø khoâng coù trôû ngaïi gì khi khoâng phaûi laø tröôøng hôïp beänh nguy hieãm hay tai naïn gì traàm troïng.

Toâi xin vv …

 Chaáp thuaän                                    Kyù teân :  P. Vial

Thieáu töôùng haûi Quaân                                                                        
       Kyù teân   :  De Cornulier Lucinieøre

Kyø thi thaùng Gieâng 1871

Töø naêm 1867 ñeán 1870, caùc hoïc sinh xuaát saéc ñeàu ñöôïc gôûi sang Phaùp ñeå tieáp tuïc vieäc hoïc vaø ñeå laøm quen vôùi vaên minh AÂu chaâu. Tröôøng khoâng theå naøo ñaøo taïo giaùo vieân vaø ‘thoâng ngoân’ ñöôïc. Nhöõng kyø thi ñaàu tieân ñeå chieám laáy vaên baèng giaùo vieân ñöôïc toå chöùc trong naêm 1871. Chöông trình thi cöû ñaõ ñöôïc aán ñònh bôûi nghò quyeát ngaøy 22 thaùng tö naêm1869.

Tuyeån nhieäm

Thieáu töôùng haûi quaân, thoáng ñoác chæ huy tröôûng,

Theo ñeà nghò cuûa giaùm ñoác noäi vuï,

Nay quyeát ñònh :

Caùc ngöôøi Vieät Nam coù teân sau ñaây vì ñaõ chöùng toû coù ñuû kieán thöùc ñoøi hoûi bôûi nghò quyeát ngaøy 22 thaùng tö naêm 1869 tröôùc uûy ban coù nhieäm vuï xeùt tuyeån nhöõng öùng vieân vaøo chöùc vuï giaùo vieân, nay ñöôïc tuyeån nhieäm :

Giaùo vieân haïng nhaát
Soá 1 : Minh Andreù                              Hoïc sinh tröôøng Adran
Soá 2 : Cuûa Simon                               … (tröôøng khaùc)
Soá 3 : Leâ Paul                                 Hoïc sinh tröôøng Adran
Soá 4 : Quôøn Pierre                              Hoïc sinh tröôøng Adran
Soá 5 : Luoân Michel                              Hoïc sinh tröôøng Adran

Giaùo vieân haïng nhì
Soá 1 : Thanh Joseph                              …       
Soá 2 : An Pierre                                 Hoïc sinh tröôøng Adran
Soá 3 : Nguyeãn vaân Dza                           …
Soá 4 : Cham Antoine                             Hoïc sinh tröôøng Adran
Soá 5 : Vaân François                              …       
Soá 6 : Nguyeãn Vaân Dzing                         …

Caùc giaùo vieân haïng nhaát seõ tieáp tuïc hoïc theâm trong vaøi thaùng tôùi trong caùc tröôøng maø hoï ñaõ phuïc vuï ñeå hoaøn thieän tay ngheà trong vieäc öùng duïng nhöõng kieán thöùc maø hoï ñaõ sôû ñaéc ñöôïc. Trong thôøi gian ñoù, hoï seõ nhaän ñöôïc - coi nhö moät boài khoaûn ñeå duy trì sinh hoaït cuûa hoï - tieàn löông nguyeân cuûa giaùo vieân, töùc laø 600 f /naêm.

Nhöõng giaùo vieân töøng nhaän ñöôïc hoïc boång cuûa tröôøng Adran, seõ nhaän ñöôïc boài khoaûn aáy theo söï khaáu tröø  cuûa toång soá giaù trò cuûa moãi hoïc boång ñaõ ñöôïc aán ñònh laø 20 f / thaùng.

Giaùm ñoác noäi vuï laõnh traùch nhieäm thi haønh quyeát ñònh naøy. Quyeát ñònh naøy seõ ñöôïc thoâng tri vaø daùn caùo thò khaép nhöõng nôi caàn thieát. 

Saøi Goøn, ngaøy 7 thaùng hai naêm 1871
       Kyù teân : De Cornulier Lucinieøre

Lôùp hoïc vaø nhaø nguû noäi truù

Caùc lôùp hoïc vaø nhaø nguû noäi truù ñöôïc khôûi coâng xaây döïng vaøo thaùng baûy naêm 1870 vaø ñöôïc hoaøn thaønh vaøo ñaàu thaùng tö naêm 1871. Caùc sö huynh doïn vaøo ôû ngaøy 10 thaùng tö naêm 1871.

Quyeát nghò cuûa oâng thoáng ñoác

Naâng leân thaønh 1 f tieàn trôï caáp haøng thaùng ñeå ñaët mua duïng cuï giaùo khoa cho sö huynh hieäu tröôûng tröôøng Ki-toâ .

Thieáu töôùng haûi quaân , thoáng ñoác vaø chæ huy tröôûng toái cao,

Xeùt raèng tieàn trôï caáp 50 xu cho moãi hoïc sinh ñöôïc trao cho oâng beà treân tröôøng Myõ Tho döôùi danh nghóa laø ñeå ñaët mua duïng cuï giaùo khoa cho hoïc sinh (theo quyeát ñònh ngaøy 13 thaùng chín naêm 1867) laø khoâng ñuû chi duïng,

Theo baùo caùo cuûa oâng giaùm ñoác noäi vuï,

Nay quyeát ñònh :

Keå töø ngaøy 1 thaùng 5 naêm 1871, nhaø caàm quyeàn seõ chi traû cho caùc sö huynh hieäu tröôûng tröôøng Myõ Tho , Vónh Long vaø Baéc Trang moät soá tieàn laø 1 f döôùi danh nghóa laø ñeå ñaët mua duïng cuï giaùo khoa cho hoïc sinh.

Giaùm ñoác noäi vuï chòu traùch nhieäm thi haønh quyeát ñònh naøy .

Saøi Goøn , ngaøy 28 thaùng Tö naêm 1871
       Kyù teân :   Dupreù

Ñoùng cöûa tröôøng Chôï Lôùn

Do keát quaû quaù xoaøng cuûa tröôøng Chôï Lôùn luùc tröôøng môû cöûa laïi hoài naêm 1869, vôùi soá hoïc sinh vöøa ít laïi vöøa thieáu chaêm chæ caàn maãn, vaø vì  thieáu nhaân söï do caùc sö huynh beänh phaûi hoài höông, neân sö huynh giaùm tænh ñaõ ñeà nghò nhaø caàm quyeàn ñoùng cöûa vónh vieån ngoâi tröôøng naøy. Söï kieän naøy dieãn ra vaøo ñaàu naêm 1871.

Thaát baïi cuûa caùc sö huynh taïi thaønh phoá hôn 50 000 daân naøy maø phaàn lôùn laø ngöôøi Trung Hoa,  phaûi ñöôïc gaùn cho söï thôø ô cuûa nhöõng ngöôøi baûn ñòa ñoái vôùi vieäc hoïc ( ? ! !) cuøng laø vieäc thieáu giaùo vieân chöõ Nho.

Quyeát ñònh cuûa thoáng ñoác

Naâng leân thaønh 25 hoïc boång taïi caùc tröôøng noäi truù Myõ Tho vaø Vónh Long do caùc sö huynh ñieàu haønh .

Thieáu töôùng haûi quaân, thoáng ñoác, chæ huy tröôûng,

Theå theo ñeà nghò cuûa giaùm ñoác noäi vuï,

Nay quyeát ñònh :

Soá hoïc boång ñaõ ñöôïc ñaët ra trong  caùc tröôøng noäi truù cuûa caùc sö huynh  taïi Myõ Tho vaø Vónh Long seõ ñöôïc naâng leân thaønh 25/ tröôøng, baét ñaàu töø ngaøy 15 thaùng 5 naøy, phuø hôïp vôùi ngaân saùch ñòa phöông ñaõ ñöôïc tieân lieäu cho nieân ñoä 1871.

Giaùm ñoác noäi vuï laõnh traùch nhieäm thöïc thi quyeát ñònh naøy.
      Saøi Goøn, ngaøy 17 thaùng naêm naêm 1871.
       Kyù teân :  C. A. Dupreù

Ñoùng cöûa tröôøng Baéc Trang

Tröôøng Baéc Trang mang laïi khaù nhieàu keát quaû toát ñeïp. Vöøa trieån khai vieäc daïy hoïc Phaùp ngöõ, caùc sö huynh laïi vöøa coá gaéng giuùp soi saùng cho caùc hoïc sinh mình thaáy roõ veà nhöõng ñieàu dò ñoan trong ñaïo cuûa chuùng ( !). Vieäc caàu kinh nguyeän gaãm trong lôùp (raát thöôøng trong caùc tröôøng ñaïo) laø khoâng baét buoäc . Phaûi xöû söï thaät teá nhò ñeå traùnh vieäc caùc hoïc sinh maø ñaïi ña soá laø ngöôøi beân löông, thuoäc Phaät giaùo tieåu thöøa, troán hoïc boû veà nhaø .

Caùc thieáu nieân Cam-pu-chia thöôøng ñöôïc nghe noùi veà söï traùng leä vaø nhöõng coâng trình xaây döïng cuûa thuû ñoâ Nam Kyø, neân chuùng mong moûi vaø öôùc ao ñöôïc ñi thaêm vieáng Saøi Goøn. Nhieàu laàn chuùng ñöôïc caùc sö huynh hoaëc caùc oâng phuû höôùng daãn ñi.  Moät soá trong boïn treû ñöôïc ñöa tôùi choã oâng giaùm ñoác noäi vuï. OÂng ta raát thích thuù ñöôïc noùi chuyeän baèng tieáng Phaùp vôùi chuùng. Trong moät laàn khaùc, vua Norodom (cha cuûa N. Sihanouk) ñeán Saøi Goøn, hai hoïc sinh tröôøng Baéc Trang ñöôïc môøi laøm thoâng ngoân. OÂng thoáng ñoác raát haøi loøng veà boä ñieäu khoân ngoan trong khi chuùng thi haønh phaän vuï vaø ñaõ ban taëng cho moãi ñöùa moät khaåu suùng cuøng ñaïn döôïc.

Nhöng coù nhieàu lyù do caàn phaûi ñoùng cöûa tröôøng.
1)         Thieáu löông thöïc :  Coù moät thôøi gian, nhaø caàm quyeàn quaân söï duy trì moät ñoàn canh taïi Baéc Trang.  Caùc sö huynh ( baáy giôø ñeàu laø Phaùp) ñöôïc caáp khaåu phaàn thòt vaø baùnh mì vôùi ñieàu kieän laø phaûi traû tieàn soøng phaúng. Khi quaân Phaùp ruùt ñi, caùc sö huynh khoâng coøn mua ñöôïc nhöõng thöïc phaåm AÂu chaâu. Chôï buùa Vieät Nam khoâng thích hôïp vôùi khaåu vò tröø  caù khoâ naëng muøi hay caù soâng töôi nhöng raát khoù tieâu hoùa ñoái vôùi daï daøy AÂu chaâu (!).
2)         Khoù khaên trong vieäc thöïc hieän boån phaän phuïng vuï ñaëc bieät cuûa tu só :  Vì khoâng coù caùc nhaø truyeàn giaùo taïi Baéc Trang, moãi tuaàn 2 laàn , caùc sö huynh phaûi ñi Maëc Baéc (caùch khoaûng töø 2 ñeán 6 giôø ñi ghe tuøy theo thuyû trieàu leân xuoáng ) ñeå coù theå tham döï thaùnh leã ngaøy thöù naêm vaø Chuû nhaät. Chuyeán ñi raát thuù vò neáu xuoâi con nöôùc nhöng nöôùc ngöôïc thì thaät phieàn toaùi vì treã naõi vaø vì söï khoù chòu cuûa nhöõng tay cheøo do nhaø caàm quyeàn bieät phaùi laáy töø  caùc ñoäi daân quaân baûn ñòa.

Tröôøng phaûi ñoùng cöûa vaøo ngaøy 18 thaùng taùm naêm 1871. Veà vuï naøy oâng giaùm ñoác noäi vuï  coù moät vaên thö gôûi sö  huynh giaùm tænh nhö sau :

Thö cuûa giaùm ñoác noäi vuï

Saøi Goøn, ngaøy 21 thaùng Taùm naêm 1871.

Kính oâng hieäu tröôûng,

Toâi haân haïnh baùo tin cho oâng hay laø do quyeát ñònh ñeà ngaøy 18 thaùng naøy cuûa oâng thoáng ñoác, tröôøng Baéc Trang do caùc sö huynh tröôøng Ki-toâ ñieàu haønh ñaõ ñöôïc ñoùng cöûa.

Toâi xin yeâu caàu oâng ñaûm baûo vieäc thi haønh quyeát ñònh naøy trong nhöõng gì lieân quan ñeán phaän vieäc oâng.

Xin nhaän  vv …

Giaùm ñoác noäi vuï
       Kyù teân : Piquet

Gia taêng soá hoïc boång taïi tröôøng Adran

Töø tröôùc tôùi nay, nhöõng ngöôøi baûn xöù hình nhö ít hieåu bieát veà nhöõng lôïi ích cuûa vieäc hoïc vaên hoùa AÂu taây neân hoï ñaùp öùng khaù laõnh ñaïm tröôùc nhöõng coá gaéng  cuûa nhaø caàm quyeàn Phaùp. Caùc tröôøng ngoaïi truù thöôøng khoâng mang laïi keát quaû ñaùng keå naøo, theá neân nhaø caàm quyeàn coá gaéng xaây döïng nhöõng tröôøng noäi truù taïi caùc trung taâm quan troïng vaø coá taêng soá hoïc boång trong nhöõng tröôøng ñaõ hoaït ñoäng töø laâu, tuøy theo möùc ñoä khaû naêng taøi chaùnh.

Soá hoïc sinh nhaän hoïc boång cuûa tröôøng Adran ñöôïc aán ñònh laø 100 bôûi quyeát ñònh ngaøy 15 thaùng gieâng nay ñöôïc taêng leân thaønh 125 bôûi quyeát ñònh cuûa naêm 1871.

1872  :  Sö huynh Giaùm tænh Jaime hoài höông

Sö huynh Jaime laø beà treân hieäu tröôûng ñaàu tieân cuûa tröôøng Adran vaø cuõng laø giaùm tænh tieân khôûi cuûa tænh doøng La San  Saøi Goøn. Sö huynh cai quaûn luoân caùc coäng ñoaøn taïi Myanmar (Mieán Ñieän) vaø ñaõ coù laàn (1) sang vieáng Rangoon, Penang vaø Molmein  .

Tính tình raát khaúng khaùi, sö huynh luoân ñaáu tranh choáng laïi caùc trôû löïc ña daïng vaø phöùc taïp maø nhöõng ngöôøi khoâng coù caù tính deã thaát baïi. Nhôø phaåm chaát toát, sö huynh ñaõ bieát caùch thu phuïc thieän caûm cuûa caùc sö huynh khaùc vaø söï neå troïng cuûa caùc caáp chính quyeàn.

Khi tôùi Nam kyø ôû tuoåi 59, sö  huynh bò khí haäu ñòa phöông thöû thaùch khaù maõnh lieät. Sh tranh ñaáu kieân cöôøng nhö vaäy trong 6 naêm