Nhieàu nhaø chuù giaûi ñaõ nhaän thaáy coù nhieàu rôøi raïc trong ñoaûn vaên naøy, hay ít ra nhieàu nhöôïc ñieåm vaên chöông "laï luøng nôi moät taùc giaû caån thaän nhö Luca" (A. George), khieán ngöôøi ta giaû thieát laø ôû ñaây vò thaùnh söû ñaõ duøng nhieàu nguoàn lieäu maø oâng ñaõ khoâng kheùo toång hôïp. Nhöõng "rôøi raïc" ñoù coù theå toùm laïi trong hai ñieåm: 1- Baát töông xöùng giöõa phaûn öùng ñaàu tieân cuûa cöû toïa (taùn thaønh thaùn phuïc) vôùi nhöõng lôøi döõ doäi cuûa Ñöùc Gieâsu ôû cc.23-27. 2- Thieáu ñoàng nhaát beân trong dieãn töø cuûa Ñöùc Gieâsu (cc.23-27): ôû c.23, Ñöùc Gieâsu linh caûm ñoàng höông saép xin mình laøm pheùp laï (ñieàu naøy giaû thieát hoï ñaõ tin); traùi laïi nôi c.24 ("Khoâng moät ngoân söù naøo ñöôïc chaáp nhaän taïi queâ höông mình", loái dòch thoâng thöôøng), xem ra Ngöôøi phaøn naøn laø bò baïc ñaõi. Cuoái cuøng, c.24 cho thaáy chính daân Do Thaùi loaïi tröø caùc ngoân söù, trong khi caùc caâu 25-27 laïi baûo chính caùc ngoân söù töø choái laøm pheùp laï taïi Israen. Thaät ra, caûm töôûng "rôøi raïc" naøy phaùt xuaát töø vieäc ngöôøi ta muoán tìm nôi Luca moät löôïc ñoà cuûa Maùccoâ (6,1-6), trong luùc Luca laïi thay ñoåi cô caáu cuûa trình thuaät Maùccoâ caùch saâu ñaäm, ñeå bieán trình thuaät naøy thaønh moät toaùt yeáu bieåu töôïng veà cuoäc ñôøi vaø söù maïng Ñöùc Gieâsu: töø choái daønh rieâng ôn cöùu ñoä cho queâ höông Ngöôøi.
1. Ñoøi hoûi cuûa ngöôøi ñoàng höông
Môû ñaàu baûn vaên laø caâu keát luaän baøi giaûng ñaàu tieân cuûa Ñöùc Gieâsu trong hoäi ñöôøng Nadareùt, queâ höông cuûa Ngöôøi (xin xem laïi baøi Tin Möøng Chuùa Nhaät tuaàn tröôùc). Qua baøi ñoïc ngoân söù Isaia (61,1-2), Ñöùc Gieâsu muoán ñöa ra cöông lónh haønh ñoäng cuûa mình: loan Tin Möøng cho keû ngheøo, giaûi thoaùt nhöõng ai bò giam caàm aùp böùc, coâng boá moät naêm hoàng aân cuûa Thieân Chuùa! Roõ raøng laø söù ñieäp veà ôn cöùu ñoä phoå caäp. Vaø Ñöùc Gieâsu chuù giaûi lôøi ngoân söù nhö sau: "Hoâm nay ñaõ öùng nghieäm taát caû nhöõng ñieàu aáy". Ngöôøi quaû quyeát baûn thaân mình thoûa maõn loøng mong ñôïi cuûa Israen. Röùt lôøi Kinh Thaùnh khoûi quaù khöù, nôi ta luoân coù khuynh höôùng xeáp xoù noù vaøo, Ñöùc Gieâsu nhaéc ta nhôù raèng cuøng vôùi chöông trình cuûa mình, Ngöôøi ñang xaâm nhaäp cuoäc soáng thöôøng nhaät hieän taïi cuûa ta.
Cöû toïa ñaõ phaûn öùng raát thuaän lôïi: "Ai naáy taùn thaønh vaø thaùn phuïc nhöõng lôøi hay yù ñeïp Ngöôøi ñaõ noùi". Chaúng nhöõng theá, hoï coøn khaùo laùo vôùi nhau: "OÂng naøy chaúng phaûi laø con cuï Giuse ñaáy aø?" Ñaây coù theå hieåu nhö moät lôøi mai mæa (nhö nôi Mc), nhöng trong boái caûnh naøy, noù laø moät söï xaùc nhaän ñaày thích thuù, che giaáu moät söï tính toaùn vuï lôïi: "OÂng aáy laø thaân thuoäc chuùng ta, laø con chaùu trong hoï trong laøng". Bôûi theá, Ñöùc Gieâsu beøn phaùn: "Haún caùc oâng muoán tröng caâu tuïc ngöõ: Thaày lang ôi haõy chöõa laáy mình". Coù keû cho raèng caâu naøy töông töï kieåu noùi: "Chôù leân maët daïy ñôøi, oâng coù hay ho gì. Haõy töï raên mình tröôùc ñaõ". Trong tröôøng hôïp ñang xeùt, noù thaät ra coù nghóa: "Nhaø thaàn thoâng ôi, haõy cho thaân nhaân cuûa oâng ñöôïc höôûng caùc pheùp maàu cuûa oâng tröôùc khi cho ngöôøi xa laï höôûng" (nhö ta hay noùi hieän thôøi: baùc só bao giôø cuõng chöõa ngöôøi nhaø tröôùc, daønh thuoác toát cho vôï cho con!). ÔÛ ñaây, caâu tuïc ngöõ ñuùng laø nhö theá, vì Ñöùc Gieâsu khi giaûi thích tö töôûng cöû toïa, ñaõ laäp töùc aùp duïng caâu ñoù cho mình: "Caùc oâng ñoøi hoûi toâi laøm ôû ñaây caùc pheùp laï toâi ñaõ laøm ôû Caphaùcnaum, chæ vì caùc oâng laø ñoàng höông vôùi toâi. Nhöng toâi baûo thaät caùc oâng: khoâng moät ngoân söù naøo..."
2. Thaùi ñoä cuûa nhaø ngoân söù
Cho tôùi nay, nhieàu baûn dòch vieát: "Khoâng moät ngoân söù naøo ñöôïc chaáp nhaän taïi queâ höông mình". Cuïm töø "ñöôïc chaáp nhaän" vieát laø "dektos" trong hy ngöõ. Töø naøy thöôøng mang nghóa thuï ñoäng (ñöôïc tieáp nhaän, ñöôïc öu aùi, ñöôïc hoan ngheânh, ñöôïc troïng ñaõi... xem Cv 10,35; Pl 4,18) nhöng cuõng coù khi mang nghóa chuû ñoäng (öu ñaõi, suûng moä, thuaän lôïi, thöông ñoaùi: x. Xh 28,38; Ñnl 33,16.23; G 33,26; Is 49,8 ñöôïc trích daãn ôû 2Cr 6,2; Is 61,2 ñöôïc trích daãn ôû Lc 4,19). Muoán cho maïch laïc vôùi phaàn tröôùc cuõng nhö vôùi phaàn sau, nôi Ñöùc Gieâsu trích daãn hai ví duï minh hoïa trong Cöïu Öôùc vaø söï chuyeån bieán tình caûm cuûa ñoàng höông Ngöôøi, thieát töôûng ta phaûi theo nghóa chuû ñoäng cuûa töø dektos maø dòch caâu 24 nhö sau: "Khoâng moät ngoân söù naøo öu ñaõi queâ höông mình". Ngay trong caâu 19 laø caâu trích daãn Is 61,2: "coâng boá moät naêm thöông ñoaùi (Nguyeãn Theá Thuaán) -moät naêm tieáp nhaän (TOB)- cuûa Chuùa", Luca ñaõ muoán hieåu töø dektos theo nghóa chuû ñoäng roài.
Coù nhö theá, töông quan cuûa caâu 24 vôùi vaên maïch môùi ñöôïc saùng toû: noù ñoái nghòch vôùi caâu 23 (Ñöùc Gieâsu töø choái lôøi xin laøm pheùp laï) vaø ñöôïc keùo daøi trong cc.25-27 nhôø hai ví duï Cöïu Öôùc. Qua caâu chuû choát aáy, Ñöùc Gieâsu noùi roõ laø Ngöôøi khoâng muoán giôùi haïn söù meänh cuûa mình trong laøng maïc hay trong ñaát nöôùc Ngöôøi: nhö EÂlia vaø EÂlisa ñaõ khoâng öu ñaõi daân Israen, thì Gieâsu ñaây cuõng chaúng öu ñaõi queâ höông mình. Moät dö aâm cuûa baøi huaán duï naøy hình nhö coøn soùt laïi ôû Lc 4,42-43, nôi daân chuùng Caphaùcnaum muoán baét Ñöùc Gieâsu ôû laïi vôùi hoï. Ñeå traû lôøi, Ngöôøi cuõng laáy laïi gaàn nhö nguyeân vaên caâu trích daãn Isaia maø Ngöôøi ñaõ giaûi thích trong hoäi ñöôøng Nadareùt: "Toâi coøn phaûi loan baùo Tin Möøng Nöôùc Thieân Chuùa cho caùc thaønh khaùc nöõa, vì toâi ñöôïc sai ñi coát ñeå laømvieäc ñoù". ÔÛ ñaây, thaùi ñoä cuûa Ñöùc Gieâsu cuõng in heät: khoâng muoán ai ñoäc quyeàn chieám höõu Ngöôøi. Taát caû chæ laø vaán ñeà ñöùc tin vaø döï kieän taâm hoàn xöùng hôïp. Con ngöôøi chaúng coù danh nghóa gì ñeå ñöôïc höôûng caùc aân hueä cuûa Thieân Chuùa. Khoâng phaûi nhöõng lieân heä maùu muû, cuøng goác gaùc coù theå laøm neân moät cô sôû naøo ñoù giuùp ngöôøi ta ñoøi hoûi ôn cöùu ñoä cuûa Ñaáng Meâsia. Vì hôn moïi hoàng aân khaùc cuûa Thieân Chuùa, ñaây laø aân suûng taëng khoâng hoaøn toaøn vaø daønh cho moïi ngöôøi heát thaûy.
Maø ñaây cuõng chính laø vieãn töôïng cuûa Luca, vò thaùnh söû vieát Tin Möøng cho löông daân vaø luoân nhaém trình baøy ôn roãi phoå quaùt. Laø moân ñeä Phaoloâ, toâng ñoà daân ngoaïi, Luca thöôøng nhaán maïnh ñeán caùc hoàng aân Thieân Chuùa ban cho nhöõng ngöôøi ngoaøi Do thaùi. Söï coá Nadareùt maëc daùng veû moät luaän ñeà thaàn hoïc: ôn cöùu ñoä chaúng daønh cho moät soá ngöôøi öu ñaõi. Khoâng coù "Ñaát thaùnh", chaúng coù "Tuyeån daân" neáu hieåu caùc thaønh ngöõ Kinh Thaùnh naøy nhö coù tính caùch ñoäc quyeàn... nhö theå moïi maûnh ñaát khaùc ngoaøi Palestina ñeàu laø traàn tuïc, nhö theå moïi daân toäc khaùc ngoaøi Israen ñeàu bò loaïi khoûi Giao öôùc. ÔÛ ñaây ta nhôù coù moät truyeän coå cuûa daân Do thaùi keå raèng: Sau khi chöùng kieán pheùp laï "vöôït qua bieån ñoû", thaáy xaùc ngöôøi Ai caäp troâi daït vaøo bôø, Moâseâ vaø toaøn daân Israen hí höûng haùt ca vì say men chieán thaéng (x. Xh 15). Chính luùc aáy, Thieân Chuùa hieän ra vôùi oâng maø baûo: "Thoâi ñuû roài! Khoâng kheùo ngöôi laøm cho thieân haï töôûng Ta chæ laø Chuùa cuûa daân ngöôi vaø hoaøn toaøn phuø trôï caùc ngöôi baèng caùch tieâu dieät moïi keû khaùc. Ngöôøi Ai Caäp chaúng phaûi laø con caùi cuûa Ta sao? Ta ñaõ chaúng döïng neân hoï ñaáy aø!" Thieân Chuùa ñaâu coù bieân giôùi! Ngöôøi coøn roäng raõi vaø lôùn lao hôn caùc chaân trôøi caù nhaân nhoû beù cuûa ta! Chôù nhoát kín con baùc Giuse trong caùi "xoù" Nadareùt cuûa Ngöôøi. Thieân Chuùa coøn lôùn lao hôn Giaùo Hoäi höõu hình cuûa Ngöôøi nöõa. Caùc ngöôøi phi-kitoâ höõu chaúng ôû ngoaøi aân suûng Thieân Chuùa. Thaønh thöû ñaây laø moät lôøi caûnh giaùc cho taát caû nhöõng ai töôûng mình "quen thuoäc" caùc chuyeän ñaïo, töôûng mình aên chaéc nhôø thöôøng xuyeân laõnh nhaän bí tích, nhôø höôûng moät neàn giaùo duïc Kitoâ giaùo ñaày ñuû: "Quaân thu thueá vaø gaùi ñieám vaøo Nöôùc Thieân Chuùa tröôùc caùc oâng ñaáy!" (Mt 21,31).
Chaúng laï gì maø moät thaùi ñoä nhö theá cuûa Ñöùc Gieâsu ñaõ taïo neân söï bieán chuyeån tình caûm nôi ñoàng höông cuûa Ngöôøi: "Nghe vaäy, moïi ngöôøi trong hoäi ñöôøng ñaày phaãn noä. Hoï ñöùng daäy, loâi Ngöôøi ra khoûi thaønh, thaønh naøy ñöôïc xaây treân ñoài. Hoï keùo tuoát Ngöôøi leân ñænh ñoài, ñeå xoâ Ngöôøi xuoáng vöïc". Ñaây laø lôøi loan baùo soá phaän cuoái cuøng cuûa Ñöùc Gieâsu: bò gieát "ngoaøi thaønh" (Lc 20,15; Cv 7,57). Nhöng ta seõ laàm to neáu voäi töôûng raèng mình beân phía phaûi vaø chaúng dính daùng gì tôùi thaùi ñoä cuûa ñoàng höông Ñöùc Gieâsu. Chuùng ta raát thöôøng loaïi Ngöôøi ra khoûi caùc quyeát ñònh, caùc gia ñình, caùc ngheà nghieäp cuûa chuùng ta. Chuùa ôi, Ngaøi chaúng lieân quan gì tôùi chuùng toâi caû. Hôõi nhaø ngoân söù, ñi choã khaùc maø thuyeát giaùo!
Song caùc töø choái cuûa toâi khoâng theå ngaên caûn Thieân Chuùa tieáp tuïc chöông trình cuûa Ngöôøi vôùi keû khaùc. Giöõa nhöõng thaêng traàm cuûa lòch söû, giöõa söï töø choái cuûa nhaân theá, Ñöùc Gieâsu vaãn tieáp tuïc con ñöôøng cuûa mình: "Ngöôøi baêng qua giöõa hoï maø ñi!"
Lm. Phan Vaên Lôïi