Phuïng vuï hoâm nay trình baøy cho ta moät trang Tin Möøng noåi tieáng: caùc moái Phuùc thaät theo truyeàn baûn Luca. Nguyeân thuûy cuûa dieãn töø naøy, Ñaïi Hieán chöông ñích thaät cuûa Kitoâ giaùo, coù leõ laø moät loaït nhöõng lôøi Ñöùc Gieâsu ñaõ noùi trong nhieàu hoaøn caûnh khaùc nhau nhöng sau ñoù ñöôïc "söu taäp" laïi. Noù laø söï toång hôïp dung maïo tinh thaàn luaân lyù cuûa moân ñeä Ñaáng Kitoâ, laø lôøi keâu goïi trieät ñeå ngoû vôùi nhöõng ai ñaõ choïn theo Ñöùc Gieâsu laãn Nöôùc Trôøi vaø giôø ñaây phaûi baøy toû loái soáng cuûa mình nhö taân taïo vaät.
Caùc moái phuùc cuûa Luca noåi baät bôûi tính vaén goïn cuûa chuùng (4 so vôùi 9 trong Maùttheâu) vaø ñöôïc caân baèng bôûi 4 moái hoïa vaéng boùng trong taùc giaû ñaàu, bôûi ñaïi töø "anh em" (hay "caùc ngöôi") tröïc tieáp thoát ra cho caùc thính giaû, khaùc vôùi gioïng ñieäu chung chung "Phuùc thay ai..." cuûa Maùttheâu, bôûi vieäc nhaán maïnh ñeán hoaøn caûnh xaõ hoäi cuï theå cuûa caùc thính giaû. Neáu nhöõng "anh em" naøy ôû trong hoaøn caûnh ngheøo khoù, ñoùi khaùt, khoùc loùc vaø bò baùch haïi, thì luùc ñoù moái phuùc cuûa Ñöùc Gieâsu laø daønh cho hoï. Neáu ngöôïc laïi, hoï naèm trong hoaøn caûnh ñoái nghòch, thì duø coù töï goïi laø moân ñeä vaø ñöôïc theá gian coi nhö baïn höõu vaø khen laø "coù phuùc", hoï vaãn ôû döôùi lôøi ñe doïa cuûa tieáng "khoán thay cho caùc ngöôi".
1. Phuùc vì coù Nöôùc Trôøi
Nhö trong Maùttheâu, moái phuùc coát loõi xaùc ñònh vaø bao truøm caùc moái phuùc khaùc laø moái phuùc khoù ngheøo. Hieån nhieân noù gôïi nhôù haïng "ngöôøi ngheøo cuûa Giaveâ" thôøi Cöïu Öôùc, haïng ñöôïc xaùc nhaän caùch soáng ñoäng trong caùc baøi ca cuûa Maria, Dacaria vaø Simeâon. Hoï bieåu tröng cho moät thaùi ñoä caù nhaân toång quaùt: daãu gaëp nhieàu nghòch caûnh trong cuoäc soáng, daãu caûm nghieäm tính caùch bi thaûm cuûa nieàm hy voïng vaøo Ñaáng voâ hình, hoï vaãn duy trì nguyeân veïn nieàm tin vaøo Thieân Chuùa cuûa caùc lôøi höùa, vaøo Ñaáng Meâsia vaø Vöông quoác töông lai. Ñöôïc giaûi thoaùt khoûi nieàm thaát voïng, hoï cuõng xa thoùi kieâu caêng töï maõn laãn oùc cuoàng tín coá chaáp, vaø nhö theá trôû thaønh "nhöõng ngöôøi coâng chính bôûi ñöùc tin" (kieåu noùi cuûa Phaoloâ).
Daãu sao, theo nhöõng chuû ñeà thöôøng thaáy trong Luca, hoï cuõng laø nhöõng ngöôøi ngheøo veà maët xaõ hoäi: nhöõng keû bò thua thieät, bò gaït beân leà, bò aùp böùc, bò khinh khi, bò töôùc khoûi moïi quyeàn lôïi daân söï. Ñöùc Gieâsu tung ra söù ñieäp cuûa Ngöôøi cho chính hoï, toû loøng quan taâm ñeán chính hoï. Baèng khoâng thì nieàm hy voïng vaø lôøi môøi xaây döïng Nöôùc Trôøi thieáu thöïc chaát.
Ngöôøi baûo hoï "coù phuùc vì Nöôùc Thieân Chuùa laø cuûa hoï". Ñieàu aáy coù nghóa gì? Phaûi chaêng Ñöùc Gieâsu höùa heïn cho hoï nieàm an uûi vaø söï buø tröø treân Thieân Ñaøng töông lai? Raát ñuùng, nhöng neáu chæ hieåu theo nghóa ñoù thoâi thì ta queân maát thì hieän taïi cuûa ñoäng töø "laø" ("laø cuûa" chöù khoâng phaûi "seõ laø cuûa anh em")ï vaø thieân haï seõ coù lyù do ñeå baûo "toân giaùo laø thuoác phieän ru nguû". Coù leõ phaûi hieåu theâm raèng: nhöõng ngöôøi ngheøo (bao giôø cuõng ñaày raãy treân traàn gian) luoân gaëp may vì coù Giaùo Hoäi (laø Nöôùc Trôøi ôû döôùi theá) luoân beân caïnh hoï. Ñöùc Gieâsu ñaõ laäp ra Giaùo Hoäi laø ñeå giuùp cho hoï ñöôïc laøm con ngöôøi tröôùc khi ñöôïc laøm con Chuùa. Hoï haõy vui leân vì coù moät toå chöùc maïnh meõ saün saøng leân tieáng beânh vöïc, can thieäp, ñaáu tranh giaûi thoaùt hoï khoûi moïi aùp böùc veà chính trò, kinh teá, luaân lyù ñoàng thôøi khoûi moïi keàm toûa cuûa thaàn cheát vaø toäi loãi.
Ñoù laø ñieàu maø nhöõng muïc töû chaân chính moïi thôøi vaãn laøm, ñieån hình laø caùc vò giaùo hoaøng thôøi hieän ñaïi vôùi caùc thoâng ñieäp veà xaõ hoäi, laø caùc ñöùc giaùm muïc Helder Camara vaø Oscar Romero beân Nam Myõ, vaø gaàn ñaây nhaát laø ñöùc hoàng y Jaime Sin beân Philippin. Cuøng vôùi 500.000 tín höõu, ngaøi ñaõ thöïc hieän cuoäc xuoáng ñöôøng mang teân "tuaàn haønh Gieâricoâ" nhaèm laät ñoå moät toång thoáng tham nhuõng vaø ñoài baïi.
Chôù cho ñoù laø laøm chính trò, vì Giaùo Hoäi khoâng tranh ñaáu cho keû ngheøo ñeå bieán Coâng giaùo thaønh quoác giaùo, caùc chuû chaên khoâng choáng laïi moät cheá ñoä aùp böùc ñeå daønh gheá caùc thuû laõnh chính trò. Giaùo Hoäi hieåu töï do con ngöôøi laø töï do toaøn dieän vaø ôû ñaâu coù aùp böùc, duø döôùi hình thöùc naøo (kinh teá, chính trò, xaõ hoäi, toân giaùo...) thì Giaùo Hoäi, ñaëc bieät qua caùc chuû chaên, coù boån phaän ñaáu tranh (dó nhieân baèng ñöôøng loái baát baïo ñoäng cuûa Tin Möøng). Laäp luaän "ñoù laø laøm chính trò" chæ bieán Giaùo Hoäi trôû thaønh thuoác phieän ru nguû nhö caùc cheá ñoä ñoäc taøi vaãn mong öôùc. Caùc chuû chaên naøo, vì muoán an thaân maø khoâng hoaøn taát nhieäm vuï ñoøi hoûi gian khoå naøy, haõy suy nieäm caâu chuyeän sau: «Coù ngöôøi naèm mô thaáy moät oâng vua ôû treân thieân ñaøng vaø moät linh muïc ôû döôùi hoûa nguïc. Ñang khi oâng töï hoûi laøm sao chuyeän naøy coù theå xaûy ra ñöôïc, thì moät gioïng noùi vang leân beân tai: "Vò vua ôû treân thieân ñaøng vì oâng ta kính troïng caùc linh muïc. Coøn vò linh muïc ôû döôùi hoûa nguïc vì ngaøi ñaõ thoûa hieäp vôùi caùc oâng vua"». (Goùp nhaët 7, caâu chuyeän 106, trang 82)
2. Hoïa vì coù cuûa caûi
Sau boán moái phuùc laø ñeán boán moái hoïa. Xin löu yù: ñaây khoâng phaûi laø nhöõng lôøi chuùc döõ, caàu hoïa, nhöng chæ laø nhöõng lôøi than vaõn thöông haïi giuøm thoâi. Dó nhieân khoù coù theå ñoùn nhaän caû traøng thöông haïi naøy: "Khoán cho caùc ngöôi, hôõi nhöõng keû baây giôø ñang ñöôïc no neâ! Khoán cho caùc ngöôi, hôõi nhöõng keû baây giôø ñang ñöôïc vui cöôøi! Khoán cho caùc ngöôi khi ñöôïc moïi ngöôøi ca tuïng!"
Moät keû khoâng tin seõ boû ñi ngay. Moät keû tin thì buoäc phaûi ñöùng laïi, ngaàn ngöø. Chuùng ta caûm thaáy ñoái vôùi Ñöùc Gieâsu, caùc haïnh phuùc vaø caùc tai hoïa laï luøng naøy laø moät chuyeän hieån nhieân, nhöng khi chuùng ta nhìn mình soáng, thì luaät tieàn baïc xem ra hieån nhieân hôn: phuùc thay nhöõng ngöôøi giaøu, khoán thay nhöõng keû ngheøo. Ai naáy ñeàu nghó nhö vaäy.
Ai naáy! Ñoù laø vaán ñeà. Caùc kitoâ höõu ñaàu tieân ñaõ gaây kinh ngaïc vaø thaønh laïc loõng ñeán ñoä ñöùc tin môùi cuûa hoï thaät chaâm chích trong caùc moâi tröôøng ngoaïi giaùo. Neáu baây giôø maø kitoâ höõu trôû neân "nhö moïi ngöôøi", ñöùc tin cuûa hoï chæ coù theå ñeå cho löông daân nghi ngôø roài pheâ bình: thay ñoåi ñöôïc gì, vieäc tin vaøo Ñöùc Gieâsu? Thay ñoåi taát caû... khi ta tin vaøo Ngöôøi. Chaúng haïn ôû ñaây phaûi tin vaøo thaùi ñoä coi khinh tieàn baïc cuûa Ñöùc Gieâsu, phaûi baèng moïi giaù ñi vaøo thaùi ñoä coi khinh aáy.
Keå ra Ngöôøi chaúng coi khinh tieàn baïc "höõu ích". Ngöôøi taùn ñoàng nieàm vui cuûa moät phuï nöõ tìm laïi ñoàng baïc ñaõ maát vaø khen lao nhöõng ai ñaõ kinh doanh gioûi (Lc 19,16-17). Nhöng Ngöôøi bieát bao khinh bæ tay phuù hoä lo tích luõy maø töôûng vaäy laø baûo ñaûm ñöôïc cuoäc soáng: "Ñoà ngoác!" (Lc 12,20).
Cuoäc soáng khoâng naèm ôû ñoù. Moái hoïa giaøu coù laø laàm töôûng cuoäc soáng deät neân vôùi nhöõng haïnh phuùc nhoû nhaët, caùi maø Ñöùc Gieâsu goïi laø "an uûi": "Khoán thay cho caùc ngöôi! Caùc ngöôi ñaõ ñöôïc phaàn an uûi cuûa mình roài!" Caùc ngöôi coù tieän nghi, an ninh vaø loøng quyù meán roài.
Nhöng caùc ngöôi khoâng coù Nöôùc Trôøi. Cuoäc soáng thaät laø ôû choã ñoù: ñi vaøo Nöôùc Trôøi, xöù sôû cuûa tình yeâu: "OÂi laïy Chuùa, an uûi cuûa con laø chính tình yeâu cuûa Ngaøi!", thaùnh vònh 118,76 ñaõ noùi nhö vaäy. Söï soáng thaät, vì ñoù chuùng ta ñöôïc döïng neân, laø yeâu meán Thieân Chuùa vaø yeâu meán anh em mình. Hieån nhieân phaûi tin vaøo ñieàu naày! Moät cuoäc soáng kitoâ höõu baét ñaàu chính ôû haønh vi ñöùc tin ñoù: tin Ñöùc Gieâsu khi Ngöôøi noùi haïnh phuùc chính laø löïa choïn tình yeâu. Cuoäc soáng khoâng nhaát thieát laø choïn löïa giöõa haïnh phuùc vaø baát haïnh, nhöng ñuùng hôn laø choïn löïa giöõa caùc haïnh phuùc nhoû beù coù theå mua vôùi haïnh phuùc lôùn lao laø yeâu meán.
Nhöng taïi sao noùi raèng tieàn baïc laøm cho chuùng ta boû rôi Thieân Chuùa vaø tình huynh ñeä? Vì khi chôø ñôïi taát caû töø tieàn baïc, ta quen vôùi vieäc chaúng coøn chôø gì töø Thieân Chuùa vaø lui tôùi vôùi Ngöôøi ngaøy caøng ít ñi. Vaø khi trôû neân haùm tieàn thì khoù maø chia seû: caøng giaøu bao nhieâu, caøng cho ít baáy nhieâu, ñieàu naøy quaù roõ raøng. Caøng baùm vaøo ñòa vò bao nhieâu (nhaát laø ñòa vò ñoù ñöôïc theá gian cuûng coá cho), caøng ít daán thaân baáy nhieâu cho nhöõng keû bò aùp böùc boùc loät. "Trong naêm Thaùnh vöøa qua, nhieàu chuû chaên Vieät Nam ñaõ sang Hoa Kyø, baø con beân ñoù ñoùn tieáp chu ñaùo; vaø vò naøo trôû veà Vieät Nam ñöôïc xem nhö thaønh coâng, aáy laø kieám ñöôïc nhieàu tieàn, ñeán noãi laém anh em Vieät kieàu veà aên Teát than phieàn raèng khoâng hieåu taïi sao caùc vò sang beân ñoù nhieàu quaù, chaéc "haønh höông Roâma thì ít, maø haønh höông Ñoâla thì nhieàu". Thaät laø chua xoùt! Hoï coøn noùi raèng caùc chuû chaên ñi nöôùc ngoaøi thoaûi maùi hôn con chieân, thì laøm sao coù theå leân tieáng ñoøi Töï do Toân giaùo ñöôïc?" (Thö cuûa moät giaùo daân gôûi moät linh muïc).
Vaäy thì vöùt boû tieàn baïc sao? Hay vöùt boû Tin Möøng? Khoâng, xin laëp laïi raèng tieàn baïc coù theå höõu ích, nhöng vaán ñeà laø giöõ noù luoân höõu ích thöïc söï, khoâng giao phoù cuoäc ñôøi ta cho noù, luoân coù khaû naêng cheá ngöï loøng haùm cuûa. Ñoù laø Tin Möøng.
Vì raát khoù khaên, neân coù theå noùi caûnh ngheøo khoù cho ta laém cô may hôn ñeå neân moät ñöùa con ñích thöïc cuûa Tin Möøng. Nhöng chöa xong ñaâu. Caûnh ngheøo khoù vaãn coù theå ñaåy ta vaøo nhieàu lo laéng vaø moät loøng haùm cuûa coù theå truïc xuaát ta khoûi Nöôùc Trôøi caùch chaéc chaén y nhö tieän nghi vaäy. Khoâng hoaøn caûnh naøo mang tính "tin möøng" caû, moät chaân lyù ñoâi khi bò laõng queân. Duø hoaøn caûnh raát xaáu veà maët thieâng lieâng hay toát moät caùch lyù töôûng, thì chính traùi tim vaø chæ traùi tim môùi ñi ñeán choã soáng Tin Möøng trong baát cöù hoaøn caûnh naøo.
Khi moät ngöôøi giaøu yeâu meán Thieân Chuùa (phaåm chaát lôøi caàu nguyeän cuûa ñöông söï laø baèng côù) vaø bò thieâu ñoát bôûi tình huynh ñeä (vieäc chia seû vaø daán thaân xaõ hoäi laø chöùng minh), ñöông söï ñaõ chieán thaéng moät trong nhöõng cuoäc chieán khoù khaên nhaát cuûa ñôøi kitoâ höõu: laøm cho tieàn baïc thaønh ngoan ngoaõn vaø cao thöôïng.
Lm. Phan Vaên Lôïi